Blaumachen » Κείμενα Blaumachen

The ‘Indignados’ Movement in Greece

admin — Thu, 24 Nov 2011 16:56:12 +0000

What is at stake?

Over the last few months, the immediate concern for the European Union and the Greek state has been to finalise the terms for the additional financing – 12 billion euros – required to service the Greek state’s debt repayments. The Medium Term Economic Program (the updated version of the ‘Memorandum of Understanding’ with the EU–IMF–ECB ‘Troika’) was finally voted for on June 29. Further funding of about 30 billion euros will be required next year, and even more in 2013. The Greek state missed budget targets set last year when the imf and Eurozone provided a 110 billion euro loan package, to be delivered in tranches. The centrepiece of the new bailout package is a privatisation drive that is predicted to raise 50 billion euros by 2015. State-owned power and water companies, ports, banks, the former telecommunications monopoly (OTE), the train operator, and other companies such as OPAP, the largest European lottery and sports betting firm, will be included in the sell-off, which means an even greater reduction in the indirect wage and the deterioration of living conditions in general, as well as a permanent and substantial loss of revenue for the State budget, ‘necessitating’ an even bigger deterioration in living standards and so on. In addition, there will be further spending cuts – more than 6 billion euros within twelve months, equivalent to 2.8 percent of Greek GDP – and regressive tax hikes targeting the reproduction of the domestic working class. This will mean wage cuts up to 30%. The trade-union confederation of public sector workers – ADEDY – estimated that the average overall cut initiated by last year’s package of measures would reach 40–45% of public sector workers’ salaries by the end of the present year.

This is the continuation of a horizontal attack against the wage – the level of the reproduction of the working class – which started in 2009. It also encompasses various petit-bourgeois and wage earning middle strata, in particular through tax hikes and the opening up of protected professions, measures which tendentially change the structure of Greek society (namely, its overgrown petit-bourgeois sector). The state subsidies for the survival of the surplus workforce tend to disappear and the result is the proliferation of informal labour and poverty. Proletarians (and rapidly proletarianised middle and petit-bourgeois strata) have no other option but to work, mostly informally, in order to survive, and at the same time find it impossible to find a job or gain an income that would cover the cost of reproduction of their labour power. The official unemployment rate in March 2011 was 16.2% compared to 11.6% in March 2010 and 15.9% in February 2011, while it was 42.5% for 15–24 year-olds and 22.6% for 25–34 year-olds. Capital declares that it cannot afford the survival of the proletariat and makes it clear that a significant part of the latter is useless (in terms of the valorisation of capital), and more importantly, that the desired recovery does not include any re-integration into production of this over-abundant part of the proletariat.

The ‘Greek issue’ is not a Greek problem. Alan Greenspan commented on June 17 that ‘Greece’s debt crisis has the potential to push the us into another recession’. A couple of weeks earlier, ECB executive board member Lorenzo Bini Smaghi said to the Financial Times that ‘a debt restructuring, or exiting the euro, would be like the death penalty’, adding that ‘anyone who imagined the impact would be containable are like those who in mid-September 2008 were saying the markets had been fully prepared for the failure of Lehman Brothers’. On June 22, Federal Reserve chairman Ben Bernanke warned:

If there were a failure to resolve that (Greek debt) situation it would pose threats to the European financial system, the global financial system, and to European political unity.

The different approaches between the various European national capitalist formations apparently reflect their respective interests in a period of intensified inter-capitalist competition:

The ECB and the French banks are among the worst exposed to a Greek debt restructuring, while the German banks would take a far smaller ‘haircut’, and moreover would likely expect to be subsidised for any losses by the government of Chancellor Angela Merkel. The perceived advantage in a Greek restructuring as far as Germany and its smaller Eurozone allies are concerned is that the move could potentially reduce the amount of their public funds funnelled into the banks of France and other rival powers.¹

So the various competing fractions of capital seek to prevent and, if that proves impossible, effectively contain the shock waves that a potential default of the Greek state will send through the global financial system. And even more so, as it is not only Greece; Portugal, Ireland and Spain are ready to follow (not to mention the huge accumulated public debt of the USA and UK). Such a development would cause an even more acute plunge in the global economy, transforming the current sovereign debt crisis into a major currency crisis and, ultimately, a crisis of value. Essentially, what is at stake in the present moment is the endeavour on the part of the bourgeoisie to avoid a massive devaluation of financial capital, that is to say, to halt the destructive re-affirmation of the law of value within the capitalist crisis. This is, in other words, the endeavour to preserve the present mode of global accumulation by accelerating the core dynamics of restructured capitalism itself: attack against the wage and all the guarantees of the reproduction of the working class, de-legitimisation of the negotiation of the price of labour power, precarisation, zoning of global capitalist accumulation and intensified competition between the various peripheries of accumulation, further financialisation and the effort to valorise financial capital (mainly in sectors associated with the reproduction of labour power and the distribution of produced surplus value – exploitation of public assets, restructuring of pension schemes, etc). However, this effort to increase the rate of surplus value (rate of exploitation) accelerates at the same time all the contradictions in the above dynamics – contradictions that ended up in the current crisis – making them even more explosive.

The ‘indignados’ in Greece

On May 25, in a series of demonstrations and gatherings in various Greek cities, tens of thousands took to the streets to make a demand for ‘all politicians to go’. In Athens, approximately 20,000 took to Syntagma square (the central square opposite Parliament House); in Thessaloniki, approximately 5,000 gathered in front of the White Tower. A lot of people gathered in Patras, Volos, Chania, Ioannina, Larisa and other cities. In the notes that follow, the focus will be on Athens, as this is where the bulk of the events took place and the dynamics/limits of this movement were most evident.

Below, we cite some minutes of the first open assembly held at Syntagma square on May 25, which are quite representative of the mood prevalent among the protesters:

Any politician who commits injustices, anyone not respecting popular demands, must go to their home or to prison. Their democracy can guarantee neither equality nor justice.

We should not be satisfied with being consumers or customers, we should be satisfied with being good and responsible citizens.

We should look at this issue – of our robbed lives – globally. We should connect with anything similar happening across the world. It is not only the politicians who are to blame, it is all of us with our individualistic behaviour.

We must continue with consistency the revolts of the Arabic world, to lift ourselves above homelands and nations.We must start formulating demands; for politics to change, for the government to go – let’s co-shape our own proposals.

The health system collapses; there are no more disposable materials; people in hospitals are in danger; they [politicians] are abandoning us.

Democracy began from here, in Athens. Politics is not something bad. To improve it, let’s take it back into our own hands.

The problems are common and they are what unites us. We should not allow [political] banners, or whatever chooses to divide us.

The Spanish people gave us the idea and the cue. We must co-ordinate with the rest of the debt-ridden South, we must mobilise. The Spanish people have shown us the way.

They slander civil servants, teachers, lecturers, doctors. Justice is not the 500 euro [salaries]. They deprive us of dignity.

Greece is at the edge of the cliff and the money of the country is already abroad. They robbed us, and continue to do so.²

And this is the resolution by one of the early open assemblies at Syntagma square:

For a long time now, decisions have been made for us, without us.We are workers, unemployed, pensioners, youth who came to Syntagma to struggle for our lives and our futures.

We are here because we know that the solution to our problems can only come from us.

We invite all Athenians, the workers, the unemployed and the youth to Syntagma, and the entire society to fill up the squares and to take life into their hands.

There, in the squares, we shall co-shape all our demands.

We call all workers who will be striking in the coming period to end up and remain at Syntagma.

We will not leave the squares before those who led us here leave: Governments, the Troika, Banks, Memorandums and everyone who exploits us.

We say that the debt is not ours.

DIRECT DEMOCRACY NOW !

EQUALITY – JUSTICE – DIGNITY !

The only defeated struggle is the one that was never fought!³

For more than a month, a few thousand people had been gathering daily in Syntagma square. The square was occupied 24/7, but the bulk of the protesters would turn up in the evening, after work, which was when the assemblies took place as well. On weekends, the number of demonstrators multiplied, peaking at hundreds of thousands on June 5. It was a diverse, inter-class crowd of workers (to a large extent public sector workers), unemployed, students, pensioners, self-employed, shopkeepers, and other petit-bourgeois strata. The social composition of the crowd also had a spatial expression in Syntagma square: in the ‘upper part’ of the square, closer to Parliament House, it was much more petit-bourgeois – this is where one would see the majority of Greek flags and some (far) rightist groups – while in the ‘lower part’ the presence of young students, workers and unemployed was far more significant. Interestingly, the presence of high school kids, immigrants, and lumpen proletarians – who were involved in the most aggressive actions during the December 2008 riots – was not significant. However, the much broader composition and the more massive character of this movement indicate the deepening of a generalised social crisis in the time that has passed since late 2008. In addition, unlike December 2008, the daily presence of this motley crowd in the centre of Athens and other cities did not cause any major disruption to ‘business as usual’. It remained far from practically upsetting the distribution of commodities/circulation of capital, not to mention production. For some shops, especially food companies and cafes, ‘indignados’ were a blessing. It did not produce any questioning of social roles within the division of labour either: lawyers would participate in committees intended to question the legitimacy of the austerity programme, doctors would offer their services for free, the unemployed would clean the square, and the homeless would be satisfied at having found a temporary substitute for charity.

As is evident from some of the minutes cited above (and obviously from its very name), the ‘indignados’ movement in Greece was inspired by the Spanish ‘indignados’ and the revolts in North Africa, especially Egypt and the calls from Tahrir square for a democratic reform of the state. Unlike Spain, however, in Greece the movement was born on the eve of an anticipated conflict – over a new package of austerity measures – within an ongoing major social crisis epitomised by the ‘Memorandum of Understanding’, so it acquired a concrete ‘target’: that the Medium Term Economic Program not be put to vote (‘we do not owe – we shall not sell – we shall not pay’ was a very popular slogan on posters), although the general feeling was not that of negotiating with the government, but that ‘they must all leave now’, in a rejection not only of PASOK but of the whole political establishment. This is why there was a strong appeal of the images from Tunisia, Egypt, or Argentina and the humiliating departure of prime ministers. Similar to North Africa and Spain, Facebook and other ‘social media’ networks, as well as mobile phones, had a very significant role in the coming together of the crowd, especially for younger protesters, while from the outset the publicity for the events in the mainstream media became itself a ‘call to arms’ (the media suppressed their ‘enthusiasm’ only after the first general strike, on June 15).

Real democracy and the rise of a new bureaucracy

Echoing the Spanish ‘indignados’, the movement in Greece called for ‘real democracy now’, and various militants/ideologues who found themselves within the crowd would each fantasise/proclaim their own version of democracy. The call for ‘real democracy now’, both in Spain and in Greece, is the manifestation of the crisis of politics/representation, which itself is the result of the negotiation of the price of labour power having become a-systemic, and even more so in the setting of the current capitalist crisis. However, both these movements articulated a democratic critique of democracy, that is, a political critique of politics; they were born in an impasse.

From the beginning, it was about ‘taking our lives into our own hands’ since the ones who are supposed to make decisions for us do not represent us anymore, while the question of ‘what are we to do with our lives’ was repressed. The banning of party-political identities was intended to create a public space where everyone could join in, speak and decide together. And indeed various open assemblies, which formally are such spaces, were created, initially in the central squares and after a point in various neighbourhoods of Athens. The latter were in part the revitalisation of the local assemblies which had sprung up during the December 2008 riots, and in part a rather unsuccessful attempt to impose a central direction on local assemblies which were already active, as in the case of the Athenian district of Vyronas. But the political ‘overcoming’ of politics can only create a new bureaucracy.

The new bureaucracy of the assemblies – which hosted leftist MPs or ex-MPs, militants, high ranking unionists, local council members, left-nationalist journalists, ‘sensitive’ artists, and so on, who had just left their party/political banners and logos behind – was actually a coalition of the parliamentary left (syriza, but not the CP, which was not involved in the events) with extra-parliamentary leftist parties/groups (after a point, bitter, but still a coalition). The presence of many younger protesters – students, or ex-students and workers/unemployed (in Greece, passing through university does not mean that one is destined to join the middle strata, even less so over the last decade) – in the ‘lower part’ of Syntagma square and the assemblies in the various districts of Athens and outside the capital facilitated the domination of the assemblies by the leftists, since the latter traditionally have strong links with universities. Within the first week, this bureaucracy was already prevalent and propagated the existence and expansion of the assemblies – proclaiming them a ‘workshop in democracy’ – as an end in itself. From this point on it represented and tried to maintain the framework within which the internal dynamics and conflicts of the movement developed. For the bureaucracy, everything could be discussed as long as it did not radically question the line of those who controlled the assemblies, because this would call into question the assemblies themselves, and therefore democracy. And who wants to be against democracy?

The ‘real democratic’ discourse was the almost total absence of practical actions in the ‘indignados’ movement. Leaving aside the three days of general strike and the spontaneous attacks against politicians here and there that had been taking place for a while in Greece – manifesting a diffuse, accumulated rage on the part of the working class and proletarianised petit-bourgeois and middle strata – there were no important actions organised by the assemblies, neither the central nor the local ones, or even more informal groupings of protesters (with the exception of some interventions in unemployment offices organised by the Group of Workers and Unemployed). Even the sabotaging of ticket machines twice in Syntagma underground station was organised by the so-called ‘I don’t pay’ movement which pre-existed the gatherings in the squares. The bureaucracy of the assemblies, for its part, did its best to block any such actions. The various ‘thematic groups’ which were created during the first days of the movement, to the extent that they did not wind up merely as practical executers of the assembly’s decisions (photocopying and handing-out leaflets etc) vanished in non-practice. It is true that swearing at politicians and cops outside Parliament, spending time with so many other people, eating, drinking, dancing, chatting, and sleeping together is a nice feeling, and a break with the normality of everyday life. However, this movement lacked the practical actions and the imagination that the December 2008 riots or even the 2006–7 student movement produced.

A major emphasis of the democratism of the movement and its bureaucracy was the condemnation of proletarian violence, and in this sense it once again echoed the Spanish movement. This democratism identifies violence with an increasingly authoritarian state, against which it counterposes a ‘true democracy’ that will be able to resolve conflicts in a peaceful, civilised manner. It sees proletarians as treated unfairly, not as exploited. It sees citizens instead of classes. Contradictorily, these same citizens attack politicians whenever they happen to encounter them. However, as will become evident below, there was a shift in this internal dynamic of the movement after the confrontations with the police on June 15, a shift that led to the major clashes on June 28 and 29. This shift affirmed the class character of the present conflict and the proletarian component of the movement, and this was most clearly manifested at the moment of its virtual death.

No flags but the Greek flag

The banning of all political flags and banners from gatherings in the squares left only one banner unchallenged: the Greek national flag, the banner of a class compromise. Democracy is always a national democracy, in the last instance.

Greek flags were mostly seen in the ‘upper part’ of Syntagma square, where (far) rightist groupings were also present. But it was precisely their presence that testified to the nationalism which permeated the nature of the ‘indignados’ movement. Nationalism was the ground on which the left and the right wings (territorialised in the ‘lower’ and ‘upper’ parts of Syntagma square) rubbed shoulders. (Far) right nationalism proper found its other half in the Stalinist, anti-imperialist nationalism of the Left and far Left. As a leftist academic (Panagiotis Sotiris) put it:

Even the mass use of Greek flags in the rallies, a practice that some segments of the Left misread as ‘nationalism’, is an expression of the need for popular sovereignty, social cohesion and collective social dignity.

Even protesters coming from the anarchist/anti-authoritarian milieu could not but tolerate this diffuse nationalism, at least before June 15:

In my opinion they are not nazis in the classic sense, they are just old-fashioned far-rightists with a nerve that does not correspond to their small number. As such, any targeting against them, which one speaker suggested, was rightly considered pointless. It would be tragic if our side began a tactic of bullying and exclusion. These people were simply unable to shape events, they are simply non existent, and they will either be unavoidably incorporated into the body of the real procedures of the movement (assemblies, etc.) or they will leave on their own.

In the first days of the events, there were some attacks against immigrants and some incidents of bullying by fascists/(far) rightists. However, there were anti-nationalist, anti-racist tendencies as well, multiplied after June 15, which prevented further such incidents and welcomed the few immigrants that found themselves in the events. This contradictory co-existence gave way to physically violent confrontations in late June, especially during the two-day general strike.

An effort to interpret the nationalisation of the movement in Greece must take into account: a) the social structure (overgrown petit-bourgeoisie) and the history of class struggle in Greece (national liberation movement during the German occupation in wwii, civil war, recent seven-year dictatorship, identified by the Left as American-imposed), which has given birth to and maintained very significant anti-imperialist reflexes in Greek society; b) the fact that the austerity measures are perceived as imposed by foreign powers/interests, in a view that mistakes the rule of largely financial, and by nature international, capital for a rule of foreign, more powerful nations and their interests on ‘our’ sovereign nation and its people. This gives rise to fantasies that the Greek state’s break with the eurozone can permit a self-sustained development which will comply with the interests and needs of Greek people; c) the position of the Greek state in the global hierarchy of capitalist national formations (we saw the presence of national flags both in Egypt and Greece – although in Greece they were not as prevalent as in Egypt – but not in Spain), which is related to the above; d) the migration crisis in Greece which occurs in a context where an already over-abundant surplus population is increasing further, which is just one part of a European and ultimately global migration crisis:

At the same time, there is an uncontainable migration crisis. Tens of thousands of Afghans, Iraqis, Pakistanis, Bengalis, Somalis and North Africans are packed into crumbling buildings owned by slumlords, mostly Greek, who double as traffickers. Around Omonia Square, migrants search in rubbish for bottles, cables, clothing, anything to sell. The charity Médecins du Monde has declared a humanitarian emergency; in the lobby of its small clinic young men wait for hours […]. Like the debt, the migration crisis has a European dimension. Greece is a main entry point for people trying to reach the EU from the Middle East, South Asia and Africa; 150,000 entered the country without papers in 2010 alone. Most of them cross the Turkish border, where the government plans to build a seven-mile wall; hundreds are detained there in conditions unfit for animals. Few want to stay in Greece, but under pressure from the EU the government has tightened controls over the exit points, turning the country into a giant lobster trap to keep migrants from reaching London, Paris or Berlin. According to the 2008 Dublin ii Regulation, refugees have to apply for asylum in the first EU country they reach; Greece has 54,000 pending asylum applications and an approval rate of 0.3 percent.⁴

It must be stressed that this migration crisis is territorialised in the city centre of Athens, where whole neighbourhoods have been transformed into ghettos/no-go areas, dominated by unemployment, petty crime, drugs and prostitution. This in turn has led to a proliferation of far-right/fascist groups in the area, many of which organise daily attacks against immigrants, in many cases together with the police, and they echo the concerns of the Greek petit-bourgeoisie of central Athens who see themselves vanishing in the ongoing recession and the depreciation of their neighbourhoods due to a growing lumpen population and associated crime.

With mass irregular migration and immiseration comes crime, both petty and organised, run by Greeks as well as foreigners. Athens was once seen as Europe’s safest capital; last year there were 145 armed robberies in a single week. The city has become a mecca for illegal weapons: you can get a ‘used’ Beretta for around 800 euros or a .357 Magnum for a mere 500. Racist violence is on the rise, as are revenge killings and turf wars. Five dismembered brown-skinned bodies have been found since Christmas at one municipal dump. Even at midday, formerly prosperous streets are lined with women in hot pants and high heels, most of them African; their pimps stay in the shadows. Heroin is cheaper here than anywhere else in Europe. As the authorities abdicate from policing parts of the city, the task of ‘keeping order’ is assumed by vigilantes affiliated with the neofascist party Chrysi Avgi, or Golden Dawn, which last year won its first seat on the City Council. Chrysi Avgi patrols large areas of Athens, with the explicit or tacit support of many Greek residents and often of the police, staging pogroms against migrants and pitched battles with bands of anarchists who oppose them; on May 19 more than 200 people rampaged through the center, smashing shop windows and kicking or beating every dark-skinned man they saw while the police stood by. A young sympathiser described the group’s activities to me, proudly lifting his shirt to show a scar on his back inflicted, he said, by an Afghan with a knife. ‘We go into the basements where they have illegal mosques to check their papers, clear them out. They could be Al Qaeda; they could be anything. It’s not chance that they’re Muslims; they’re coming on purpose to undermine the country. There’s a plan, a secret funding mechanism, and there’s no state to protect us. The police are on the side of the migrants. We had to liberate Attica Square with our fists. The migrants were washing their clothes, their children, in the fountain; they were sleeping and praying in the square. It offends me to see them praying in the square.’ This spring a 21-year-old Bengali was stabbed to death in ‘revenge’ for the murder of a Greek expectant father knifed on the street for his camera. Two Afghans have been charged with the killing of the Greek; no one has been arrested for the Bengali’s murder.⁵

The general strikes

The three days of general strike placed the ‘indignados’ movement on the level of a central conflict between the working class and the state, and put its role as an inconvenient but tolerable citizen protest into question. On the one hand, the square occupations (especially Syntagma) territorialised this conflict, provided it with an actual space to defend, but on the other hand this prohibited the diffusion of the clashes throughout central Athens.

On June 15, the demonstration in Athens was huge (probably more than 200,000 people). There was a presence of the more petit-bourgeois ‘upper part’ of Syntagma square and with it of right-wing nationalist tendencies. The clashes with the police lasted for some hours and they were supported by a high proportion of the protesters, a part of whom were practically involved. The number of demonstrators was so big that the police had some difficulties controlling the situation, although very few people were properly armed to fight. Many participants described an impressive feeling of solidarity and determination among the demonstrators. The dominant slogans until then, like ‘thieves’ or ‘all politicians to go’, gave way to more anti-police and anti-state ones. June 15 was the first time a break with the pacifist, non-violent discourse of the ‘indignados’ movement emerged. The heavy repression by the state disillusioned many ‘indignados’; from then on, the pacifist calls by the leftist bureaucracy started to sound more and more grotesque, although the discourse about ‘hooded agent provocateurs’ by the Left and the media lasted to the end. In addition, the proposal by PASOK for a coalition government which would encompass all the big parliamentary parties, and the reformation of the board of ministers made clear that they lacked the luxury to negotiate any of the new austerity measures.

On June 28, the first day of the 48 hour general strike and the day that the voting process for the Medium Term Economic Program started in the Parliament, the demonstrators were far fewer (20–30,000) and displayed a much narrower social composition, with mainly the most militant proletarian parts participating. Already in the preceding days, the gatherings in Syntagma square were much smaller and less lively than before and everybody felt the 48 hour general strike would be the most violent final act of the movement. It is indicative of the shift in the dynamics of the movement that the clashes on June 28 started after a 1,000 strong bloc attacked a group of 20–30 fascists who were beaten heavily and only saved by the police. On June 29, the demonstrators were 40–50,000. Initially, there were some unsuccessful attempts by protesters to block the entrance of mps to the Parliament. Later, after the blocs of the demonstrators were attacked by the police, various small groups of them found themselves involved in clashes in different parts of the area around the Parliament and the University of Athens. In both days, a lot of people took part in clashes, not just anarchists, and even more were willing to support them with their presence. The tactics of the police this time were evidently to clear the square and put an end to the occupation, which resulted in large quantities of teargas and protesters sent to hospital.

An interesting thing to note is that in all three days of general strike there were few attacks against property; the target was mainly the police. There were some incidents where protesters trying to attack luxury hotels and banks were booed. Also interesting is the fact that there were very few Molotov cocktails used, since many in the anarchist/anti-authoritarian milieu did not want a repetition of what had happened on 5 May 2010, when three people died after a bank was set alight during a big demonstration in central Athens. Apart from the three days of general strike, there were seven-day intermittent strikes in the state power company and the port of Piraeus, none of which was connected to the ‘indignados’ movement, however. The field of production seemed very distant.

The day after June 29 many small demonstrations and some occupations against the heavy repression took place in various cities, while Syntagma square had already been re-occupied the previous night. However, there was a dominant feeling of defeat and disappointment as the ‘Memorandum’ was voted, and it seemed little could be done about it. But at the same time there was a lot of anger against the police and politicians, diffused through much of Greek society.

The contradictory dynamics of the movement

Above were described the prevalent trends of the movement, the essential characteristics of its nature, which provided the context within which all its internal contradictions developed over time. One must maintain an understanding of the temporal character of the dynamics of the movement and its contradictions. It is important to stress again that the first general strike on June 15 was a turning point that accelerated the unfolding of the contradictions, intensifying them, while the number of protesters in the squares was decreasing.

Even from the beginning, the gap between the ‘upper’ and ‘lower’ parts of Syntagma square was evident. As said above, the ‘upper part’ was composed to a significant extent by a petit-bourgeois element that sees itself in danger of vanishing (which means thrown into the proletarian class) by aggressive tax hikes, rising inflation, and policies like the opening up of protected professions within the context of an ongoing recession which squeezes the market and business opportunities. In the ‘lower part’ there was a significant presence of students, workers and unemployed who actually face budget cuts and the privatisation/commercialisation of public assets as a further squeeze on their income (direct or indirect) and a scrapping of job opportunities in the public sector. Practically, these ‘lower part’ protesters were involved in the assemblies, while most of the ‘upper part’ ones would leave around 9pm, when the assembly was about to start.

The conflictual class interests among the protesters were smoothed by the fact that the ‘Memorandum’ means a direct deterioration in living conditions for everyone. Hence, for a while, all coexisted under the umbrella of democratism/nationalism. At the level of political identities, this umbrella produced the weird picture of anarchists and far-rightists jointly throwing stones at the police on June 15.

However, the incursion of proletarian violence on June 15, and the subsequent police repression, brought the class character of the conflict to the forefront. This led to a gradual shrinking in the size of the movement and of its petit-bourgeois elements. The prevailing mood towards violence gradually changed, and this was manifested in the multiplication of voices raised against the pacifist calls of the leftist bureaucracy after June 15, and in the extended clashes during the 48 hour general strike. Within the ‘lower part’ in Syntagma, groupings such as the Group of Workers and Unemployed and other tendencies would now increasingly challenge the domination of the new bureaucrats. The tolerance of (far) rightists and fascists gave way to verbal and physical attacks, a 200 strong demo on June 27 shouting antifascist slogans, and the beating up of fascist groups in the June 28 demonstration. After June 29, the general feeling was that everyone had to take sides: ‘with us or with the police?’ Even the union confederation representing public sector workers called for a demo ‘against the repression of the workers’ movement’ on June 30.

What was it all about?

The ‘indignados’ movement in Greece was a massive, populous, inter-class movement, and – although the temporal unfolding of its internal contradictory dynamics must not be forgotten – this defined its very nature, unlike the December 2008 riots which were a minoritarian movement incorporating high school kids, young precarious workers and immigrants – namely, those who have no future par excellence – in the frontline. The large numbers of protesters reflect a deep social crisis that affects wide strata of the population, proletarian and otherwise. The massive, inter-class character of the movement resulted in the contradictory and conflictual diversity of the crowd.

The democratic discourse of the movement was an inter-class response to a major political crisis, against a state which is becoming authoritarian. This democratic discourse is very much associated with the penetration of the middle strata (mostly the young generation, the would-be middle strata) and the petit-bourgeois into the class struggle, but it can only be transitory because of the severity of the crisis. This was also the case, shaped obviously by different particularities, both in Spain and the Arab world. This democratic discourse is not, however, the radical democratism of the ‘90s and early 2000s, the radical democratism of the antiglobalisation movement. The difference is that no visions of an alternative society, of a capitalism with a human face, exist anymore. This makes of this democratic discourse a mere form which is missing the content of an alternative way of living and reproducing oneself. This is manifested in the absence of any questioning of the established social roles, in the absence of wage demands, in the all too easy abstract condemnation of financial capital, in the fact that the ‘lifestyle of the squares’ cannot be appealing outside them. Radical democratism is well and truly dead.

The ‘indignados’ movement was the struggle of proletarians and rapidly proletarianised middle and petit-bourgeois strata whose reproduction is blocked, who are becoming poor, a struggle waged at the level of politics – that is – outside production. Faced with the generalisation of the absence of future in the progress of the current crisis and the intensification of the dynamics of the restructuring, protesters cannot practically imagine any way out, any concrete way in which their lives could be different, so they put forward a mere form, real democracy, which however much it can represent all their aspirations for a better life, remains an empty form. In this respect, this movement might appear as the flip side of the coin of the December 2008 riots.

The voting of a new bailout and new austerity measures provided the movement with a specific target, a demand, something to struggle for. This target was concretised in the relation between the ‘indignados’ and the general strikes, with the latter placing the movement at the level of a social conflict between the working class and the state. This caused a shift in the internal dynamics of the movement and at the same time posed an end date for it, defining what the protesters could expect as a victory or a defeat. Finally, the movement was defeated. And although some gatherings and small scale actions continue, with mostly the militants involved now, it seems that everyone is waiting for the summer holidays to confirm its end.

What was made evident by the conflict over the new austerity measures is that the bourgeoisie has no space for manoeuvres and no will for negotiations. As the deputy Prime Minister Theodore Pangalos put it on June 27, ‘without [the austerity package] the country will be broke by mid-July and if that happens, we are likely to see tanks on the streets of Athens to protect the banks’. What is left for the management of the population is the police, as was clearly demonstrated on June 29, or even the army. What was also made evident by the ‘indignados’ movement is that the turn of the republic towards an authoritarian formalisation of the repressive management of the population will tend to have a ‘national socialist’ tone. However, it is highly doubtful that we will see a ‘national socialist’ Greek state capitalism, as the present mode of accumulation in its crisis provides no basis for it, since the nationalist material integration of a part of the working class is out of the question, while at the same time there is no such thing as an autonomous Greek capital anymore. Any forecasts are very risky at the moment. We suppose everything will be determined by the development of the global crisis (predicted currency crises) and the coming unfolding of the class struggle. The next target of the government is a new higher education act which aims to radically ‘modernise’ the university system in the country, while a discussion on the inadequacy of the recently voted austerity package and the practical possibility of default or the restructuring of the debt is already taking place in the daily press.

Rocamadur, July 2011

_______________________________________________________

1. Patrick O’Connor, World Socialist Website, 31 May 2011.

2. Minutes from the Open Assembly of Syntagma Square, 25 May 2011. http://www.occupiedlondon.org.

3. Resolution by the Popular Assembly of Syntagma square, 28 May 2011.

4. Maria Margaronis, ‘Greece in debt, eurozone in crisis’, The Nation, 28 June 2011.

5. Maria Margaronis, ‘Greece in debt, eurozone in crisis’.

Η παραγωγή και αναπαραγωγή του κεφαλαίου: η αντίφαση που ορίζει λογικά και ιστορικά το κεφάλαιο

admin — Sat, 05 Nov 2011 10:13:29 +0000

Στο κείμενο «η ιστορική παραγωγή της επανάστασης της τρέχουσας περιόδου» του προηγούμενου τεύχους, εξετάσαμε την ανάπτυξη της αντίφασης του κεφαλαίου στην περίοδο του αναδιαρθρωμένου καπιταλισμού και υπό το βάρος της τρέχουσας κρίσης του. Στους ταξικούς αγώνες εντός της τρέχουσας κρίσης (πρόκειται για την πιο σημαντική εσωτερική κρίση της τρέχουσας περιόδου) διακυβεύεται αν αυτή θα οδηγήσει στη δεύτερη φάση του αναδιαρθρωμένου καπιταλισμού. Στο «η ιστορική παραγωγή…» αναδείξαμε τις πιο καθοριστικές από τις διαστάσεις της αναδιάρθρωσης οι οποίες λειτούργησαν ως παράγοντες αύξησης του ποσοστού κέρδους, και ως πτυχές της δυναμικής που έφερε μέσα της την τρέχουσα κρίση. Προσπαθήσαμε να δείξουμε αυτόν ακριβώς τον αντιφατικό τους χαρακτήρα. Συνοπτικά, αναφερθήκαμε στο πως η αύξηση του βαθμού εκμετάλλευσης (με έμφαση στην άντληση απόλυτης υπεραξίας), η αναδιάρθρωση των εργασιακών σχέσεων, η χρηματιστικοποιημένη διεθνοποίηση του κεφαλαίου, η επέκταση του κεφαλαίου στις αναπαραγωγικές δραστηριότητες, συναποτελούσαν ταυτόχρονα τη βασική δυναμική και το όριο αυτής της περιόδου. Αρχικό αποτέλεσμα της ώθησης που έδωσε στο κεφάλαιο η αναδιάρθρωση που ακολούθησε την κρίση του προηγούμενου κύκλου συσσώρευσης^[1], ήταν η αύξηση του ποσοστού κέρδους μέσω της μείωσης του κόστους εργασίας από τη μεταφορά μονάδων παραγωγής σε νέα κέντρα συσσώρευσης, τη σχετική μείωση του μέσου μισθού^[2] στα κέντρα συσσώρευσης της δύσης, και της εξοικονόμησης πόρων σταθερού κεφαλαίου, κυρίως μέσω της γενίκευσης της just in time παραγωγής και της «πληροφοριοποίησης» της παραγωγικής διαδικασίας. Στη συνέχεια, μέσα από την εξέλιξη των ίδιων των τάσεων που έδωσαν την ώθηση στην κερδοφορία, παράχθηκε η πτώση του ποσοστού κέρδους και τελικά η κρίση που ξεκίνησε το 2008 και συνεχίζεται μέχρι σήμερα.

Με το κείμενο που ακολουθεί προσπαθούμε να δώσουμε μια ερμηνεία της αντίφασης της σχέσης του κεφαλαίου, του καπιταλιστικού κύκλου συσσώρευσης^[3] που παράγει αυτή η αντίφαση, και της κρίσης του, και της ιστορικής τάσης του κεφαλαίου. Επίσης επιχειρούμε μια πιο λεπτομερή εξέταση του μηχανισμού που οδήγησε στην σημερινή κρίση του αναδιαρθρωμένου καπιταλισμού. Η ανάλυση της κρίσης και του κύκλου συσσώρευσης δεν αποτελεί μια απλή προσπάθεια περιγραφής ή κατανόησης του καπιταλισμού και της τρέχουσας συγκυρίας. Πρόκειται για το πιο κομβικό σημείο της θεωρητικής θέσης κάθε τάσης του κινήματος. Με την ανάλυση αυτή παίρνουμε θέση στην εσωτερική σύγκρουση που διεξάγεται μέσα στο προλεταριακό κίνημα. Παίρνουμε θέση σχετικά με αυτό που θεωρούμε πως είναι το πιο σημαντικό ζήτημα: πώς η κρίση της σχέσης κεφάλαιο θέτει σε αμφισβήτηση το ρόλο του προλεταριάτου ως τάξης του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Από την απάντηση που δίνει κάθε τάση σε αυτό το ερώτημα προκύπτει το τί εννοείται ως περιεχόμενο της επανάστασης, σήμερα. Από τη δική μας απάντηση προκύπτει άμεσα το γιατί δεν θεωρούμε ότι ο κομμουνισμός σήμερα μπορεί να είναι ο θρίαμβος ή η «χειραφέτηση» της εργατικής τάξης, αλλά η καταστροφή της ως τέτοιας.

Η αντίφαση

Το ίδιο το κεφάλαιο είναι μια κινούμενη αντίφαση: προσπαθεί να περιορίσει τον χρόνο εργασίας στο ελάχιστο, ενώ από την άλλη πλευρά τοποθετεί τον χρόνο εργασίας σαν μοναδικό μέτρο και πηγή του πλούτου. Μειώνει άρα τον εργάσιμο χρόνο με τη μορφή της αναγκαίας εργασίας για να τον αυξήσει με τη μορφή της υπερεργασίας.

(Μαρξ, Grundrisse)

Το κάθε ξεχωριστό κεφάλαιο από αυτά που στο σύνολο τους συγκροτούν την καπιταλιστική τάξη έχει ως συνειδητό, άμεσο και συνεχή σκοπό την παραγωγή κέρδους^[4] από τη δραστηριότητα του. Για να παραχθεί κέρδος, δηλαδή για να αυξηθεί κατά ένα συγκεκριμένο ποσοστό το κεφάλαιο που καταβάλλεται στη μορφή του χρήματος, χρειάζεται να παραχθεί υπεραξία στην παραγωγική διαδικασία και στη συνέχεια, να πραγματοποιηθεί στη σφαίρα της κυκλοφορίας (να πουληθούν τα εμπορεύματα). Ο τρόπος υλοποίησης αυτού του στόχου και τα εμπόδια που αντιμετωπίζει το κεφάλαιο είναι ιστορικά καθορισμένα και με τη σειρά τους καθορίζουν μια περίοδο συγκεκριμένης διάρθρωσης της σχέσης του κεφαλαίου, τον κύκλο συσσώρευσης. Παρά το γεγονός ότι το κάθε ξεχωριστό κεφάλαιο δρα προς το δικό του αποκλειστικά συμφέρον, και θα μπορούσε να αντιμετωπίζει το κέρδος απλώς ως εισόδημα, αυτό που έχει σημασία για το κεφάλαιο ως σχέση δεν είναι η δυνατότητα παραγωγής κέρδους από το κάθε ξεχωριστό κεφάλαιο, αλλά η δυνατότητα να συνεχίσει να υπάρχει, να αναπαράγεται, κάτι που εξαρτάται από την υπεραξία που αντλείται από το συνολικό κοινωνικό κεφάλαιο. Εξάλλου, το κάθε ξεχωριστό κεφάλαιο δεν ιδιοποιείται υπεραξία από τις δικές του αποκλειστικά δραστηριότητες αλλά οικειοποιείται ένα μέρος της υπεραξίας που παράγεται από το συνολικό κοινωνικό κεφάλαιο μέσα από την πραγματοποίηση αυτής της υπεραξίας στην αγορά, δηλαδή, τη διαδικασία του ανταγωνισμού. Η παραγωγή υπεραξίας γίνεται μόνο μέσω της εκμετάλλευσης της εργατικής δύναμης των εργαζόμενων. Συστατικό στοιχείο της διαδικασίας παραγωγής υπεραξίας είναι η μετατροπή ενός μέρους της παραγόμενης υπεραξίας σε κεφάλαιο για την εκ νέου παραγωγή της^{^[5]}, δηλαδή, η συσσώρευση του κεφαλαίου. Από εδώ προκύπτει ότι η επίτευξη ή μη του σκοπού και καθοριστικού κινήτρου της καπιταλιστικής παραγωγής, που είναι το κέρδος, (η πραγματοποίηση της υπεραξίας) εξαρτάται άμεσα από την παραγωγή υπεραξίας. Μέρος των κερδών της καπιταλιστικής τάξης καταναλώνεται απαραίτητα από τους καπιταλιστές και το καπιταλιστικό κράτος έξω από το πεδίο παραγωγής υπεραξίας^[6]. Αυτό που έχει όμως ζωτική σημασία ως διαδικασία για τη συνέχεια της κοινωνικής σχέσης του κεφαλαίου, είναι η μετατροπή του (υπόλοιπου) μέρους του κέρδους σε παραγωγικό κεφάλαιο, δηλαδή η επένδυση του εκ νέου στην παραγωγική διαδικασία (σε μέσα παραγωγής και μισθούς ή σε σταθερό και μεταβλητό κεφάλαιο), με σκοπό την άντληση νέας υπεραξίας και μετασχηματισμού αυτής σε κέρδος. Από εδώ, από το γεγονός ότι το κεφάλαιο ως τάξη είναι υποχρεωμένο (για να συνεχίσει να υπάρχει) να εμπλέκεται συνεχώς στην προσπάθεια μεγέθυνσής του, προκύπτει ότι ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής είναι ταυτόχρονα παραγωγή και διευρυμένη^{^[7]} αναπαραγωγή, δηλαδή ο χαρακτήρας της καπιταλιστικής αναπαραγωγής (πρέπει να) είναι διευρυνόμενα κυκλικός.

Ιστορικά, κατά την εξέλιξη αυτής της διευρυμένης αναπαραγωγής, παρατηρούνται περίοδοι στις οποίες δεν είναι πλέον δυνατό να συνεχιστεί αυτή η επαναλαμβανόμενη κυκλική διαδικασία απρόσκοπτα. Πρόκειται για τις περιόδους κρίσης. Τα προβλήματα εμφανίζονται ως (και είναι) υπερπαραγωγή εμπορευμάτων, δηλαδή, πλεόνασμα εμπορευμάτων που δεν μπορούν να πουληθούν (με το κέρδος που απαιτείται), γιατί οι «καταναλωτές» δεν μπορούν να τα αγοράσουν (στην τιμή που πωλούνται). Το κέρδος που απαιτείται και οι τιμές στις οποίες μπορούν να αγοραστούν τα προϊόντα είναι μεγέθη σχετικά και όχι απόλυτα. Η καπιταλιστική σχέση από τη σκοπιά του κάθε ξεχωριστού κεφαλαίου, από τη σκοπιά της εργατικής τάξης αλλά και συνολικά ως διαλεκτική ενότητα είναι μια σχέση σε κίνηση. Η κρίση δεν εκφράζει ένα απόλυτο μπλοκάρισμα της συνέχειας της καπιταλιστικής σχέσης αλλά ένα σχετικό μπλοκάρισμα και η μορφή εμφάνισής του στην καθημερινή πραγματικότητα είναι η σχετική αδυναμία της αγοράς να συνεχίσει να λειτουργεί. Μόνο όταν έχει συμβεί ήδη αυτό το μπλοκάρισμα, μόνο εκ των υστέρων, κρίνεται ότι το κέρδος που παράγεται από την εκμετάλλευση της εργατικής τάξης και η πρόβλεψη για μελλοντικό κέρδος είναι τέτοια που η καπιταλιστική κοινωνική σχέση δεν μπορεί να συνεχίσει να αναπαράγεται απρόσκοπτα. Στην καθημερινή ζωή, η κατάσταση στην οποία το κέρδος που παράγεται (η υπεραξία που πραγματοποιείται) δεν είναι ικανό για την ομαλή αναπαραγωγή της καπιταλιστικής σχέσης ως έχει, φαίνεται στη «φασαριόζικη σφαίρα» της κυκλοφορίας των εμπορευμάτων, της αγοράς. Η υποκατανάλωση των εμπορευμάτων είναι μια μορφή εμφάνισης της κρίσης του καπιταλισμού: «…Περιοδικώς, όμως, παράγονται πάρα πολλά μέσα εργασίας και συντήρησης, τόσα που δεν μπορούν να τα βάλουν να λειτουργήσουν σαν μέσα εκμετάλλευσης των εργατών με ένα ορισμένο ποσοστό κέρδους. Παράγονται πάρα πολλά εμπορεύματα, τόσα που στις δεδομένες από την κεφαλαιοκρατική παραγωγή συνθήκες διανομής και κατανάλωσης δεν μπορούν να πουληθούν και να ξαναμετατραπούν σε νέο κεφάλαιο η περιεχόμενη σ’αυτά αξία και η περιεχόμενη σ’αυτήν υπεραξία, έτσι που να μπορεί να πραγματοποιηθεί το προτσές της κεφαλαιοκρατικής παραγωγής χωρίς διαρκώς επαναλαμβανόμενες εκρήξεις», (Μαρξ, Το Κεφάλαιο, τόμος ΙΙΙ). Όπως έχει πει πολύ εύστοχα ο Μαρξ, πίσω από τη φασαριόζικη σφαίρα της αγοράς, στην παραγωγή, εκεί είναι το κέντρο, ο πυρήνας της καπιταλιστικής σχέσης, εκεί βρίσκεται η πιο σημαντική αντίφαση της καπιταλιστικής κοινωνίας, η εκμετάλλευση: «Το συμπέρασμα όπου καταλήγουμε δεν είναι ότι παραγωγή, διανομή, ανταλλαγή και κατανάλωση ταυτίζονται, άλλα ότι όλες τους αποτελούν μέλη μιας ολότητας, διαφορές σε μια ενότητα. Η παραγωγή επικρατεί τόσο πάνω στον εαυτό της […] όσο και πάνω στα άλλα συνθετικά στοιχεία. Από αυτή ξαναρχίζει ολοένα η διαδικασία [...] Μία ορισμένη παραγωγή καθορίζει λοιπόν μία ορισμένη κατανάλωση, διανομή, ανταλλαγή και ορισμένες σχέσεις ανάμεσα στα διάφορα αυτά συνθετικά στοιχεία» (Μαρξ, Grundrisse). Από την πορεία της αντίφασης που λαμβάνει χώρα εκεί, πηγάζουν και οι περίοδοι ευμάρειας και οι κρίσεις του καπιταλισμού, τις οποίες μπορούμε να αντιμετωπίσουμε και ως αντιφάσεις ανάμεσα στην παραγωγή και την κατανάλωση των εμπορευμάτων. Αν το κέρδος που παράγεται δεν είναι ικανό για την ομαλή αναπαραγωγή της καπιταλιστικής σχέσης, τότε ο κύκλος της διευρυμένης αναπαραγωγής του κεφαλαίου δεν μπορεί να συνεχιστεί με την τρέχουσα διάρθρωση του. Η καπιταλιστική σχέση βρίσκεται σε κρίση και για να συνεχίσει την πορεία της πρέπει να αλλάξει η διάρθρωση της, να γίνει αναδιάρθρωση, να αλλάξει η σχέση μεταξύ των παραγόντων που έκαναν το κέρδος (την πραγματοποιημένη υπεραξία) να μην είναι πλέον ικανό για την ομαλή αναπαραγωγή της καπιταλιστικής σχέσης. Η πιο σημαντική διαρθρωτική αλλαγή που απαιτείται είναι η αύξηση του βαθμού εκμετάλλευσης^[8] της εργατικής δύναμης.

Αυτό, λοιπόν, που «αποφασίζει» σχετικά με τον περιορισμό ή την επέκταση της παραγωγής (αλλά και τη δυνατότητα της αγοράς να απορροφήσει τα εμπορεύματα), αυτό που αποφασίζει για τη συνέχεια ως έχει, ή την αναγκαστική αναδιάρθρωση της καπιταλιστικής σχέσης, είναι το κέρδος και πιο συγκεκριμένα, το ποσοστό κέρδους^[9]. Ο λόγος που είναι σημαντικό το ποσοστό κέρδους, και όχι μόνο η συνολική μάζα του κέρδους, είναι ότι το γενικό ποσοστό του κέρδους «αποφασίζει» ποιό είναι το μέρος του συνολικού κέρδους που μπορεί να επενδύεται εκ νέου στην παραγωγή (συσσώρευση). Το κέρδος είναι ο μετασχηματισμός της υπεραξίας στη μορφή του χρήματος και τίποτε άλλο. Είναι όμως μια μετατροπή απολύτως αναγκαία για την αναπαραγωγή του κεφαλαίου και καθόλου απλή, αφού εμπεριέχει μέσα της την πώληση, δηλαδή τη συνάντηση του «παραγωγού» με τον «αγοραστή». Ο «παραγωγός» θέλει να πουλήσει σε μια τιμή που θα του επιτρέπει να συνεχίσει να παράγει, και ο «αγοραστής» θέλει να αγοράσει σε μια τιμή που θα μπορεί να συνεχίσει να αναπαράγεται ικανοποιητικά (αν είναι εργαζόμενος) ή θα μπορεί να χρησιμοποιήσει παραγωγικά, δηλαδή με την απαιτούμενη από τον ίδιο κερδοφορία, το εμπόρευμα που αγόρασε (αν είναι καπιταλιστής και το αγοράζει για να το χρησιμοποιήσει ως μέσο παραγωγής). Πρόκειται για μια λεπτή και συνεχώς απειλούμενη ισορροπία. Ο Μαρξ ειρωνεύτηκε αρκετά τους αστούς οικονομολόγους οι οποίοι βάσισαν ολόκληρη την «επιστήμη» τους στην πεποίθηση ότι η ισορροπία αυτή επιτυγχάνεται με έναν αυτόματο και φυσικό τρόπο. Για τον Μαρξ το γεγονός ότι στη βιτρίνα των καταστημάτων και στις αποθήκες τα εμπορεύματα μένουν απούλητα γιατί δεν είναι δυνατό να πουληθούν στις τιμές που έχουν, δηλαδή με το απαραίτητο κέρδος για να συνεχιστεί η παραγωγή ως έχει, είναι η ζωντανή απόδειξη ότι η υπεραξία που παράγεται δεν είναι αρκετή σε σχέση με το μέγεθος που έχει το συνολικό κοινωνικό κεφάλαιο που την παράγει. Αυτή η συνθήκη κρίσης επιβεβαιώνει με τον πιο οξύ τρόπο το γεγονός ότι το κεφάλαιο είναι ένα σύνολο αντιφατικών κοινωνικών σχέσεων.

Το γεγονός που ορίζει τη σχέση κεφάλαιο ως μια αντιφατική ενότητα είναι ότι ενώ κάθε ξεχωριστό κεφάλαιο με το σύνολο των ενεργειών του προσπαθεί να αυξήσει το ποσοστό κέρδους του, τελικά μέσα από την ίδια τη διαδικασία αύξησης του ποσοστού κέρδους στην παραγωγή (αύξηση του ποσοστού σχετικής και απόλυτης υπεραξίας) αυτό τείνει να μειώνεται, καθώς η ιστορική ανάπτυξη της παραγωγής (αύξηση της παραγωγικής δύναμης της εργασίας) οδηγεί στη χρησιμοποίηση όσο το δυνατό λιγότερης αξίας εργατικής δύναμης σε σχέση με το προκαταβεβλημένο κεφάλαιο, δηλαδή, στην αύξηση της αναλογίας (σε αξίες) σταθερού/μεταβλητού κεφαλαίου, της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου. Οι ενέργειες των ξεχωριστών κεφαλαίων δεν αθροίζονται απλώς, αλλά συσχετίζονται διαλεκτικά μέσα από τον ανταγωνισμό μεταξύ τους στην αγορά και παράγουν μέσω του μηχανισμού εξίσωσης του ποσοστού κέρδους, το γενικό ποσοστό κέρδους^{^[10]}. Αυτή η πραγματικότητα θέτει τις τάξεις σε αντίφαση μεταξύ τους συνολικά: η υπεραξία παράγεται από την εκμετάλλευση ολόκληρης της εργατικής τάξης.

Η ιστορική ανάπτυξη του ανταγωνισμού μεταξύ των κεφαλαίων καθορίζει και καθορίζεται από την αύξηση της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου (αναλογία της νεκρής εργασίας, δηλαδή του σταθερού κεφαλαίου στο συνολικό κεφάλαιο). Καθώς η υπεραξία αντλείται μόνο από τη ζωντανή εργασία, δηλαδή την εκμετάλλευση της εργατικής δύναμς, η μείωση της αξίας της εργατικής δύναμης σε σχέση με το σύνολο της αξίας του κεφαλαίου που την κινητοποιεί (άσχετα αν η αξία της αυξάνεται σε απόλυτο μέγεθος) οδηγεί σε μια αντίφαση. Όπως το έθεσε ο ίδιος ο Μαρξ: «Το ίδιο το κεφάλαιο είναι μια κινούμενη αντίφαση: προσπαθεί να περιορίσει τον χρόνο εργασίας στο ελάχιστο, ενώ από την άλλη πλευρά τοποθετεί τον χρόνο εργασίας σαν μοναδικό μέτρο και πηγή του πλούτου. Μειώνει άρα τον εργάσιμο χρόνο με τη μορφή της αναγκαίας εργασίας για να τον αυξήσει με τη μορφή της υπερεργασίας»^[11].

Η βασική αυτή αντίφαση της διαδικασίας παραγωγής αξίας, έχει ως αποτέλεσμα την τάση του ποσοστού κέρδους να πέφτει προοδευτικά: «Με την προοδεύουσα σχετική μείωση του μεταβλητού κεφαλαίου έναντι του σταθερού, η κεφαλαιοκρατική παραγωγή δημιουργεί μια αυξανόμενα υψηλότερη οργανική σύνθεση του συνολικού κεφαλαίου, άμεση συνέπεια της οποίας είναι το ποσοστό της υπεραξίας να εκφράζεται με ένα σταθερά μειωνόμενο γενικό ποσοστό κέρδους, με αμετάβλητο, ακόμα και με ανερχόμενο το βαθμό εκμετάλλευσης της εργασίας.[...] Η προοδευτική τάση του γενικού ποσοστού κέρδους να πέφτει αποτελεί λοιπόν απλώς μια έκφραση, που προσιδιάζει στον κεφαλαιοκρατικό τρόπο παραγωγής, της συνεχιζόμενης ανάπτυξης της κοινωνικής παραγωγικής δύναμης της εργασίας. […] Μια και η μάζα της χρησιμοποιούμενης ζωντανής εργασίας μειώνεται διαρκώς σε σχέση με τη μάζα της υλοποιημένης εργασίας που θέτει σε κίνηση […] πρέπει και το μέρος αυτής της ζωντανής εργασίας που δεν πληρώθηκε και υλοποιήθηκε σε υπεραξία, να βρίσκεται σε διαρκώς φθίνουσα σχέση προς το αξιακό μέγεθος του χρησιμοποιούμενου συνολικού κεφαλαίου. Αυτή όμως η σχέση της μάζας της υπεραξίας προς την αξία του συνολικού κεφαλαίου που χρησιμοποιήθηκε, αποτελεί το ποσοστό κέρδους, που για τους λόγους αυτούς πρέπει να πέφτει». (Μαρξ, Το Κεφάλαιο, Τόμος ΙΙΙ). Ο Μαρξ στο σημείο αυτό εξηγεί με ποιον τρόπο η πτώση του ποσοστού κέρδους (εκφρασμένου σε χρήμα, δηλαδή του πραγματικού κέρδους που προκύπτει από την πραγματοποίηση της υπεραξίας στην αγορά) είναι χαρακτηριστικό του ειδικά καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Το «ποσοστό κέρδους» του συνολικού κοινωνικού κεφαλαίου στο οποίο αναφέρεται ο Μαρξ στο νόμο του, είναι εκφρασμένο σε αξίες, δηλαδή είναι r=s/c+v, όπου s: η υπεραξία, c το σταθερό κεφάλαιο (κτίρια, μηχανές, πρώτες ύλες) και v το μεταβλητό κεφάλαιο (μισθοί των εργαζομένων). Ο ίδιος τύπος μπορεί να γραφεί ως r = (s/v) [1- c/(c+v)], όπου s/v είναι ο βαθμός εκμετάλλευσης και c/c+v η οργανική σύνθεση του κεφαλαίου. Ο Μαρξ, λοιπόν, στην ουσία λέει πως η τάση που εμφανίζει το ποσοστό κέρδους (ως πραγματοποιημένη υπεραξία) να πέφτει, εκφράζει την τάση του «ποσοστού κέρδους» μετρημένου σε αξίες (ουσιαστικά της σχέσης της υπεραξίας προς το συνολικό κεφάλαιο) να πέφτει, λόγω της βασικής αντίφασης της διαδικασίας παραγωγής αξίας. Η τάση του γενικού ποσοστού κέρδους να πέφτει είναι η ιστορική εξέλιξη της ταξικής πάλης, της αντιπαράθεσης μέσα στην παραγωγική διαδικασία του κεφαλαίου με την εργατική τάξη και η άλλη όψη της, η αντιπαράθεση ανάμεσα στους καπιταλιστές για το μοίρασμα της παραγόμενης υπεραξίας, ο ανταγωνισμός. Η τάση αυτή δεν αποτελεί μια γραμμική εξέλιξη ενός αρμονικού συστήματος το οποίο σταδιακά φθίνει. Ο καπιταλισμός είναι μια συνεχώς κινούμενη ενότητα της οποίας τα μέρη βρίσκονται σε ανυπέρβλητη αντίφαση μεταξύ τους, και η εξέλιξη αυτής της αντίφασης λαμβάνει χώρα μέσω περιοδικών εκρήξεων (κρίσεων).

Πώς γίνεται η ίδια η διαδικασία αύξησης του ποσοστού κέρδους να παράγει τελικά την τάση του για μείωση; Ο Μαρξ για να απαντήσει στο ερώτημα αυτό, σκεπτόμενος από τη σκοπιά της καταστροφής του κεφαλαίου, δεν κάνει μια μαρξιστική πολιτική οικονομία, κάνει κριτική στην πολιτική οικονομία. Έχει ονομάσει την καθημερινότητα του καπιταλιστή, δηλαδή τις προσπάθειες αύξησης του ποσοστού κέρδους, αντεπιδρώσες τάσεις στην πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους. Όμως ο καπιταλισμός είναι ένα σύνολο αντιφάσεων σε κίνηση: όλες οι αντεπιδρώσες τάσεις είναι ταυτόχρονα αιτίες αύξησης του ποσοστού κέρδους και αιτίες περαιτέρω ανάπτυξης της αντίφασης που οδηγεί στην πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους, αποτελούν δηλαδή αιτίες που προσωρινά αίρουν αυτήν την τάση και ταυτόχρονα την επιταχύνουν^{^[12]}. Αυτή η φαινομενικά παράδοξη διατύπωση εμπεριέχει ολόκληρη τη λογική και ιστορική αντιμετώπιση της καπιταλιστικής σχέσης ως αντιφατικής σχέσης ανάμεσα στην εργατική τάξη και το κεφάλαιο.

Η ίδια η τάση δημιουργεί τις αντεπιδράσεις της, οι οποίες ποτέ δε συνυπάρχουν μαζί της ειρηνικά. Η φαινομενικά ήρεμη συνύπαρξη τους φέρει μέσα της την πιο σκληρή σύγκρουση, την κρίση, και μέσα από την ύφεση που αυτή προκαλεί, την εκ νέου ανάδυση της επέκτασης της παραγωγής, την αύξηση του ποσοστού κέρδους. Μέσα από την ίδια αυτή διαδικασία παράγεται εκ νέου η υπερπαραγωγή, η πτώση του ποσοστού κέρδους, η κρίση. Η δυναμική παράγει το όριο και το όριο τη δυναμική, πρόκειται για δύο στιγμές μιας διαλεκτικής ενότητας δύο συγκρουόμενων πόλων και την ιστορική παραγωγή αυτής της σύγκρουσης. Η τάση αυτή είναι ταυτόχρονα το πλαίσιο (το σύνολο των ορίων) μέσα στο οποίο συσσωρεύεται το κεφάλαιο και η αιτία για την διευρυνόμενα κυκλική φύση αυτής της συσσώρευσης, καθώς τα όρια αυτά πρέπει να ξεπερνιούνται και το ξεπέρασμα τους τα δημιουργεί εκ νέου ως ακόμη μεγαλύτερα εμπόδια. «Παρά τις ενδιάμεσες περιόδους της ύφεσης σε κάθε επέκταση η καπιταλιστική παραγωγή φτάνει σε ένα υψηλότερο σημείο και σε μεγαλύτερη εξάπλωση από το αντίστοιχο του προηγούμενου κύκλου. Υπάρχουν λιγότεροι καπιταλιστές σχετικά με το αυξημένο κεφάλαιο αλλά περισσότεροι σε απόλυτο αριθμό. Υπάρχουν λιγότεροι εργάτες σχετικά με το αυξημένο κεφάλαιο αλλά περισσότεροι σε απόλυτο αριθμό. Το κεφάλαιο αναπτύσσεται με έναν τρόπο που μπορεί να περιγραφεί ως τρία βήματα μπροστά και δύο βήματα πίσω. Αυτού του τύπου η κίνηση δεν σταματά την ανάπτυξη, μόνο την επιβραδύνει. Όταν παρατηρεί κανείς την καπιταλιστική ανάπτυξη σαν σταθερή διαδικασία, χωρίς να λαμβάνει υπόψη του τις πυρετώδεις διακυμάνσεις της, την επέκταση και τη συρρίκνωση της, βλέπει έναν σχετικά σταθερό ρυθμό συσσώρευσης ο οποίος όμως δεν παρέχει καμία ένδειξη για τους ξεσηκωμούς του προλεταριάτου και τους ταξικούς αγώνες που εμπεριέχει», (P. Mattick, Marx and Keynes).

Η ιστορική τάση

Οι κύκλοι, δηλαδή, δεν ακολουθούν ο ένας τον άλλον απαράλλαχτοι. Η αντίφαση κινείται προς μια συγκεκριμένη κατεύθυνση. Η τάση αυτή είναι η συσσώρευση του κεφαλαίου, η οποία είναι προϋπόθεση και αποτέλεσμα της βασικής του λειτουργίας: της αναπαραγωγής της διαδικασίας παραγωγής υπεραξίας. Η αντίφαση είναι εξελισσόμενη ιστορικά και εντείνεται κατά την εξέλιξη της πραγματικής υπαγωγής της εργασίας στο κεφάλαιο. Η συνέχεια της αντίφασης (που παράγεται από την τομή της κρίσης) μέσα στα όρια του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής, έχει διαφοροποιημένα χαρακτηριστικά: η εκ νέου παραγωγή μάζας κέρδους ικανής ώστε μπορεί να αναπαράγεται το κεφάλαιο εξαρτάται σε σημαντικό βαθμό από τη συγκεντροποίηση του κεφαλαίου, την καταβρόχθιση των μικρών καπιταλιστών από τους μεγαλύτερους (αυτή είναι και η μόνη «συνεχιζόμενη» πρωταρχική συσσώρευση που υπάρχει^[13]). Το ξεπέρασμα ενός κύκλου συσσώρευσης μέσω της αναδιάρθρωσης (που είναι πάντα επίθεση του κεφαλαίου) και η έλευση της επόμενης περιόδου επέκτασης της παραγωγής συνεπάγεται τη μείωση της αξίας του μεταβλητού κεφαλαίου ως μέρους του συνολικού κεφαλαίου, τη συντόμευση του αναγκαίου χρόνου εργασίας για την αναπαραγωγή της εργατικής δύναμης και την αύξηση της υπερεργασίας. Δηλαδή, η «πρόοδος» του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής εκφράζεται, δια μέσου των κρίσεων του, από την αύξηση του ποσοστού της υπεραξίας ως μείωση (ως αξία) του μεταβλητού μέρους του συνολικού κοινωνικού κεφαλαίου.

Ο λόγος που το κεφάλαιο ως κοινωνική σχέση διέπεται από μια συγκεκριμένη ιστορική τάση είναι ότι αυτοί οι δύο παράγοντες (υπεραξία και αξία του μεταβλητού κεφαλαίου) δεν είναι δύο ανεξάρτητοι παράγοντες που μπορούν να ισοσταθμιστούν. Η υπεραξία δεν αντιτίθεται απλά στην αξία του μεταβλητού κεφαλαίου, το κέρδος δεν αντιτίθεται απλά στο μισθό. Δεν πρόκειται για αυτόνομα στοιχεία που είναι σε αντίθεση μεταξύ τους, που ανταγωνίζονται μεταξύ τους για μέρος της αξίας που παράγεται. Η «μοιρασιά» είναι καθορισμένη από τη διαδικασία της συσσώρευσης, ή αλλιώς, η συσσώρευση είναι υπαγωγή της εργασίας στο κεφάλαιο. Πρόκειται για δύο πόλους μιας σχέσης, οι οποίοι σχετίζονται μέσω της κεντρικής αντίφασης του κεφαλαίου (που βρίσκει την έκφρασή της στην πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους). Δεν υπάρχει ανεξάρτητη κίνηση του μεταβλητού κεφαλαίου από την κίνηση του συνολικού κοινωνικού κεφαλαίου. Κατ’ αυτήν την έννοια, από το γεγονός ότι η εργατική τάξη είναι τάξη του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής, δεν μπορεί να υπάρχει αυτόνομη από το κεφάλαιο δραστηριότητα της εργατικής τάξης. Η πορεία του κεφαλαίου δεν εξαρτάται ποτέ από την πορεία των μισθών ανεξάρτητα, αλλά από την πορεία της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου (c/c+v), δηλαδή από την πορεία της αξίας που αντιπροσωπεύουν οι μισθοί σε σχέση με την αξία του σταθερού κεφαλαίου. Η μείωση της αξίας του μεταβλητού κεφαλαίου σε σχέση με το συνολικά επενδυμένο κεφάλαιο ή η αύξηση της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου, η οποία εκφράζεται μέσα από αντιφάσεις ως πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους, περιορίζεται από το επίπεδο ανάπτυξης των παραγωγικών δυνάμεων. Αλλά γι’ αυτό φροντίζει το συνολικό κοινωνικό κεφάλαιο το οποίο μέσα από την αντιφατική διαδικασία του ανταγωνισμού μεταξύ των ξεχωριστών κεφαλαίων τείνει συνεχώς (αλλά όχι αδιαλείπτως: μέσω των κρίσεων) να ανεβάζει την παραγωγική δύναμη της εργασίας. Όμως το ποσοστό του μεταβλητού κεφαλαίου στο σύνολο του κεφαλαίου, και συνεπώς η καταναλωτική δύναμη της κοινωνίας^[14], δεν περιορίζεται από κάποιο απόλυτο όριο ικανοποίησης αναγκών, ούτε από το επίπεδο ανάπτυξης της παραγωγικής δύναμης. Η καταναλωτική δύναμη βρίσκει τα όρια της μέσα στις ανταγωνιστικές σχέσεις διανομής, μέσα στην καθημερινή ταξική πάλη ανάμεσα στην καπιταλιστική και την εργατική τάξη^[15]. Τα όρια ανάμεσα στα οποία μπορεί να μεταβάλλεται η καταναλωτική δυνατότητα, η ικανοποίηση των αναγκών, είναι στενά: το ανώτερο όριό της καθορίζεται από το συσχετισμό δυνάμεων ανάμεσα στο κεφάλαιο και την εργατική τάξη μέσα στον καπιταλισμό. Η αξία της εργατικής δύναμης περιστρέφεται γύρω από την τιμή του v για την οποία αναπαράγεται το κεφάλαιο σε μια συγκεκριμένη ιστορική περίοδο (φυσικά υπάρχουν διαφοροποιήσεις ανάλογα με τη θέση των κρατών στην καπιταλιστική ιεραρχία, το επίπεδο της ταξικής πάλης, τη σύνθεση του κεφαλαίου κτλ.).

Έτσι, η καθημερινή ταξική πάλη των εργαζόμενων, μέσα στο κεφάλαιο και ενάντια στα συμφέροντα του κάθε ατομικού κεφαλαίου, οι διεκδικήσεις τους, δεν έχουν τη δυνατότητα, ως τέτοιες, να ξεπεράσουν το κεφάλαιο σαν κοινωνική σχέση. Η δυνατότητα κατάργησης του κεφαλαίου παράγεται από την ιστορική εξέλιξη της αντίφασης του κεφαλαίου, δηλαδή, της ταξικής πάλης, μέσα σε κάθε κύκλο συσσώρευσης. Η επανάσταση, ως έκρηξη του συνόλου των αντιφατικών καπιταλιστικών κοινωνικών σχέσεων, σχετίζεται με την κατάσταση στην οποία η αξία, που πρέπει να έχει η εργατική δύναμη για να μπορεί να αναπαράγεται το κεφάλαιο, αποτελεί ταυτόχρονα αμφισβήτηση της διάρθρωσης της σχέσης του κεφαλαίου και της αναπαραγωγής της ίδιας της εργατικής τάξης. Η σχετική και η απόλυτη αύξηση της υπεραξίας, που αντλεί το κεφάλαιο από την εκμετάλλευση της εργατικής δύναμης, αποτελούν αναγκαιότητα για να ξεπερνάει το κεφάλαιο τις κρίσεις του. Αλλά μέσα στην εξέλιξη του κύκλου συσσώρευσης, η σχετική και η απόλυτη αύξηση της υπεραξίας μετατρέπονται, ως πτώση του ποσοστού κέρδους, ως αδυναμία ομαλής αναπαραγωγής της εργατικής τάξης και ως περιεχόμενο του ταξικού αγώνα, σε αιτία της επόμενης κρίσης του. Το σημείο της κρίσης, μέσα στον καπιταλισμό, είναι αυτό που έχει τη μεγαλύτερη ιστορική σημασία από τη σκοπιά της κατάργησης του καπιταλισμού, και όχι από τη σκοπιά της προσωρινής βελτίωσης (η οποία είναι πάντα πολύ σχετικό τι σημαίνει) της θέσης της εργατικής τάξης μέσα σ’ αυτόν. Το προλεταριάτο δεν είναι ο νεκροθάφτης ενός αντικειμενικά φθίνοντος καπιταλισμού, ούτε είναι η τάξη που θα καταργήσει το κεφάλαιο επειδή φέρει μέσα της τη δι-ιστορική επαναστατική ουσία της «ανθρώπινης κοινότητας» ή επειδή υποφέρει από την αδικία του συστήματος. Επίσης, δεν υπάρχει οριακό σημείο στο οποίο δεν μπορεί να αναπαραχθεί το κεφάλαιο για «αντικειμενικούς λόγους». Το προλεταριάτο είναι η επαναστατική τάξη, η τάξη που θα καταργήσει τη σχέση κεφάλαιο, άρα και τον εαυτό του ως τάξη, γιατί το γεγονός ότι είναι τάξη του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής σημαίνει ταυτόχρονα ότι διακυβεύεται ο ίδιος του ο ρόλος μέσα στην ιστορικά συγκεκριμένη διάρθρωση της καπιταλιστικής παραγωγής, της οποίας ο αντιφατικός χαρακτήρας εμφανίζεται στην κρίση.

Το κεφάλαιο ξεπερνάει τις κρίσεις του με επίθεση, αναδιάρθρωση. Το ότι τις ξεπερνάει δε σημαίνει ότι φτάνει σε ένα σημείο απόλυτης ισορροπίας το οποίο του επιτρέπει να εξελίσσεται αρμονικά. Ιστορικά, το αντιφατικό δίπολο της αύξησης του ποσοστού της υπεραξίας και της σχετικής μείωσης (ως αξίας) του μεταβλητού κεφαλαίου, που συναποτελούν την αναδιάρθρωση, δεν μπορεί να συγκλίνει σε ένα σημείο ισορροπίας, λόγω των αξεπέραστων ορίων αύξησης του ποσοστού υπεραξίας (του βαθμού εκμετάλλευσης της εργασίας). Η λέξη «αξεπέραστο» έχει ιστορικά καθορισμένη σημασία σε κάθε περίοδο. Το αξεπέραστο όριο παράγει, με ιστορικά καθορισμένο τρόπο σε κάθε κύκλο συσσώρευσης, τη δυνατότητα μεταστροφής της καθημερινότητας της ταξικής πάλης σε επαναστατική αμφισβήτηση του κεφαλαίου και τη δυνατότητα του κεφαλαίου να απαντήσει σε αυτή την αμφισβήτηση. Η ταξική πάλη είναι η ιστορία του κεφαλαίου, είναι η ανάπτυξη της αντίφασης προς μια συγκεκριμένη κατεύθυνση. Η ιστορία της εκμετάλλευσης (η ιστορική σημασία των ταξικών αγώνων ή η ταξική πάλη ως ιστορία) είναι η τάση προοδευτικής πτώσης του ποσοστού κέρδους και η αύξηση της απόλυτης μάζας του κέρδους. Η σχετική μείωση του μεταβλητού κεφαλαίου και του κέρδους αντιστοιχεί σε μια απόλυτη αύξηση και των δύο. Η αύξηση της οργανικής σύνθεσης του συνολικού κοινωνικού κεφαλαίου αυξάνει το ελάχιστο μέγεθος του κάθε ξεχωριστού κεφαλαίου που απαιτείται για την αξιοποίηση της εργασίας. Ταυτόχρονα, η συγκεντροποίηση του κεφαλαίου αυξάνει γιατί, στον ανταγωνισμό σε παγκόσμια κλίμακα, ένα μεγαλύτερο κεφάλαιο με μικρότερο ποσοστό κέρδους μπορεί να συσσωρευτεί ταχύτερα από ένα μικρό κεφάλαιο με μεγαλύτερο ποσοστό κέρδους. Η διαδικασία της συγκεντροποίησης του κεφαλαίου ταυτόχρονα ευνοεί την ανάπτυξη της χρηματοπιστωτικής μορφής του κεφαλαίου ως διαχείρισης της πληθώρας του κεφαλαίου. Επίσης, η συσσώρευση του κεφαλαίου απαιτεί τη συνεχή αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας, η οποία όμως στην πραγματική υπαγωγή συνεπάγεται ταυτόχρονα την αύξηση της οργανικής σύνθεσης κεφαλαίου. Η πτώση του ποσοστού κέρδους και η διεύρυνση της συσσώρευσης είναι οι δύο εκφράσεις της διαδικασίας της αναπαραγωγής του κεφαλαίου. Η καπιταλιστική παραγωγή τείνει λοιπόν, κυκλικά, να ξεπερνάει τα εσωτερικά της όρια με μέσα τα οποία της αντιτάσσουν εκ νέου και σε πιο τεράστια κλίμακα αυτά τα όρια. Ο σχετικός υπερπληθυσμός που αναφέρεται από τον Μαρξ στον πρώτο τόμο του Κεφαλαίου, στο κεφάλαιο του γενικού νόμου της καπιταλιστικής συσσώρευσης, αποτελεί την ουσιαστικότερη πτυχή της ιστορικά παραγόμενης δυνατότητας ξεπεράσματος του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής: η διαλεκτική ενότητα της προλεταριοποίησης ολοένα και μεγαλύτερου μέρους του παγκόσμιου πληθυσμού και η ταυτόχρονη αποβολή της αξίας της εργατικής δύναμης από το επενδυόμενο κεφάλαιο, ορίζει το πλαίσιο της βασικής αντίφασης και της έκφρασης της στην ταξική πάλη κάθε ιστορικής περιόδου. Η αντίφαση αυτή, και η μορφή που έχει σε κάθε ιστορική περίοδο, αποτελεί το σημαντικότερο στοιχείο καθορισμού του περιεχομένου του κομμουνισμού για τη συγκεκριμένη ιστορική περίοδο.

Η μέθοδος

Το συγκεκριμένο είναι συγκεκριμένο επειδή είναι η συνόψιση πολλών προσδιορισμών, άρα ενότητα του πολλαπλού. Γι’ αυτό στη σκέψη εμφανίζεται σαν διαδικασία συνόψισης, σαν αποτέλεσμα, όχι σαν αφετηρία. Παρόλο που αποτελεί την πραγματική αφετηρία, άρα και την αφετηρία της αντίληψης και της παράστασης. Στην πρώτη πορεία η ολοκληρωμένη παράσταση εξαϋλώθηκε σε αφηρημένο προσδιορισμό. Στη δεύτερη, οι αφηρημένοι προσδιορισμοί οδηγούν στην αναπαραγωγή του συγκεκριμένου με τη σκέψη.

(Μαρξ, Grundrisse)

Το ζήτημα που προκύπτει και απαιτεί μια συγκεκριμένη μέθοδο για να αντιμετωπιστεί, λοιπόν, είναι: μέσα από ποιά δυναμική διαδικασία το ποσοστό κέρδους σε κάποιο σημείο του κύκλου της αναπαραγωγής του κεφαλαίου παύει να είναι πλέον αρκετό και προκύπτει η κρίση; Για να δούμε πώς γίνεται αυτό πρέπει να εξετάσουμε την κίνηση, τη δυναμική της καπιταλιστικής αναπαραγωγής στη διάρκεια ενός κύκλου από τη μία κρίση του στην επόμενη.

Η εξέταση της κίνησης γίνεται υποχρεωτικά σε δύο επίπεδα, σε λογικό και ιστορικό επίπεδο. Η αξία της θεωρητικής δουλειάς έγκειται στην προσπάθεια της να συνδέσει αυτά τα δύο επίπεδα. Από τη μία πλευρά πρέπει να εξετάζεται η λογική ανασύνθεση των διακριτών μορφών και κατηγοριών στην ενότητα της καπιταλιστικής οικονομίας, της αντιφατικής αντικειμενικότητας του κεφαλαίου. Από την άλλη εξετάζεται η μορφολογία, το περιεχόμενο και κυρίως η αντιφατική δυναμική μεταξύ των συγκεκριμένων, σύγχρονων μορφών και κατηγοριών, όπως αυτές έχουν παραχθεί ιστορικά. Οι μορφές αυτές δεν έχουν τίποτα το στατικό. Η δυναμική τους είναι αυτή που ιστορικοποιεί την κυκλική αναπαραγωγή του κεφαλαίου, που δίνει διαφορετικό περιεχόμενο στον κάθε κύκλο και σε ό,τι ορίζεται ως κομμουνισμός σε κάθε κύκλο. Η σύνδεση αυτών των δύο επιπέδων συνιστά την ανάλυση της συγκεκριμένης κάθε φορά συγκυρίας (conjuncture), όχι στη βάση αφηρημένων εννοιών, αλλά στη βάση συγκεκριμένων τοποθετήσεων πάνω στα συγκεκριμένα ιστορικά γεγονότα και διακυβεύματα της ταξικής πάλης. Η θεωρία προσπαθεί όσο είναι δυνατόν να αποσαφηνίζει, να ξεκαθαρίζει, τα όρια των ταξικών αγώνων σε σχέση με την επανάσταση που παράγεται από το ξεπέρασμα αυτών των ορίων. Τα όρια αυτά, τα συγκεκριμένα διακυβεύματα της ταξικής πάλης, δεν εμφανίζονται βέβαια ποτέ εντελώς ξεκάθαρα ως τέτοια, καθώς είναι στη φύση του καπιταλισμού να τα μεταμορφώνει με διάφορους τρόπους, καθώς είναι μια αντίφαση σε κίνηση, υπεραξία (εκμετάλλευση) που μετατρέπεται σε κέρδος. Αυτή η μετατροπή τοποθετεί μια σειρά από πέπλα γύρω από την εκμετάλλευση και εντάσσει οργανικά όλες τις υπόλοιπες κοινωνικές σχέσεις στην καπιταλιστική κοινωνία, τις κάνει καπιταλιστικές.

Η εξέταση της συγκεκριμένης κάθε φορά συγκυρίας δεν μπορεί να είναι υπεριστορική. Για παράδειγμα, η ανάλυση της κάθε συγκεκριμένης κρίσης είναι ιστορικά καθορισμένη. Οι θεωρίες των κρίσεων που αναπτύχθηκαν μέσα στο επαναστατικό κίνημα αντανακλούν το περιεχόμενο της ταξικής πάλης της περιόδου στην οποία αναπτύχθηκαν. Η μορφή και το περιεχόμενο της κρίσης δεν μπορεί να είναι το ίδιο σε κάθε περίοδο, από τη στιγμή που η ίδια η καπιταλιστική σχέση και ο ορίζοντας του ξεπεράσματός της μετασχηματίζονται σε κάθε περίοδο που ορίζει η ταξική πάλη και οι παραγόμενες από αυτήν επαναστάσεις του προλεταριάτου. Δεν θα μπορούσαν να είναι και δεν ήταν ίδιες οι αιτίες που οδήγησαν στην «κρίση του 1929» με τις αιτίες που οδήγησαν στην «κρίση του 1973» ή με τις αιτίες που οδήγησαν στη σύγχρονη κρίση, και γι’ αυτό το λόγο κάθε μία από αυτές τις κρίσεις παράγει τη θεωρία της. Η εσωτερική λογική συνοχή των αντιφάσεων του κεφαλαίου δεν πρέπει να οδηγεί σε μια υπεριστορική, μονοαιτιακή εξήγηση των κρίσεων. Έτσι, η θέση για την κρίση κάθε περιόδου από τη σκοπιά της καταστροφής του κεφαλαίου, εμπεριέχει την ανάγκη να τοποθετηθούμε πάνω στο ζήτημα του τρόπου με τον οποίο σχετίζονται οι πόλοι της διαλεκτικής του νόμου της πτωτικής τάσης του ποσοστού κέρδους, δηλαδή, πάνω στο περιεχόμενο του κύκλου της ταξικής πάλης της περιόδου και συνεπώς το περιεχόμενο του κομμουνισμού. Σε αυτό ακριβώς αναφερόμασταν στο κείμενο του προηγούμενου τεύχους όταν γράφαμε: «Η μορφή εμφάνισης της [ιστορικής κρίσης], όμως, είναι η απτή πραγματικότητα της κρίσης, είναι αυτή που εκφράζει τις συγκεκριμένες αντιφάσεις, δηλαδή το περιεχόμενο της ταξικής πάλης στη συγκεκριμένη περίοδο» (Blaumachen, τ.4, σελ. 12).

Ο κύκλος της συσσώρευσης:
Ύφεση – Επέκταση – Υπερπαραγωγή – Κρίση

«Αν δεχτούμε την ύπαρξη των αναγκαίων μέσων παραγωγής, δηλαδή μια επαρκή συσσώρευση κεφαλαίου, η δημιουργία υπεραξίας, όταν είναι δεδομένο το ποσοστό υπεραξίας, ο βαθμός, δηλαδή, εκμετάλλευσης της εργασίας, δεν γνωρίζει κανένα άλλο φραγμό πέραν του εργαζόμενου πληθυσμού. Και όταν είναι δεδομένος ο εργαζόμενος πληθυσμός, δεν γνωρίζει κανένα άλλο όριο από το βαθμό αυτής της εκμετάλλευσης. Από τη στιγμή που έχει αποκρυσταλλωθεί σε εμπορεύματα η ποσότητα υπερεργασίας που είναι δυνατόν να εξαχθεί, η υπεραξία έχει παραχθεί. Ωστόσο, με αυτή την παραγωγή υπεραξίας ολοκληρώνεται απλώς η πρώτη μόνο πράξη της καπιταλιστικής παραγωγικής διαδικασίας, η άμεση διαδικασία παραγωγής. Το κεφάλαιο έχει απορροφήσει μια δεδομένη ποσότητα απλήρωτης εργασίας… Τώρα αρχίζει η δεύτερη πράξη της διαδικασίας. Ο συνολικός όγκος εμπορευμάτων, το συνολικό προϊόν, τόσο το μέρος εκείνο που αντικαθιστά το σταθερό και το μεταβλητό κεφάλαιο, όσο και εκείνο που αντιπροσωπεύει την υπεραξία, πρέπει να πωληθούν. Αν αυτό δεν συμβεί, ή συμβεί μόνον εν μέρει, ή μόνο σε τιμές κατώτερες των τιμών παραγωγής, τότε, παρ’ όλον ότι ο εργάτης υφίσταται εκμετάλλευση, η εκμετάλλευσή του δεν πραγματοποιείται ως τέτοια για τον καπιταλιστή… Οι συνθήκες της άμεσης εκμετάλλευσης και της πραγματοποίησης αυτής της εκμετάλλευσης δεν ταυτίζονται. Είναι διακριτές, όχι μόνο στο χώρο και στο χρόνο, αλλά και από εννοιολογική άποψη. Οι πρώτες περιορίζονται μόνον από τις παραγωγικές δυνάμεις της κοινωνίας, οι δεύτερες από την αναλογικότητα μεταξύ των διαφόρων κλάδων της παραγωγής και από την καταναλωτική δυνατότητα της κοινωνίας. Αυτή η τελευταία δεν προσδιορίζεται ούτε από την απόλυτη παραγωγική δυνατότητα, ούτε από την απόλυτη καταναλωτική δυνατότητα, αλλά από την καταναλωτική δυνατότητα στη βάση ανταγωνιστικών σχέσεων διανομής, οι οποίες υποβιβάζουν την κατανάλωση της μεγάλης πλειοψηφίας της κοινωνίας σε μια ελάχιστη στάθμη, που είναι δυνατόν να μεταβάλλεται μέσα σε κάποια λίγο ως πολύ στενά όρια. Η στάθμη αυτή περιορίζεται ακόμα περισσότερο από το κίνητρο της συσσώρευσης, το κίνητρο της επέκτασης του κεφαλαίου και της παραγωγής υπεραξίας σε ευρυνόμενη κλίμακα… Η αγορά επομένως, θα πρέπει να επεκτείνεται συνεχώς έτσι ώστε οι συσχετίσεις και οι συνθήκες που τη διέπουν να προσλαμβάνουν όλο και περισσότερο τη μορφή ενός φυσικού νόμου, ανεξάρτητου από τους παραγωγούς, όλο και περισσότερο ανεξέλεγκτου. Η εσωτερική αντίφαση αναζητεί επίλυση μέσω της επέκτασης του εσωτερικού πεδίου της παραγωγής. Όσο όμως αναπτύσσεται η παραγωγικότητα, τόσο περισσότερο έρχεται σε σύγκρουση με τη στενή βάση στην οποία στηρίζονται οι σχέσεις κατανάλωσης. Σ’ αυτή την αντιφατική βάση, δεν αποτελεί καθόλου αντίφαση το ότι η περίσσεια κεφαλαίου συνυπάρχει με μια αυξανόμενη περίσσεια πληθυσμού. Διότι, παρ’ όλον ότι ο όγκος της υπεραξίας θα αυξανόταν αν αυτά τα δύο έρχονταν σε επαφή, το ενδεχόμενο αυτό θα όξυνε επίσης την αντίφαση μεταξύ των συνθηκών υπό τις οποίες παράγεται αυτή η υπεραξία και των συνθηκών στις οποίες πραγματοποιείται». (Ακολουθήσαμε τη μετάφραση του Χρήστου Βαλλιάνου από άρθρο του στο περιοδικό Θέσεις, από τον τομο ΙΙΙ του Κεφαλαίου του Μαρξ, κεφ. 15).

Κάθε κύκλος του κεφαλαίου που καταλήγει σε κρίση έχει την ανοδική και την καθοδική φάση του. Κάθε φάση ανόδου είναι η περίοδος στην οποία ο βαθμός εκμετάλλευσης του προλεταριάτου, μαζί με την αυξανόμενη μάζα του χρησιμοποιούμενου κεφαλαίου, αυξάνει τη μάζα κέρδους και το συνολικό κοινωνικό κεφάλαιο αυξάνεται (με ρυθμό μεγαλύτερο από αυτόν με τον οποίο τείνει ταυτόχρονα να το συρρικνώσει η πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους). Η καπιταλιστική «ανάπτυξη» που χαρακτηρίζει κάθε περίοδο μεταξύ των ιστορικών καπιταλιστικών κρίσεων είναι η ίδια που φέρει μέσα της τις αιτίες της κρίσης που πρόκειται αναπόφευκτα να εκδηλωθεί. Ας δούμε πως:

Ύφεση

Μέσα στην κρίση έχουμε απαξίωση κεφαλαίου, συνεπώς έχουμε απαξίωση σταθερού και μεταβλητού κεφαλαίου (θα δούμε στη συνέχεια πώς παράγεται αυτό). Η ύφεση δεν είναι μόνο φάση συρρίκνωσης, είναι και φάση στην οποία θριαμβεύουν οι αντεπιδρώσες δυνάμεις της πτωτικής τάσης του ποσοστού κέρδους. Οι δύο βασικές για την έξοδο από την κρίση διαδικασίες που λαμβάνουν χώρα είναι η αύξηση του ποσοστού υπεραξίας (επιβολή του κεφαλαίου στην εργατική τάξη, αναδιάρθρωση) και η απαξίωση σταθερού (παγίου και κυκλοφορούντος) κεφαλαίου. Μέρος των κεφαλαίων που απαξιώνονται τα ιδιοποιούνται ως αξίες χρήσης οι καπιταλιστές που επιβιώνουν από την κρίση, η οποία όμως, πέρα από το να διαχωρίσει την ήρα από το στάρι, αλλάζει τη διάρθρωση της εκμετάλλευσης, είναι δηλαδή ταυτόχρονα αναδιάρθρωση κεφαλαίου. Η αναδιάρθρωση είναι μια επίθεση του κεφαλαίου στην εργατική τάξη καθώς ο βασικός της σκοπός είναι να αυξηθεί το ποσοστό της υπεραξίας. Η αναδιάρθρωση συνίσταται σε: πτώση του μισθού εργασίας κάτω από το επίπεδο αναπαραγωγής της εργατικής τάξης – λόγω της παραγωγής του σχετικού υπερπληθυσμού –, υποβιβασμός της ατομικής αξίας των κεφαλαίων κάτω από την πίεση του κανιβαλικού ανταγωνισμού, υποβιβασμός της συνολικής αξίας του σταθερού κεφαλαίου, η οποία επιτρέπει τη μείωση της οργανικής σύνθεσης σε όρους αξίας και την ανόρθωση του ποσοστού κέρδους.

Αυτές οι διαδικασίες οδηγούν σε αύξηση του ποσοστού κέρδους μόνο αν το σταθερό κεφάλαιο απαξιώνεται περισσότερο από το μεταβλητό κεφάλαιο. Το σταθερό κεφάλαιο είχε, όπως θα δούμε στη συνέχεια, αυξηθεί (μέσω και της διαδικασίας τεχνολογικής απαξίωσης/ανανέωσης) αναλογικά πολύ περισσότερο (σε όρους αξίας) από το μεταβλητό κατά τη φάση της επέκτασης της παραγωγής. Μέσα στην κρίση η συγκεντροποίηση των απαξιωμένων κυρίως παγίων κεφαλαίων εντείνει ακόμη περισσότερο την απαξίωση του σταθερού κεφαλαίου. Η απόσυρση από την παραγωγή ή απαξίωση στοιχείων του παραγωγικού κεφαλαίου στα πρώτα στάδια της ύφεσης υπερισχύει της ταυτόχρονης εισόδου νέων παραγωγικών στοιχείων. Παρότι η διαδικασία ανανέωσης του παγίου κεφαλαίου εξακολουθεί να ισχύει και στο ξέσπασμα της κρίσης, αρχικά υπερισχύει η απαξίωση. Προς το τέλος της περιόδου της ύφεσης η αναλογία αυτή έχει αντιστραφεί. Καθώς αρχικά μεταβάλλεται η οργανική σύνθεση του κεφαλαίου προς όφελος του μεταβλητού, ταυτόχρονα εντείνεται ακόμη περισσότερο η αύξηση του ποσοστού υπεραξίας, μέσω της άντλησης απόλυτης υπεραξίας, που επιβάλλεται από την αναδιάρθρωση. Κατ’αυτόν τον τρόπο ωριμάζουν οι συνθήκες, και μέσω της συγκεντροποίησης του κεφαλαίου, για την αντιστροφή της αναλογίας ανάμεσα στην απαξίωση και την τεχνολογική ανανέωση. Το πέρασμα στην επέκταση της παραγωγής θα γίνει όταν οι συσσωρευτικές επιπτώσεις της αύξησης του ποσοστού απόλυτης υπεραξίας και της οικονομίας σε σταθερό κεφάλαιο που επιτυγχάνεται από την αναγκαία συγκεντροποίηση του κεφαλαίου είναι ικανές να επιτρέψουν τη μαζική πλέον ανανέωση παγίου κεφαλαίου, δηλαδή την αύξηση της ζήτησης του τομέα Ι της παραγωγικής διαδικασίας. Η έξοδος από την κρίση και το πέρασμα στην επέκταση της παραγωγής δεν προκύπτει από την αύξηση της καταναλωτικής δύναμης της εργατικής τάξης αλλά από την προσωρινή μείωση του ποσοστού του σταθερού κεφαλαίου στο συνολικό κεφάλαιο, γιατί το επίμαχο για τον καπιταλισμό δεν είναι απλώς η επέκταση της αγοράς αλλά η επέκταση της αγοράς με αυξημένο ποσοστό υπεραξίας στην παραγωγή. Η αντίφαση μεταξύ παραγωγής και κατανάλωσης δεν εξαφανίζεται: η αύξηση της ζήτησης σε σχέση με την παραγωγή σε αυτή τη φάση είναι αναγκαία για να ανέβει το ποσοστό κέρδους στη συνέχεια.

Η αύξηση της ζήτησης οδηγεί, κατά το πέρασμα από το τέλος της ύφεσης στην επέκταση της παραγωγής, σε φρενήρη ρυθμό αύξησης της παραγωγής. Ο ανταγωνισμός των κεφαλαίων για την υπεραξία ο οποίος εντείνεται μέσα από τις δύο βασικές διαδικασίες της κρίσης είναι αυτός που ωθεί την παραγωγή. Σ’ αυτό το στάδιο το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο ωθεί ακόμη περισσότερο την επέκταση των νέων τεχνικών παραγωγής και της αναδιάρθρωσης. Ο ανταγωνισμός, αφού πρώτα έχει αποτελέσει έναν βασικό μηχανισμό για την απαξίωση του κεφαλαίου, είναι τώρα η ζωογόνος δύναμη που επανενεργοποιεί τη διαδικασία παραγωγής και κυκλοφορίας του κεφαλαίου. Είναι η ζωογόνος δύναμη που ωθεί το κάθε ξεχωριστό κεφάλαιο να προσπαθήσει να πάρει μέρος της υπεραξίας που παράγουν τα άλλα, ανταγωνιστικά προς αυτό, κεφάλαια.

Επέκταση

Η επέκταση της παραγωγής ως διαδικασία έχει ξεκινήσει ήδη μέσα στην ύφεση γιατί πέρα από όλα τα μέτρα που λαμβάνει η καπιταλιστική τάξη για την αύξηση του ποσοστού της υπεραξίας, κατά κύριο λόγο συμβαίνει χρησιμοποίηση σχολάζουσας παραγωγικής δυναμικότητας, όταν το επιτρέψει η ανόρθωση του ποσοστού κέρδους (το παραγωγικό δυναμικό που είχε αδρανήσει στην καθοδική φάση είναι το πρώτο που μπορεί να χρησιμοποιηθεί, γρήγορα και σχετικά ανέξοδα, για να καλυφθεί μια άνοδος της ζήτησης). Η επέκταση είναι αποτέλεσμα της κρίσης και ταυτόχρονα το σημείο εκκίνησης του δρόμου που θα οδηγήσει στην επόμενη κρίση. Η ανανέωση του παγίου κεφαλαίου σημαίνει την αύξηση της παραγωγικότητας της εργασίας, την αύξηση της υπεραξίας, και δημιουργεί τη βάση για την αύξηση της ζήτησης, και στον τομέα Ι και στον τομέα ΙΙ^[16], της παραγωγικής διαδικασίας. Ο τομέας Ι δεν μπορεί να ανταπεξέλθει αμέσως στη ζήτηση παγίου κεφαλαίου και αυξάνει συνεχώς την παραγωγή του, αυτό είναι το «υγιές» στάδιο που περνάει η φάση της επέκτασης. Η συνεχής και ταχεία αύξηση της παραγωγής δημιουργεί την αύξηση των τιμών πάνω από τις αξίες όλων των συντελεστών του κεφαλαίου, του μεταβλητού συμπεριλαμβανομένου, παρότι η καταναλωτική δύναμη του μισθού δεν αυξάνει αντίστοιχα με τη νομισματική του αύξηση. Η αύξηση αυτή λειτουργεί αναδραστικά από τον τομέα ΙΙ προς τον τομέα Ι και προκαλεί νέα αύξηση του σταθερού κεφαλαίου, με ακόμη μεγαλύτερη ταχύτητα. Ως επέκταση θεωρείται το στάδιο εκείνο του κύκλου στο οποίο το συνολικό κοινωνικό κεφάλαιο ξεπερνάει το μέγεθος που είχε στο ανώτερο σημείο της επέκτασής του στον προηγούμενο κύκλο. Ποιός είναι ο τρόπος με τον οποίο η επέκταση φέρει μέσα της την επόμενη κρίση; Πρώτον η αυξανόμενη κεφαλαιοποίηση σταδιακά απεξαρτάται από την καταναλωτική ζήτηση του τομέα ΙΙ. Ο ίδιος ο τομέας Ι γίνεται, πέρα από παραγωγός, ολοένα και περισσότερο καταναλωτής της παραγωγής του. Το γεγονός αυτό αντανακλά την αντίφαση ανάμεσα στο μισθό και το κέρδος. Ενώ η ζήτηση του τομέα ΙΙ (κατά κύριο λόγο η κατανάλωση της εργατικής τάξης) είναι ιστορικά καθορισμένη από το αποδεκτό επίπεδο αναπαραγωγής της εργατικής δύναμης, η ζήτηση του τομέα Ι περιορίζεται μόνο από τον ανταγωνισμό και την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων^[17]. Για όσο λοιπόν αυξάνεται γρήγορα η μάζα κέρδους, η συσσώρευση επεκτείνεται χωρίς οι καπιταλιστές να ανησυχούν για το γεγονός ότι το σταθερό κεφάλαιο αυξάνεται με μεγαλύτερη ταχύτητα από το μεταβλητό (που σημαίνει ότι λειτουργεί ο μηχανισμός της πτωτικής τάσης του ποσοστού κέρδους). Δεύτερον, η ολοένα και αυξανόμενη κεφαλαιοποίηση δεν είναι μόνο αποτέλεσμα της επανεπένδυσης της πραγματοποιημένης υπεραξίας, αλλά έχει ως πόρο και το χρηματοπιστωτικό σύστημα, δηλαδή την έμμεση αναδιανομή κεφαλαίου που έχει χρηματική μορφή στα κεφάλαια που σκοπεύουν να του δώσουν παραγωγική μορφή. Στη φάση της επέκτασης αυξάνεται λοιπόν «ανεξέλεγκτα» το σταθερό κεφάλαιο, καθώς προϋποθέτει τη συνέχεια της συνεχώς εντεινόμενης ζήτησης που αντιμετωπίζει σε αυτή τη φάση. Πιο σημαντική στην αύξηση του σταθερού κεφαλαίου είναι η αύξηση του παγίου κεφαλαίου. Το αποτέλεσμα αυτής της διαδικασίας είναι η υπερπαραγωγή σταθερού κεφαλαίου, η γενεσιουργός αιτία της υπερσυσσώρευσης κεφαλαίου.

Υπερπαραγωγή

Το κλειδί που οδηγεί στη συνέχεια της επέκτασης και στην ωρίμανση της υπερπαραγωγής είναι, φυσικά, το κέρδος. Μπορεί τα κόστη παραγωγής να αυξάνουν κατά τη φάση της επέκτασης όμως οι τιμές στην αγορά αυξάνουν με μεγαλύτερη ταχύτητα. Είναι το στάδιο κατά το οποίο η μάζα κέρδους αυξάνεται με τόσο μεγάλη ταχύτητα που υπερκαλύπτεται το ότι η άλλη όψη του μηχανισμού αυτού είναι η ενδυνάμωση της πτωτικής τάσης του ποσοστού του κέρδους, γι’αυτό στο στάδιο αυτό έλκεται το κεφάλαιο στην παραγωγή. Από πού προκύπτει όμως αυτή η μάζα κέρδους ενώ λειτουργεί συνεχώς ο μηχανισμός εξίσωσης του ποσοστού κέρδους ανάμεσα στους διαφορετικούς κλάδους; Στο στάδιο της επέκτασης της παραγωγής το κεφάλαιο δρέπει τους καρπούς της αναδιάρθρωσής του στην περίοδο της ύφεσης που προηγήθηκε. Η αύξηση του ποσοστού υπεραξίας που επιτεύχθηκε τότε δημιούργησε τη βάση για τη ζήτηση και την πραγματοποίηση της υπεραξίας στο στάδιο της επέκτασης. Όμως αυτό που δημιουργεί αυτή η έλξη κεφαλαίου είναι μια αμοιβαία αύξηση της ζήτησης ανάμεσα σε τομείς και επιχειρήσεις του τομέα Ι, η οποία με την αύξηση της παραγωγής σιγά-σιγά μετατρέπεται σε τεχνητή, σε σχέση με τις συνθήκες της ζήτησης στην υπόλοιπη αγορά. Η δημιουργία εσωτερικής κατανάλωσης, στους κλάδους που κατασκευάζουν μέσα παραγωγής ή επεξεργάζονται πρώτες ύλες, είναι η πηγή και της αύξησης της μάζας των κερδών και της ενδυνάμωσης του μηχανισμού μείωσης του ποσοστού κέρδους. Ο χρηματοπιστωτικός τομέας επεκτείνει αυτή την αμοιβαία αύξηση ζήτησης στον τομέα Ι ωθώντας την τάση προς την υπερπαραγωγή. Ταυτόχρονα, ο χρηματοπιστωτικός τομέας κοιτάζει στο μέλλον και καθώς προϋποθέτει τη συνεχή αυτοπαραγωγή αυτής της επέκτασης, πέρα από το να επεκτείνει, εντείνει μέσω του αναπόφευκτου σπεκουλαρίσματος τελικά την υπερπαραγωγή κεφαλαίου^{^[18]}.

Ο δρόμος προς την κρίση βρίσκεται στην άμεση σύνδεση και αντιφατική σχέση ανάμεσα στον τομέα Ι και τον τομέα ΙΙ. Όπως ακριβώς από την ύφεση προς την επέκταση υπήρξε μια αναδραστική πορεία από τον τομέα ΙΙ προς τον τομέα Ι (μέσω της αύξησης του ποσοστού απόλυτης υπεραξίας και ενός σχετικά αυξημένου, από την καταστροφή της κρίσης, μεταβλητού κεφαλαίου), έτσι τώρα από την επέκταση στην κρίση υπάρχει μια αναδραστική πορεία από τον τομέα Ι στον τομέα ΙΙ. Η υπερπαραγωγή σταθερού κεφαλαίου αλλάζει την αναλογία σταθερού και μεταβλητού κεφαλαίου και οι απαιτήσεις της συνέχισης της κεφαλαιοποίησης σε υπεραξία αρχίζουν πια να μην ικανοποιούνται. Αρχίζει να φαίνεται η παραγόμενη έλλειψη υπεραξίας, ή το μειούμενο ποσοστό κέρδους αρχίζει να παίζει μεγαλύτερο ρόλο στην απόφαση για εκ νέου κεφαλαιοποίηση ή όχι.

Η συσσώρευση του κεφαλαίου στην πραγματική υπαγωγή έχει ως αυτονόητο μέσο την αύξηση της παραγωγικότητας. Για να αυξηθεί το ποσοστό κέρδους με όρους σχετικής υπεραξίας πρέπει η αξία που προστίθεται στο προϊόν, από την ανανέωση του παγίου κεφαλαίου και την αύξηση της παραγωγικότητας που επιφέρει, να είναι μικρότερη από την αξία που εξοικονομείται από τη μείωση της αξίας εργατικής δύναμης που επιφέρει αυτή η ανανέωση. Άρα, ενώ το μεταβλητό κεφάλαιο αυξάνεται, η καταναλωτική δύναμη των εργατών σε σχέση με τη συνολική παραγωγή μειώνεται (με αργότερο ρυθμό στην περίοδο της επέκτασης). Αυτό φυσικά είναι ακόμη πιο έντονο στη συνέχεια όταν η πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους πάρει τα ηνία. Αλλιώς διατυπωμένο, ακόμη και αν η καταναλωτική δύναμη της κοινωνίας μεγαλώνει, δε μεγαλώνει αρκετά για να αναπαράγεται το κεφάλαιο, δεν παράγεται αρκετή υπεραξία για να συνεχιστεί η ανοδική πορεία της επέκτασης. Δεν μπορούμε να διαχωρίσουμε την υπερσυσσώρευση κεφαλαίου από την υποκατανάλωση των εργατών, σε σχέση με την αυξανόμενη παραγωγή. Η «έλλειψη» της υπεραξίας στην παραγωγή και το «πλεόνασμα» της υπεραξίας στην κυκλοφορία ταυτίζονται επειδή σχετίζονται μέσω της ιστορίας της κεντρικής αντίφασης του κεφαλαίου (της πτωτικής τάσης του ποσοστού κέρδους). Πρόκειται για έναν ενιαίο μηχανισμό ο οποίος περνάει πρώτα από το στάδιο στο οποίο η αυξανόμενη μάζα κέρδους επιτρέπει την αναπαραγωγή κεφαλαίου παρά την ταυτόχρονη λειτουργία της τάσης του ποσοστού κέρδους να πέφτει. Στο στάδιο αυτό η ταχύτητα με την οποία συσσωρεύεται το κεφάλαιο είναι μεγαλύτερη από την ταχύτητα με την οποία πέφτει το ποσοστό κέρδους. Δεδομένου ότι βρισκόμαστε στην περίοδο της πραγματικής υπαγωγής, πέρα από το μεγαλύτερο ρυθμό αύξησης κεφαλαίου από το ρυθμό πτώσης του ποσοστού κέρδους, ισχύει και ο μεγαλύτερος ρυθμός αύξησης σταθερού κεφαλαίου από το ρυθμό αύξησης του συνολικού κεφαλαίου.

Στη συνέχεια φτάνουμε σε ένα σημείο στο οποίο το κεφάλαιο που έχει παραχθεί είναι τόσο που δεν μπορεί να αυξάνεται η μάζα των κερδών με την ίδια ταχύτητα με την οποία πέφτει το ποσοστό κέρδους. Συνεπώς, η υπεραξία που παράγεται υπό το συγκεκριμένο βαθμό εκμετάλλευσης αρχίζει να μην είναι αρκετή για την αναπαραγωγή του κεφαλαίου. Μέσα από αυτό το μηχανισμό, η υπερσυσσώρευση, η έλλειψη της υπεραξίας (ως ποσοστό κέρδους), σχετίζεται με το πλεόνασμα της υπεραξίας (ως ποσοστό υπεραξίας) μέσω του μετασχηματισμού της υπεραξίας σε σταθερό κεφάλαιο μέσα στη διαδικασία της συσσώρευσης. Η αιτία της επέκτασης και της υπερπαραγωγής του κεφαλαίου είναι η ίδια: η συσσώρευση, δηλαδή η συνεχής αναζήτηση περισσότερης υπεραξίας από την πλευρά του κεφαλαίου. Η συσσώρευση παράγει την αύξηση της μάζας του κέρδους και την πτώση του ποσοστού του κέρδους. Στην αρχή της επέκτασης η συσσώρευση λειτουργεί ως υγεία για το κεφάλαιο, στη συνέχεια εξαντλείται και λειτουργεί ως αρρώστια.

Η στιγμή της υπερπαραγωγής είναι αισθητή σε ολόκληρο το κύκλωμα της αναπαραγωγής κεφαλαίου. Δεν έχει φτάσει όμως αμέσως η κρίση παντού, πρόκειται για ένα κύμα που εξαπλώνεται από τον τομέα Ι στον τομέα ΙΙ και επανέρχεται δριμύτερο στον τομέα Ι, κ.ο.κ. Η υπερπαραγωγή είναι απόλυτα αισθητή στους κλάδους του τομέα Ι, οι οποίοι έχουν αναπτυχθεί πιο υπερβολικά από τους κλάδους του τομέα ΙΙ. Η δυσαναλογία μέσα στην παραγωγική ζήτηση ανάμεσα στο σταθερό κεφάλαιο και στα καταναλωτικά αγαθά είναι η υποκατανάλωση ως έκφραση της υπερπαραγωγής κεφαλαίου. Στον τομέα ΙΙ η υπερπαραγωγή κεφαλαίου είναι αρχικά έμμεσα αισθητή από το επίπεδο των τιμών. Οι τιμές στο σημείο αυτό μπορεί να πέσουν αναγκαστικά, ακόμη και κάτω από το επίπεδο των αξιών των προϊόντων, για να πουληθούν και να συνεχίσει να κινείται η αγορά. Όμως η πορεία προς την κρίση είναι αναπόφευκτη καθώς τα υπερβολικά πολλά παραγωγικά κεφάλαια που έχουν δημιουργηθεί εξακολουθούν να στέλνουν τα προιόντα τους στην αγορά. Η κρίση εμφανίζεται στην αγορα, φυσικά, ως υπερπαραγωγή εμπορευμάτων… Στο σημείο αυτό ο κύκλος έχει ήδη μπει στην κρίση του.

Κρίση

Η κρίση για το κεφάλαιο έχει την ορμή φυσικού φαινομένου. Είναι η στιγμή που ξεσπούν όλες οι αντιφάσεις: η αντίφαση ανάμεσα στην παραγωγή και την κατανάλωση – οι οποίες είναι διαχωρισμένες σε μια καπιταλιστική κοινωνία – η αντίφαση ανάμεσα στην παραγωγική και τη χρηματική μορφή του κεφαλαίου, η αντίφαση ανάμεσα στην τιμή και την αξία. Είναι η στιγμή που σταθερό και μεταβλητό κεφάλαιο περισσεύει, η στιγμή της αναγκαίας επιβολής του κεφαλαίου στην εργατική τάξη, η στιγμή της επιβολής του νόμου της αξίας. Η κρίση είναι το σημείο στο οποίο ό,τι αποτελούσε την «ευημερία» (υπερπαραγωγή) και ήταν αιτία της ευημερίας, αποτελεί πλέον την ύφεση και είναι αιτία της ύφεσης.

Από τη σκοπιά της κερδοφορίας του κεφαλαίου η κρίση αποτελεί μια κατάσταση στην οποία γίνεται σαφές ότι το υπάρχον κοινωνικό κεφάλαιο είναι ταυτόχρονα και πολύ μεγάλο και πολύ μικρό (ή ότι το προλεταριάτο χρειάζεται και ταυτόχρονα περισσεύει): Το κοινωνικό κεφάλαιο είναι πολύ μεγάλο σε σχέση με την υπεραξία που παράγει και πολύ λίγο για να ξεπεράσει αυτήν την έλλειψη υπεραξίας. Το προλεταριάτο περισσεύει ως παραγωγική εργατική δύναμη αλλά χρειάζεται ως καταναλωτική δύναμη από τη σκοπιά του κεφαλαίου, ή περισσεύει ως καταναλωτική δύναμη και χρειάζεται ως παραγωγική από τη δική του σκοπιά. Το κεφάλαιο ζητάει αύξηση της παραγωγικότητας, το προλεταριάτο ζητάει αύξηση των αξιών χρήσης που αντιστοιχούν σε δεδομένη ανταλλακτική αξία, η οποία όμως, όπως είδαμε, μπορεί να επιτευχθεί μόνο με αύξηση της παραγωγικότητας. Η κρίση είναι ταυτόχρονα υπερσυσσώρευση κεφαλαίου και υποκατανάλωση της εργατικής τάξης. Δεν υπάρχει ποτέ ζήτημα παραγωγής «πλεονάσματος» υπεραξίας (λόγω υψηλής παραγωγικότητας) η οποία δε διανέμεται «δίκαια». Η κρίση δεν παράγεται ποτέ από την υποκατανάλωση των εργατών για την οποία (υποτίθεται ότι) ευθύνεται σε άδικη διανομή υπερβολικά του μεγάλου πλούτου. Όλη η συζήτηση περί διανομής, συνειδητά ή όχι, διαστρέφει την ουσία του ζητήματος: ότι η κρίση αποτελεί αναγκαίο μέρος της καπιταλιστικής συσσώρευσης. Υπάρχει μόνο έλλειψη υπεραξίας, η οποία είναι ταυτόχρονα και υποκατανάλωση των εργατών. Η έλλειψη της υπεραξίας στην παραγωγή είναι πλεόνασμα υπεραξίας στην κατανάλωση. Αυτό που δεν μπορεί να παραχθεί με ικανοποιητικό κέρδος είναι αυτό που δεν μπορεί ταυτόχρονα να πουληθεί σε ικανοποιητική τιμή.

Η κρίση, λοιπόν, είναι υπερπαραγωγή κεφαλαίου μόνο υπό το συγκεκριμένο ποσοστό υπεραξίας. Ως εκ τούτου ο μηχανισμός που ενεργοποιεί η κρίση είναι (αιματηρή) χειρουργική επέμβαση με δύο όψεις: αυξάνεται το ποσοστό υπεραξίας και απαξιώνεται κεφάλαιο που πλεονάζει. Η απαξίωση και καταστροφή σταθερού και μεταβλητού κεφαλαίου που ορίζει και ορίζεται από την κρίση ήδη δείχνει προς την κατεύθυνση της ανανέωσης του παγίου κεφαλαίου, η οποία θα αποτελέσει τον ένα πυλώνα για την αύξηση του ποσοστού της υπεραξίας μέσω της αύξησης της παραγωγικότητας της εργασίας και της εξοικονόμησης σταθερού κεφαλαίου. Η καταστροφή και απαξίωση σταθερού κεφαλαίου είναι το πρώτο και αναγκαίο βήμα για την ανανέωσή του από τεχνολογικά πιο αναπτυγμένο σταθερό κεφάλαιο, το οποίο θα αποτελέσει το μέσο άντλησης μεγαλύτερου ποσοστού σχετικής υπεραξίας από την εργατική δύναμη. Ταυτόχρονα, η κρίση δείχνει και προς την κατεύθυνση της αύξησης του ποσοστού της υπεραξίας μέσω άντλησης απόλυτης υπεραξίας, την ένταση της εκμετάλλευσης μέσω μείωσης μισθού, αύξηση ωραρίου εργασίας, κτλ.

Η κρίση είναι ο θρίαμβος της διαλεκτικής του κεφαλαίου, το σημείο που επανενώνει τους αντιφατικούς πόλους της ενότητας του κεφαλαίου, την παραγωγή και την κυκλοφορία των εμπορευμάτων. Η κρίση όμως δεν επανενώνει τους πόλους αυτούς με ειρηνικό τρόπο, τους επανενώνει ως έξαρση της ταξικής πάλης. Είναι το σημείο στο οποίο οι κοινωνικές σχέσεις που όριζαν την αναπαραγωγή του κεφαλαίου πρέπει να αλλάξουν ριζικά, να αναδιαταχθούν μέσα στην εσωτερική τους σύνδεση οι πόλοι της αντίφασης, να προκύψει η καινούργια μορφή του κεφαλαίου: η κρίση απαιτεί την αναδιάρθρωση από τη σκοπιά του κεφαλαίου ως σχέσης. Αν το προλεταριάτο συνεχίσει να υπάρχει μετά την κρίση ως τέτοιο, σημαίνει ότι θα έχει επιβληθεί η αναδιάρθρωση, η «θεραπεία» που επέβαλλε το κεφάλαιο, όσο επώδυνη κι αν είναι.

Η κρίση συνεπάγεται υποτίμηση κεφαλαίου, γιατί η αντίφαση που έχει να αντιμετωπίσει συμπυκνώνεται στην υπερπαραγωγή κεφαλαίου. Η υποτίμηση κεφαλαίου ενεργοποιεί σε νέα βάση τον ανταγωνισμό μεταξύ των ξεχωριστών κεφαλαίων. Κατά τη φάση της κρίσης ο ανταγωνισμός, με τον κανιβαλικό του χαρακτήρα αυτή τη φορά, είναι η ζωογόνος δύναμη που τείνει να εξισορροπήσει τη διαταραγμένη διαδικασία αναπαραγωγής. Ο ανταγωνισμός στην κρίση δεν έχει να κάνει με το μοίρασμα των κερδών αλλά με το μοίρασμα των ζημιών, συνεπώς οδηγεί στο θάνατο ορισμένα κεφάλαια, η συνέχιση της ύπαρξης των οποίων αντιτίθεται στο γενικό συμφέρον της καπιταλιστικής τάξης. Έτσι έχουμε: αδρανοποίηση ή μερική εκμηδένιση κεφαλαίου, διακοπή της λειτουργίας ορισμένων μέσων παραγωγής, καταστροφή κεφαλαιακών αξιών και άμεση υποτίμηση χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου.

Στο σημείο αυτό ο κύκλος έχει ήδη μπει στην ύφεση.

Η σύγχρονη κρίση

«Η κρίση σε κάθε ιστορική περίοδο είναι η αναγκαία έκφραση της συσσώρευσης των συγκεκριμένων αντιφάσεων που ορίζουν το κεφάλαιο στη συγκεκριμένη περίοδο που παράγει την κρίση, και πάντα είναι υπερσυσσώρευση κεφαλαίου ανεξάρτητα με το πώς εμφανίζεται. Η μορφή εμφάνισης της, όμως, είναι η απτή πραγματικότητα της κρίσης, είναι αυτή που εκφράζει τις συγκεκριμένες αντιφάσεις, δηλαδή το περιεχόμενο της ταξικής πάλης στη συγκεκριμένη περίοδο»^[19].

Στην προηγούμενη φράση συμπυκνώνεται μια μέθοδος ανάλυσης που μπορεί να εξηγήσει το ξεπέρασμα της επαναστατικής οπτικής του θριάμβου και της «νίκης» της εργατικής τάξης, δηλαδή, της συνέχισης του καπιταλισμού, αν θέλει κανείς να ακριβολογεί. Η οπτική αυτή εξακολουθεί να είναι η οπτική (και) ριζοσπαστικών κομματιών του κινήματος που αντιλαμβάνονται την ταξική πάλη ως αντίθεση δύο ανεξάρτητων, αυτόνομων υποκειμένων. Οι ριζοσπαστικές τάσεις που θεωρούν το κεφάλαιο ως ένα μπραντεφέρ μεταξύ δύο ανεξάρτητων, αυτόνομων μεταξύ τους υποκειμένων, ταλανίζονται από μια αντίφαση όταν αναλύουν την παρούσα συγκυρία: από τη μία πλευρά πρέπει να κάνει την επανάσταση ένα ενιαίο υποκείμενο (το οποίο θα παλεύει για τον εαυτό του ως τέτοιο) με σκοπό την επικράτηση του στο μπραντεφέρ. Η ενοποίηση στη βάση της εργατικής ταυτότητας δε φαίνεται στον ορίζοντα, άρα η επανάσταση φαίνεται αυτή τη στιγμή ανέφικτη από πλευράς υποκειμενικών συνθηκών σύμφωνα με την ορολογία αυτής της αντίληψης. Από την άλλη πλευρά όμως, ο πλανήτης ολόκληρος συγκλονίζεται από ταραχές και συγκρούσεις ανάμεσα σε κομμάτια του προλεταριάτου και τις δυνάμεις καταστολής των κρατών, δηλαδή την καπιταλιστική τάξη σε θέση μάχης. Η δική μας αντίληψη για τα πράγματα είναι διαφορετική: δεν υπάρχει θέμα αντικειμενικών και υποκειμενικών συνθηκών, υπάρχει η ιστορική εξέλιξη μιας αντίφασης η οποία παράγει την αμφισβήτησή της ως αμφισβήτηση του ρόλου του προλεταριάτου ως τάξης του καπιταλισμού. Η αμφισβήτηση αυτή έχει δύο όψεις. Η αντικειμενικότητα, δηλαδή, η καπιταλιστική οικονομία (μόνο τέτοια οικονομία υπάρχει) είναι η μία όψη της, και οι αγώνες του προλεταριάτου η άλλη όψη της. Πρόκειται για τις δύο στιγμές μιας διαλεκτικής ενότητας, οι οποίες αντιστοιχούν η μία στην άλλη. Η έκφραση αυτής της αντιστοιχίας είναι η διάρθρωση του κεφαλαίου, η διάρθρωση της ταξικής πάλης.

Η σύγχρονη κρίση είναι ένα ακόμη βήμα προς την ιστορικά παραγόμενη αμφισβήτηση του κεφαλαίου. Το πιο σημαντικό από τα χαρακτηριστικά της είναι ότι προέκυψε μέσα από την χρηματιστικοποίηση του καπιταλισμού. Το μέλλον του κεφαλαίου ως σχέση έγινε εμπόρευμα. Η αξία αυτού του εμπορεύματος καθορίζεται από το κατά πόσο και πώς μπορεί το κεφάλαιο να αντιμετωπίζει την παραγωγή μόνο ως ένα αναπόφευκτο εμπόδιο στην υλοποίηση της πλήρως αφηρημένης μορφής του, δηλαδή, της μορφής Χ-Χ’. Αυτή η μετεξέλιξη συνολικά του καπιταλισμού σε χρηματοπιστωτικό καπιταλισμό, αυτό το εμπόριο μέλλοντος ανάμεσα στους καπιταλιστές, οδήγησε στην αιχμή της επέκτασης της παραγωγής και στη συνέχεια με τον ίδιο τρόπο στο πέρασμα στην υπερπαραγωγή κεφαλαίου. Κάθε διάσταση της χρηματιστικοποίησης έπαιξε αυτό το διπλό ρόλο: το κυνήγι της χαμηλότερης τιμής εργατικής δύναμης ανά τον πλανήτη, η διασπορά του επιχειρηματικού ρίσκου, η λειτουργία του χρηματοπιστωτικού τομέα ως μεταγωγέα και επιταχυντή στη διανομή της υπεραξίας – δηλαδή ως αρχιτέκτονα της σύγχρονης διάρθρωσης του κεφαλαίου –, η δυνατότητα κερδοφορίας από χρηματοπιστωτικές συναλλαγές σε παράλληλες αγορές που δημιουργήθηκαν από την ανάπτυξη της χρηματιστικοποίησης, η πλήρης απελευθέρωση των ροών κεφαλαίου, η τελειωτική μετατροπή του καπιταλιστή από ιδιοκτήτη σε μέτοχο ή σε κάτοχο παραγώγων, ο συνδυασμός χαμηλότερου από τον προηγούμενο κύκλο ποσοστού συσσώρευσης με υψηλά κέρδη, η συνεχής και μάταιη καταπολέμηση του πληθωρισμού και η ταυτόχρονη αέναη παροχή ρευστότητας. Όλα αυτά τα στοιχεία αποτελούν τη μορφή που πήρε η παραγωγική διαδικασία, για να ξεπεραστεί η κρίση του 1960-70, και οδήγησαν στην επέκταση της παραγωγής, δόμησαν τον αναδιαρθρωμένο καπιταλισμό.

Ωριμάζοντας όμως, ο ίδιος ο μηχανισμός του χρηματιστικοποιημένου καπιταλισμού δούλευε ανάποδα, μετέτρεπε την επέκταση σε υπερπαραγωγή. Σε χωροταξικό επίπεδο, η απαξίωση της εργατικής δύναμης δημιούργησε τον κύριο άξονα της παγκοσμιοποίησης, μετά από κάποιες περιπέτειες: την ChinAmerica. Ο κινέζος εργάτης έγινε το αφηρημένο πρότυπο του εργάτη. Ο αμερικάνος “καταναλωτής” έγινε το αφηρημένο πρότυπο του καταναλωτή της τρέχουσας περιόδου, δηλαδή, του καταναλωτή που καταναλώνει με πίστωση, συνεχίζει να ζει στο επίπεδο που αντιστοιχεί στην επέκταση της παραγωγής (για όσο δηλαδή το εμπόριο του μέλλοντος εξακολουθεί να λειτουργεί), είναι δεμένος στο κεφάλαιο όσο ποτέ άλλοτε ιστορικά, είναι ο ορισμός της ταύτισης της ύπαρξης του προλεταριάτου με την ύπαρξη του κεφαλαίου^[20]. Στην άλλη άκρη της αλυσίδας το ίδιο συμβαίνει και για τον κινέζο εργάτη. Θα συνεχίσει να υπάρχει μόνο αν συνεχιστεί η επέκταση με αυτή τη μορφή, διαφορετικά, αν σπάσει αυτός ο σύνδεσμος, θα τον κατασπαράξει η υπερσυσσώρευση κεφαλαίου στην Κίνα. Το εμπόριο του μέλλοντος ταΐζεται συνεχώς με ρευστότητα που παράγεται στην Αμερική, το δολάριο αποτελεί το χρυσό της σύγχρονης περιόδου αλλά έχει την ιδιότητα να μπορεί να αυξηθεί απεριόριστα σε ποσότητα. Η εμπιστοσύνη στο δολάριο είναι η υλική πραγματικότητα της επέκτασης της παραγωγής της περιόδου μέχρι το 2005-6. Το καύσιμο της περιόδου, δηλαδή η δυνατότητα του αφηρημένου προτύπου του καταναλωτή να καταναλώνει με πίστωση, τελείωσε γιατί η ίδια του η ύπαρξη ήταν αποτέλεσμα και προϋπόθεση της δομικής μείωσης του μισθού του. Όπως είδαμε όμως στην παράγραφο που αναλύθηκε η υπερπαραγωγή, η υποκατανάλωση της εργατικής τάξης είναι πάντα υποκατανάλωση σε σχέση με την παραγωγή, δηλαδή, υπερπαραγωγή κεφαλαίου, πιο συγκεκριμένα υπερπαραγωγή σταθερού κεφαλαίου, υπερσυσσώρευση κεφαλαίου.

Η χωροταξική διάσταση της διάρθρωσης, τα νέα κέντρα συσσώρευσης στην Ανατολική Ασία, η ισχυροποίηση του χρηματοπιστωτικού κέντρου των ΗΠΑ, είναι η μία όψη αυτής της πορείας του συνολικού κοινωνικού κεφαλαίου από την επέκταση στην κρίση. Η άλλη όψη είναι η εξέλιξη της δυναμικής του ανταγωνισμού. Ο θρίαμβος του ανταγωνισμού διαμόρφωσε το χαμηλότερο ποσοστό συσσώρευσης από αυτό του προηγούμενου κύκλου. Ο ανταγωνισμός είναι πλέον παγκόσμιος και οι αποδόσεις των επενδύσεων, ή οι προβλέψεις για τις αποδόσεις αυτές, συγκρίνονται σε «πραγματικό χρόνο», με αποτέλεσμα να επιταχύνεται η αύξηση της κερδοφορίας των πιο ανταγωνιστικών κεφαλαίων σε βάρος των λιγότερο ανταγωνιστικών. Στα πρώτα στάδια, το γεγονός αυτό επιτάχυνε τη δημιουργία των νέων κέντρων συσσώρευσης και μετά άλλων, ακόμη πιο νέων, και γενικότερα ευνόησε την κινητικότητα του κεφαλαίου. Αλλά στη συνέχεια, για να συνεχίσουν να είναι ανταγωνιστικές οι εταιρίες έπρεπε να φάνε τις σάρκες τους με δύο τρόπους. Ο ένας ήταν η υπερβολική διόγκωση των μη-παραγωγικών δαπανών, ο άλλος ήταν η ολοένα και μεγαλύτερη συγκράτηση των παραγωγικών επενδύσεων. Η δεύτερη προκύπτει αναγκαστικά από τον τρόπο με τον οποίο το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο εξισώνει το ποσοστό κέρδους. Μέρος των κερδών έπρεπε αναγκαστικά να ανακυκλωθεί στο χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο, ακριβώς επειδή ο ρόλος του ήταν πολύ βασικός για την ύπαρξη υψηλής κερδοφορίας. Το χαμηλότερο ποσοστό συσσώρευσης που δημιουργούσε αυτή η διαδικασία πίεζε για ακόμη μεγαλύτερη αύξηση του βαθμού εκμετάλλευσης της εργατικής δύναμης (μέσω άντλησης απόλυτης υπεραξίας) και συνεπώς μείωσης του μισθού. Οι μέτοχοι των εταιρειών αντιμετώπιζαν ολοένα και περισσότερο τα παραγωγικά κεφάλαια ως κάτι ρευστό, ως ένα αναγκαίο ενδιάμεσο στάδιο ανάμεσα στο Χ και το Χ’, του οποίου η απόδοση συγκρινόταν συνεχώς και πιεστικά με τις αποδόσεις των χρηματοπιστωτικών δραστηριοτήτων. Συνεπώς, αντί να επενδύσουν περισσότερο για την ανάπτυξη των παραγωγικών κεφαλαίων, στρέφονταν στο πώς θα κάνουν οικονομίες σταθερού κεφαλαίου, που σε συνδυασμό με την ένταση της εκμετάλλευσης αφενός θα ήταν βραχυπρόθεσμα κερδοφόρες και θα δικαιολογούσαν την επένδυση τους, και αφετέρου θα έκαναν πιο «υγιή» την επιχείρηση τους, κάτι που σε ένα πολύ ρευστό περιβάλλον σημαίνει και πιο ελκυστική για πιθανούς αγοραστές^[21]. Το εμπόριο του μέλλοντος του κεφαλαίου, δηλαδή το εμπόριο της προσδοκίας της ολοένα και εντεινόμενης εκμετάλλευσης του προλεταριάτου, υποβάθμισε το ποσοστό συσσώρευσης.

Για όσο διάστημα μπορούσε να λειτουργεί αυτός ο μηχανισμός, δηλαδή, για όσο διάστημα η αύξηση του ποσοστού υπεραξίας, μέσω άντλησης απόλυτης υπεραξίας, ισορροπούσε το χαμηλό ποσοστό συσσώρευσης και διατηρούνταν το «αναγκαίο» επίπεδο κερδοφορίας, δεν υπήρχε λόγος να σταματήσει. Δεν έχει νόημα εκ των υστέρων να λέμε ότι οδηγούσε σε αδιέξοδο, γιατί δεν υπάρχει κανένας μηχανισμός συσσώρευσης που να μην οδηγεί σε αδιέξοδο. Το ζήτημα είναι να εξετάζουμε τη μορφή, το περιεχόμενο του αδιεξόδου, και τη σημασία του για την ταξική πάλη σήμερα. Το περιεχόμενο του σύγχρονου αδιεξόδου, ως κρίση αυτής της διαδικασίας εμπορίου του μέλλοντος της σχέσης κεφάλαιο, είναι η έλλειψη μέλλοντος, το no future που βλέπουμε γραμμένο σε ολοένα και περισσότερους τοίχους και πανό.

Παρά το γεγονός ότι το ποσοστό συσσώρευσης είναι χαμηλότερο από αυτό του προηγούμενου κύκλου, δεν έχει νόημα να πούμε ότι αυτή η κρίση είναι κρίση υποκατανάλωσης και όχι υπερσυσσώρευσης. Η υπερσυσσώρευση και η υποκατανάλωση είναι έννοιες σχετικές, και αποτελούν τις δύο όψεις ενός φαινομένου όπως είδαμε και προηγουμένως. Η συσσώρευση που πραγματοποιήθηκε με βάση τη διάρθρωση αυτού του κύκλου λειτούργησε μέχρι περίπου τα μέσα της δεκαετίας του 2000. Στη συνέχεια, άρχισε να γίνεται ορατή η έλλειψη υπεραξίας, το κεφάλαιο που είχε παραχθεί ήταν τόσο ώστε να μην μπορεί να εξισορροπηθεί η πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους από την επέκταση της παραγωγής. Το γεγονός ότι το ποσοστό κέρδους έκανε αυτόν τον κύκλο από το 1982 έως το 2008 ορίζει τον κύκλο συσσώρευσης μέχρι σήμερα. Προφανώς η υπερσυσσώρευση πήρε τη μορφή τίτλων παγίου κεφαλαίου που δεν αντιστοιχούσαν στην πραγματική τους αξία, προφανώς αφορούσε σε μεγάλο βαθμό γη και κατασκευές, αφού όλη η διαμόρφωση του μηχανισμού γινόταν από το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο. Επίσης, ήταν προφανώς σημαντική η παράλληλη αγορά χρηματοπιστωτικών προϊόντων που δημιουργήθηκε και το επιτόκιο, ως μορφή, αποτέλεσε τον οδηγό στην πορεία του ποσοστού κέρδους. Δεν έχει νόημα να λέμε ότι μεγάλο μέρος του ποσοστού κέρδους οφείλεται στο χρηματοπιστωτικό τομέα, και άρα το ποσοστό κέρδους δεν είναι πραγματικό, γιατί πέφτουμε σε έναν φαύλο κύκλο. Χρηματοπιστωτικός ήταν ο τρόπος να παράγεται το κέρδος στον παραγωγικό τομέα και αυτός ο ίδιος ήταν ο τρόπος που οδήγησε στο να μην επαρκεί η υπεραξία που παράγεται. Δεν υπάρχει υγιής βιομηχανικός καπιταλισμός και άρρωστος χρηματοπιστωτικός, υπάρχει ένας αναδιαρθρωμένος καπιταλισμός, και για να λειτουργήσει η συσσώρευση στη νέα διάρθρωση που παράχθηκε από την κρίση και την αναδιάρθρωση στη δεκαετία του 1980 έπρεπε να είναι χρηματοπιστωτικός. Επίσης, το να λέμε ότι το ποσοστό κέρδους δεν αυξήθηκε «τόσο πολύ» όσο είχε αυξηθεί στον προηγούμενο κύκλο, πάλι δεν έχει νόημα. Ο προηγούμενος κύκλος, με το μεγαλύτερο ποσοστό κέρδους του, κατέληξε επίσης σε κρίση, παρήγαγε το δικό του κύκλο ταξικής πάλης που αντιστοιχούσε στη δική του διάρθρωση. Δεν έχει νόημα η τυπική σύγκριση μεταξύ δύο κύκλων. Και εκείνη η κρίση, όπως και αυτή, ήταν κρίση υπερσυσσώρευσης και υποκατανάλωσης (οι δύο όψεις του ίδιου πράγματος) αλλά το ιστορικό τους περιεχόμενο ήταν διαφορετικό. Τότε υπήρχε υψηλό ποσοστό συσσώρευσης (ως αιτία της επέκτασης και της κρίσης) και μεγάλο μέρος του κινήματος θεωρητικοποίησε την κρίση ως κρίση υπερσυσσώρευσης, ενώ τώρα χαμηλότερο ποσοστό συσσώρευσης (ως αιτία της επέκτασης και της κρίσης) και μεγάλο μέρος του κινήματος θεωρητικοποιεί την κρίση ως κρίση υποκατανάλωσης.

Η ταξική πάλη είναι η αντίφαση της εκμετάλλευσης της εργατικής τάξης από το κεφάλαιο, σε κάθε ιστορική περίοδο αυτή η αντίφαση εκρήγνυται, και η έκρηξη φέρει μέσα της το περιεχόμενο της ιστορικά καθορισμένης διάρθρωσης του κεφαλαίου, δηλαδή, σε τελική ανάλυση, το περιεχόμενο της ταξικής πάλης της περιόδου. Το να αναπολούμε την κορύφωση του κύκλου αγώνων της φορντιστικής περιόδου είναι σα να αναπολούμε τον καπιταλισμό που τη γέννησε (και δεν είναι λίγοι αυτοί που έχουν αυτή τη ροπή). Το να αναπολούμε τον εργάτη μάζα, τη δυνατή συνδικαλιστικά εργατική τάξη, την αυτοοργάνωση μιας ενιαίας τάξης που θα αποτελέσει τη βάση μιας θετικής μετεξέλιξης της τάξης, από τάξη για τον εαυτό της σε «κομμουνιστική κοινωνία», είναι απλώς μια νοσταλγική αναπόληση του παρελθόντος και τίποτα περισσότερο. Για να αναλύσουμε την παρούσα στιγμή είμαστε υποχρεωμένοι να αναλύσουμε τον αναδιαρθρωμένο καπιταλισμό ως τέτοιο και να ψάξουμε στους αγώνες αυτής της περιόδου να δούμε ποιό είναι το περιεχόμενο της παραγόμενης επανάστασης^[22].

Η θεωρητική θέση

Κάθε κύκλος συσσώρευσης σχετίζεται και με έναν κύκλο ταξικής πάλης. Ο κύκλος της ταξικής πάλης ορίζεται από τη σχέση ανάμεσα στους καθημερινούς διεκδικητικούς αγώνες του προλεταριάτου και το ξεπέρασμα τους, το οποίο είναι η επανάσταση που παράγεται από τον κύκλο της ταξικής πάλης. Η κυκλική διαδικασία της συσσώρευσης που καθορίζεται από την πτωτική τάση του ποσοστού κέρδους και στον πυρήνα της βρίσκεται ο νόμος της αξίας, παράγει και τα δύο υποκείμενα ως αναπαραγωγή του κεφαλαίου: το κεφάλαιο ως τάξη και το προλεταριάτο ως τάξη, υποκείμενα που σχετίζονται μέσω της αντίφασης της εκμετάλλευσης. Τα δύο αυτά υποκείμενα συναποτελούν τη συγκεκριμένη και ιστορικά καθορισμένη ολότητα της σχέσης του κεφαλαίου, μέσα από την εξέλιξη της οποίας (ως συσσώρευση και άρα ως ταξική πάλη) παράγεται η ιστορικά καθορισμένη επανάσταση. Το προλεταριάτο κάνει την επανάσταση γιατί έχει τη συγκεκριμένη θέση μέσα στην ολότητα και όχι γιατί είναι φύσει επαναστατικό ή γιατί η εργατική τάξη αντιπροσωπεύει το καλό στο ανθρώπινο είδος, την «ανθρώπινη κοινότητα», κτλ. Μόνο γιατί ο ρόλος του προλεταριάτου στην παραγωγή υπονομεύεται μέσα από την ιστορική εξέλιξη της συσσώρευσης είναι το προλεταριάτο η επαναστατική τάξη. Μόνο γιατί ο ρόλος του στην παραγωγή είναι ταυτόχρονα αναγκαίος και περιττός, μόνο γιατί η αναπαραγωγή του είναι επιβεβλημένη και ταυτόχρονα πρόβλημα για το κεφάλαιο, είναι το προλεταριάτο που ιστορικά μέσα από τη δραστηριότητά του αμφισβητεί τη σχέση κεφάλαιο. Η τάση του ποσοστού κέρδους να πέφτει είναι η δυνατότητα της καταστροφής του κεφαλαίου. Η δυναμική αυτής της τάσης μέσα στη συσσώρευση, δηλαδή στην ταξική πάλη και το όριο της, είναι η δυναμική της παραγόμενης επανάστασης και ταυτόχρονα το όριο της. Το ξέσπασμα της επανάστασης είναι ταυτόχρονα ξέσπασμα όλων των αντιφάσεων του κύκλου της ταξικής πάλης που έχει παραχθεί σε σχέση με τον κύκλο συσσώρευσης. Είναι η ώρα που η αντιφατική ταύτιση ορίων και δυναμικής παράγει ιστορικά αποτελέσματα. Κάθε κύκλος ταξικής πάλης φέρει μέσα του την ιστορία όλων των προηγούμενων, όπως άλλωστε και κάθε κύκλος συσσώρευσης. Το ιστορικό παρόν του προλεταριάτου είναι παραγωγή του παρελθόντος του ως τάξης, δηλαδή της ταξικής πάλης του με το κεφάλαιο. Η διαφορά του κύκλου της ταξικής πάλης από τον κύκλο συσσώρευσης είναι ότι η δραστηριότητα του προλεταριάτου δεν αντικειμενοποιείται ως «μαθήματα από το παρελθόν», δεν υπάρχει «συσσώρευση προλεταριακής δραστηριότητας» και, ακόμη περισσότερο, δεν υπάρχει «συσσώρευση ταξικής συνείδησης». Το προλεταριάτο είναι απολύτως δέσμιο στο ιστορικό παρόν του, με την έννοια ότι έχει να παλέψει για την αναπαραγωγή του μέσα στην ιστορικά συγκεκριμένη διάρθρωση του κεφαλαίου που δραστηριοποιείται, και όχι για κάποιο ιδανικό. Αυτή ακριβώς η πάλη για την αναπαραγωγή του προλεταριάτου είναι που το οδηγεί να αμφισβητεί τον τρόπο με τον οποίο αναπαράγεται, και μέσα από την ιστορική εξέλιξη αυτής της αντιφατικής διαδικασίας να αμφισβητήσει την ίδια την αναπαραγωγή του, ως τέτοιου.

Η δυναμική και το όριο του ταξικού αγώνα σήμερα ταυτίζονται ακριβώς στην αποτυχία του αγώνα να επιβεβαιώσει την ταξική δυναμική του (ικανοποίηση αιτημάτων, νέα θέση μάχης στην αναπαραγωγή του κεφαλαίου). Στην εξέλιξη αυτής της πορείας της ταξικής πάλης μέσα στον αναδιαρθρωμένο καπιταλισμό, όταν ο αγώνας έρχεται σε αντίφαση με την ταξική δυναμική του, εκεί ακριβώς παράγεται μια απόκλιση πρακτικών, η οποία είναι έκφραση αυτής της αποτυχίας της τάξης να γίνει όντως τάξη για τον εαυτό της. Δεν υπάρχει όμως μια καθαρή έννοια αποτυχίας και ήττας αν σκέφτεται κανείς από τη σκοπιά της καταστροφής του κεφαλαίου. Υπάρχει η ήττα των συγκεκριμένων διεκδικητικών αγώνων, η ήττα αυτή ως μετασχηματισμός και αναπαραγωγή της σχέσης του κεφαλαίου. Το διαλεκτικό σχήμα στο οποίο θεωρητικοποιείται η παρούσα φάση είναι η παραγωγή του ορίου από τη δυναμική (η δράση ως ταξική δράση) και, ταυτόχρονα, η παραγωγή της δυναμικής από το όριο (παραγόμενη απόκλιση πρακτικών μέσα στους ταξικούς αγώνες, μέσα στο όριο της ταξικής δράσης).

Η αναπαραγωγή του κεφαλαίου, σήμερα, μέσα στην κρίση του αναδιαρθρωμένου καπιταλισμού, είναι ταυτόχρονα η αναπαραγωγή μέσα στους αγώνες της δυναμικής των αποκλίσεων ανάμεσα σε αντιφατικές πρακτικές. Η δυναμική των αποκλίσεων δεν μπορεί να ολοκληρωθεί ποτέ θετικά, δεν μπορεί να οδηγήσει σε επικράτηση της εργατικής τάξης. Η δυναμική αυτή φέρνει συνεχώς την εργατική τάξη ως τέτοια σε αντίφαση με τον εαυτό της. Η αντίφαση αυτή υποστασιοποιείται στις παραγόμενες αποκλίνουσες μεταξύ τους δραστηριότητες κομματιών του προλεταριάτου μέσα στους ταξικούς αγώνες. Το σημαντικό είναι η ίδια η απόκλιση ανάμεσα στις δραστηριότητες και όχι η ταυτοποίηση των «επαναστατικών» ή «μη-επαναστατικών» πρακτικών. Τέτοια διάκριση δεν υπάρχει πριν την επανάσταση και κάθε επίκληση της σ’ αυτό το στάδιο είναι ιδεολογική έκφραση των φορέων των δραστηριοτήτων που αποκλίνουν μεταξύ τους. Όσο προχωράει αυτός ο κύκλος ταξικής πάλης, από τη μία πλευρά τόσο περισσότερο η τάξη τείνει να αγωνιστεί ως τάξη ενάντια στο κεφάλαιο, και από την άλλη, τόσο περισσότερο παράγονται αποκλίσεις στο εσωτερικό των ταξικών αγώνων, καθώς το όριο που έχει να αντιμετωπίσει η τάξη είναι η αμφισβήτηση της ίδιας της αναπαραγωγής της ως μέρος του κεφαλαίου. Η δυναμική αυτή αποτελεί την εμβάθυνση της αντίφασης, και προεικονίζει το ποιοτικό άλμα: την ολοκληρωτική ρήξη της δυναμικής με τον ίδιο της τον εαυτό, την επανάσταση μέσα στην προλεταριακή επανάσταση, η οποία θα αμφισβητήσει τον προλεταριακό της χαρακτήρα και θα θέσει το ζήτημα του κομμουνισμού: της καταστροφής του κεφαλαίου, η οποία είναι ταυτόσημα και κατ’ ανάγκη καταστροφή των τάξεων που συνθέτουν τη σχέση, άρα καταστροφή (αυτοκατάργηση) του προλεταριάτου ως τάξης. Κομμάτια του προλεταριάτου, ξεπερνώντας τον διεκδικητικό χαρακτήρα του αγώνα τους, θα πάρουν μέτρα κομμουνιστικοποίησης, τα μέτρα αυτά θα συνεχίζουν αναγκαστικά τον αγώνα, ο οποίος θα είναι αγώνας για την αναπαραγωγή της ζωής ενάντια στο κεφάλαιο. Ο αγώνας αυτός μέσα στην ένταση και την πολλαπλότητα του θα οξύνει την κρίση και ταυτόχρονα θα αμφισβητήσει την προλεταριακή κατάσταση για το σύνολο του προλεταριάτου. Θα δρομολογήσει έτσι την ενοποίηση του προλεταριάτου ως κατάργηση του. Η ενοποίηση αυτή δεν θα διαφέρει από την ενοποίηση της ανθρωπότητας, δηλαδή από τη δημιουργία της ως του συνόλου των σχέσεων που τα άτομα συνάπτουν μεταξύ τους μέσα στη μοναδικότητά τους.

Woland

^[1] Ως προηγούμενο κύκλο συσσώρευσης ορίζουμε την περίοδο που ξεκίνησε στο τέλος του δεύτερου παγκοσμίου πολέμου και ολοκληρώθηκε με την κρίση που ξεκίνησε τέλη της δεκαετίας του 1960 με αρχές τις δεκαετίας του 1970. Ο τρέχων κύκλος συσσώρευσης ξεκίνησε στα τέλη της δεκαετίας του 1970 με την πρώτη φάση της αναδιάρθρωσης που ολοκληρώθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1980 κυρίως στις ΗΠΑ και τη Βρετανία και στη συνέχεια διαχύθηκε με διάφορους ρυθμούς σε ολόκληρο τον κόσμο.

^[2] Όπως σημειώσαμε και στο κείμενο του Blaumachen 4, δεν πρόκειται για (σχετική) μείωση του μισθού όλων των τμημάτων του προλεταριάτου.

^[3] Όταν αναφερόμαστε στον κύκλο συσσώρευσης δεν εννοούμε τον οικονομικό κύκλο (business cycle) στον οποίο σημαντικό ρόλο παίζουν η τεχνολογική απαρχαίωση του πάγιου κεφαλαίου και η δυσαναλογία μεταξύ των παραγωγικών κλάδων του καπιταλισμού. Αναφερόμαστε στον ιστορικό κύκλο μιας συγκεκριμένης διάρθρωσης της καπιταλιστικής σχέσης, η οποία πέρα από την τεχνική σύνθεση του κεφαλαίου, καθορίζεται από ένα μεγάλο πλήθος παραμέτρων, το σύνολο των οποίων σε τελική ανάλυση ορίζονται από και ορίζουν την ταξική πάλη. «Η πραγματική διαδικασία συσσώρευσης μοιάζει να ακολουθεί το αφαιρετικό αξιακό σχήμα της εξέλιξης της καπιταλιστκής σχέσης. Αλλά αυτό που θεωρητικά είναι το «τελικό» αποτέλεσμα μιας συνεχούς ανάπτυξης στην πραγματικότητα είναι ένας επαναλαμβανόμενος κύκλος. Μπορούμε να πούμε πως κάθε «κύκλος» είναι ένα συμπυκνωμένο αντίγραφο της μακροπρόθεσμης τάσης επέκτασης του κεφαλαίου» (P. Mattick, Marx and Keynes).

^[4] Το κάθε κεφάλαιο μπορεί να έχει ταυτόχρονα τρεις μορφές μέσα από την εξέλιξη των οποίων, τη μεταμόρφωση του από τη μία στην άλλη και την αντιφατική σχέση μεταξύ τους κινείται συνεχώς: τη χρηματική του μορφή, την εμπορευματική του μορφή και την παραγωγική του μορφή (μέσα παραγωγής και εργατική δύναμη). Η ύπαρξη κάθε μίας από αυτές τις μορφές προϋποθέτει την πολύ στενή σχέση ανάμεσα στα ξεχωριστά κεφάλαια. Ο στόχος κάθε κεφαλαίου είναι το αρχικό κεφάλαιο Χ που καταβάλλεται στη χρηματική μορφή να μετατραπεί σε μεγαλύτερο κεφάλαιο Χ’ μέσα από την παραγωγική διαδικασία Π και την πραγματοποίηση της υπεραξίας που παράγεται μέσα σ’αυτή την παραγωγική διαδικασία (την πώληση των εμπορευμάτων στην αγορά, δηλαδή, τη μετατροπή του εμπορευματικού σε χρηματικό κεφάλαιο), (Χ-Π-Ε-Χ’).

^[5] Το αποτέλεσμα της παραγωγής και πραγματοποίησης της αξίας είναι πάνω από όλα η αναπαραγωγή και νέα παραγωγή της σχέσης ανάμεσα στο κεφάλαιο και την εργασία, ανάμεσα στον καπιταλιστή και τον εργάτη. Αυτή η κοινωνική παραγωγική σχέση είναι ακόμη πιο σημαντικό αποτέλεσμα της παραγωγικής διαδικασίας από τα υλικά της αποτελέσματα (προϊόντα).

^[6] Ο Μαρξ ονόμασε αυτήν την κατανάλωση μη-παραγωγική κατανάλωση. Ως παραγωγική κατανάλωση όρισε την κατανάλωση κεφαλαίου για μέσα παραγωγής, δηλαδή για σταθερό κεφάλαιο και για καταναλωτικά προϊόντα που είναι απαραίτητα για την αναπαραγωγή της εργατικής τάξης. Η μη-παραγωγική κατανάλωση τείνει να αυξάνεται κατά την ανάπτυξη της πραγματικής υπαγωγής της εργασίας στο κεφάλαιο, και ειδικά σήμερα πλέον η υπέρμετρη αύξηση της παίζει καθοριστικό ρόλο στη δυναμική που παράγει την κρίση.

^[7] Ακριβώς επειδή ο μοναδικός σκοπός του καπιταλιστή είναι το κέρδος, η αναπαραγωγή του κεφαλαίου πρέπει να είναι διευρυμένη, δηλαδή, να δημιουργεί μεγαλύτερο κεφάλαιο από αυτό που επενδύθηκε. Σε διαφορετική περίπτωση το συνολικό κοινωνικό κεφάλαιο δεν αναπαράγεται όπως πρέπει για τον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής, δηλαδή, υπάρχει κρίση και πρέπει να γίνει αναδιάρθρωση.

^[8] Αν το μεταβλητό κεφάλαιο είναι v (σε όρους αξίας), και s η υπεραξία που αντλεί το κεφάλαιο από την εκμετάλλευση της εργατικής δύναμης, ως ποσοστό υπεραξίας ή βαθμός εκμετάλλευσης ορίζεται η αναλογία s/v.

^[9] Το ποσοστό κέρδους, εκφρασμένο σε χρήμα, είναι το κλάσμα του κέρδους ως κεφαλαίου σε χρηματική μορφή προς το αρχικά επενδεδυμένο κεφάλαιο σε χρηματική μορφή, στη διάρκεια μιας χρονικά ορισμένης περιόδου.

^[10] Μαρξ, Το Κεφάλαιο, τόμος ΙΙΙ, κεφ. 8-10.

^[11] Μαρξ, Grundrisse

^[12] Η άνοδος της παραγωγικότητας, για παράδειγμα, ασκεί αντίρροπες πιέσεις. Από τη μια, αυξάνει το απλήρωτο κομμάτι της εργάσιμης ημέρας (σχετική υπεραξία), και από την άλλη, μειώνει τη ζωντανή εργασία στην παραγωγή, που είναι η μοναδική πηγή υπεραξίας.

^[13] Με τα λόγια του ίδιου του Μαρξ: «μαζί με το μέγεθος του δαπανημένου κεφαλαίου αυξάνει και η μάζα του κέρδους αν και με μικρότερο ποσοστό. Ωστόσο αυτό […] συνεπάγεται επίσης τη συγκεντροποίηση του κεφαλαίου δηλαδή την καταβρόχθιση των μικρών κεφαλαιοκρατών από τους μεγάλους και την αποκεφαλαιοκρατοποίηση των πρώτων. Πρόκειται πάλι, αν και σε δεύτερο βαθμό, για τον χωρισμό των όρων εργασίας από τους παραγωγούς, στους οποίους ανήκουν ακόμα αυτοί οι μικρότεροι κεφαλαιοκράτες, γιατί σ’ αυτούς παίζει ακόμα κάποιο ρόλο η δική τους προσωπική εργασία. […] Ακριβώς αυτός ο χωρισμός των όρων εργασίας από τη μια και των παραγωγών από την άλλη, είναι που συγκροτεί την έννοια του κεφαλαίου που αρχίζει με την πρωταρχική συσσώρευση και που εμφανίζεται μετά σαν μόνιμη διαδικασία στη συσσώρευση και στη συγκέντρωση του κεφαλαίου και που εδώ τέλος εκφράζεται σαν συγκεντροποίηση σε λίγα χέρια υπαρχόντων ήδη κεφαλαίων και σαν αποκαπιταλιστικοποίηση πολλών (αυτή είναι τώρα η νέα μορφή της απαλλοτρίωσης). Αυτή η διαδικασία θα οδηγούσε σύντομα την καπιταλιστική παραγωγή στην κατάρρευση, αν δε δρούσαν ξανά διαρκώς αποκεντρωτικά αντιτιθέμενες τάσεις δίπλα στην κεντρομόλο δύναμη». Προφανώς, το κεφάλαιο επεκτείνεται ακόμη και σήμερα με την εκτόπιση των παραγωγών από τη γη τους. Προφανώς υπάρχουν ακόμη φτωχοί αγρότες οι οποίοι ζουν μόνο από την εκμετάλλευση της γης τους, όπως υπάρχουν και ιθαγενείς κυνηγοί, ελάχιστοι, αλλά υπάρχουν. Η πρωταρχική συσσώρευση ήταν μια μακρά ιστορική διαδικασία μέσω της οποίας επιβλήθηκε η κυριαρχία του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής, δηλαδή, η κυριαρχία της αντίφασης της εκμετάλλευσης πάνω σε όλες τις άλλες κοινωνικές σχέσεις, όσες από τις οποίες εξακολουθούν να υπάρχουν έχουν καπιταλιστικοποιηθεί, ανήκουν δηλαδή οργανικά στην καπιταλιστική κοινωνία. Η ιδεολογία πίσω από τη χρήση του όρου «συνεχιζόμενη» πρωταρχική συσσώρευση είναι ότι αναγνωρίζει ένα εξωτερικό του καπιταλισμού σύμπαν κοινωνικών σχέσεων, αντιμετωπίζει το κεφάλαιο ως μια συνεχή εμπορευματοποίηση των πτυχών της «ανθρωπινότητας». Το «σύμπαν» αυτό θεωρείται ανεξάντλητο, είτε γίνεται αντιληπτό πρωτίστως γεωγραφικά είτε γίνεται αντιληπτό πρωτίστως κοινωνικά. Η ιδεολογία αυτή θεωρεί ότι υπάρχει για τον καπιταλισμό απέραντο έδαφος προς κατάκτηση όσο ο άνθρωπος, παραμένει αντικειμενικά «άνθρωπος», δηλαδή, δεν έχει μετατραπεί σε μηχανή ή πρόγραμμα υπολογιστή. Πρόκειται για μια έκφανση της ουσιοκρατικής, ανθρωπιστικής ιδεολογίας η οποία, μεταξύ άλλων, καταλήγει να αντιλαμβάνεται το προλεταριάτο ως φύσει επαναστατικό. Η αντίσταση στον καπιταλισμό θεωρείται εξ’ ορισμού ανθρώπινη, έτσι το προλεταριάτο είναι ο συμπυκνωμένος αντιπρόσωπος της ανθρώπινης ουσίας. Βρίσκεται σε αντίθεση με το κεφάλαιο επειδή το προλεταριάτο είναι ανθρώπινο ενώ το κεφάλαιο είναι απάνθρωπο. Οι δύο πόλοι της καπιταλιστικής σχέσης βρίσκονται σε αντίθεση επειδή είναι ανθρωπολογικά αντίθετοι. Έτσι βέβαια δεν υπάρχει η ταξική πάλη σαν παράγουσα και παραγόμενη αντίφαση, αλλά μια διελκυστίνδα για σπιθαμές κοινωνικού και γεωγραφικού εδάφους.

Επίσης, παρά το ότι με την εισαγωγή της έννοιας της συνεχιζόμενης πρωταρχικής συσσώρευσης «αναμορφώνεται» η θεωρία του Μαρξ, η αναμόρφωση αυτή βοηθάει στο να διατηρηθεί ως σημερινό περιεχόμενο του κομμουνισμού εκείνο που ήταν το περιεχόμενο του κομμουνισμού στην εποχή του Μαρξ, δηλαδή η μετεξέλιξη της καπιταλιστικής κοινωνίας σε κοινωνία της εργατικής τάξης, σε κοινωνία των ελεύθερα συνασπισμένων παραγωγών. Η έννοια της συνεχιζόμενης πρωταρχικής συσσώρευσης συνδυαζόμενη με την έννοια των «κοινών» (commons) τα οποία είναι προς επανοικειοποίηση, συνθέτουν το σύγχρονο ιδεολογικό πλαίσιο σύμφωνα με το οποίο η εργατική τάξη θα γίνει «τάξη για τον εαυτό της». Ο θρίαμβος της εργατικής τάξης στον αναδιαρθρωμένο καπιταλισμό δεν είναι πλέον η κατάληψη των μέσων παραγωγής αλλά η επανοικειοποίηση των κοινών (ουσιαστικά των υποδομών αναπαραγωγής και διανομής που διαχειρίζεται ή διαχειριζόταν στη φορντιστική περίοδο το κράτος). Μέσω της επανοικειοποίησης αυτής, σύμφωνα με τη θεωρία των commons (της οποίας σημαντικό στοιχείο είναι η έννοια της συνεχιζόμενης «πρωταρχικής» συσσώρευσης), θα δημιουργηθούν οι «εναλλακτικές δομές» που θα αποτελέσουν τη βάση για τη δημιουργία μιας νέας (συν)εργατικής κοινωνίας. Από τη θεωρία αυτή απουσιάζει η ίδια η επανάσταση ως ρήξη και εξέγερση.

^[14] Η καταναλωτική δύναμη της καπιταλιστικής κοινωνίας περιλαμβάνει και τη μη-παραγωγική κατανάλωση των καπιταλιστών, η οποία αναμφισβήτητα παίζει σημαντικό ρόλο. Στην τρέχουσα περίοδο αυξήθηκε πολύ, κυρίως από το 1990 και μετά. Αλλά η ύπαρξή της δεν μπορεί να αποτρέψει την κρίση, αποτελεί μόνο έναν παράγοντα που την διαμορφώνει. Στην παρούσα στιγμή, ολοένα και αυξανόμενο μέρος της μη-παραγωγικής κατανάλωσης της καπιταλιστικής τάξης αφορά την καταστολή, στοιχείο που μαζί με άλλα διαμορφώνει την κρίση ως κρίση της μισθωτής εργασίας (δες και το κείμενο «Η τωρινή στιγμή» στο παρόν τεύχος).

^[15] «Το πραγματικό όριο της καπιταλιστικής παραγωγής είναι το ίδιο το κεφάλαιο…», είναι εσωτερική αντίφαση του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής: τα όρια μέσα στα οποία λαμβάνει χώρα η διατήρηση και αύξηση της αξίας βασίζονται σαφώς «στην απαλλοτρίωση και εξαθλίωση της μεγάλης μάζας των παραγωγών», και αυτά τα όρια έρχονται σε σύγκρουση με την «απεριόριστη επέκταση της παραγωγής». Οι σχέσεις διανομής και κατανάλωσης στις οποίες αναφέρεται ο Μαρξ είναι οι συγκεκριμένες ανταγωνιστικές σχέσεις της καπιταλιστικής κοινωνίας.

^[16] Το συνολικό προϊόν άρα και η συνολική παραγωγή της κοινωνίας χωρίζεται σε δύο μεγάλες υποδιαιρέσεις:

Ι. Μέσα παραγωγής, εμπορεύματα, που λόγω της μορφής τους πρέπει ή τουλάχιστον μπορούν να μπουν στην παραγωγική κατανάλωση.

ΙΙ. Είδη κατανάλωσης, εμπορεύματα, που λόγω της μορφής τους μπαίνουν στην ατομική κατανάλωση της τάξης των καπιταλιστών και της εργατικής τάξης. (Οι οικονομικές έννοιες του σταθερού και του μεταβλητού κεφαλαίου, του τομέα Ι και ΙΙ, δεν είναι παρά ο οικονομικός ορισμός, στο ίδιο το πεδίο της οικονομικής ανάλυσης, της έννοιας των υλικών όρων της διαδικασίας αναπαραγωγής. Λ. Αλτουσέρ, «Να διαβάσουμε το Κεφάλαιο»)

^[17] [...] Η παραγωγή σχετικής υπεραξίας, δηλαδή η παραγωγή υπεραξίας που βασίζεται στην αύξηση και την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων απαιτεί την παραγωγή νέας κατανάλωσης απαιτεί τη διεύρυνση της καταναλωτικής σφαίρας στα πλαίσια της κυκλοφορίας, όπως ακριβώς έπρεπε προηγούμενα να διευρύνεται η σφαίρα της παραγωγής. Πρώτο, ποσοτική επέκταση της κατανάλωσης που υπάρχει, δεύτερο δημιουργία νέων αναγκών με τη διάδοση σε μεγαλύτερο κύκλο αυτών που υπάρχουν, παραγωγή νέων αναγκών και ανακάλυψη και δημιουργία νέων αξιών χρήσης. Μ’ άλλα λόγια, η υπερεργασία που κερδήθηκε δε μένει απλό ποσοτικό πλεόνασμα, παρά ταυτόχρονα μεγαλώνει ολοένα οι κύκλος των ποιοτικών διακρίσεων της εργασίας (και άρα της υπερεργασίας), γίνεται πιο ποικίλος, περισσότερο διαφοροποιημένος εσωτερικά. (Μαρξ, Grundrisse).

^[18] Αυτή η διάσταση του ρόλου του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου κατέστη ιδιαίτερα σημαντική στον τρέχοντα κύκλο συσσώρευσης, όπως θα δούμε και στη συνέχεια.

^[19] Blaumachen τ.4

^[20] Μία συνέπεια του νεοφιλελευθερισμού είναι ότι μπορεί κάποιος δανειολήπτης που έχασε το σπίτι του από την ξαφνική αύξηση των δόσεων λόγω λήξης της περιόδου χάριτος του δανείου και δεν επαρκεί το εισόδημά του, να συμμετείχε συγχρόνως και στο αμοιβαίο κεφάλαιο που χρηματοδοτούσε στην αγορά χρήματος τίτλους βασισμένους στα ενυπόθηκα δάνεια και επιθυμούσε την «έκδοση» subprime λόγω μεγαλύτερης απόδοσης και συγχρόνως κάτοχος ενός μεριδίου σύνταξης μειωμένου λόγω της πτώσης της αξίας των τίτλων στα οποία επένδυε το ασφαλιστικό του σχήμα. Η ζωή μοιάζει έτσι σαν ένα χαρτοφυλάκιο, που η μοίρα της καθορίζεται από τις καλές και στις κακές στιγμές των αγορών.…Το ζήτημα σήμερα είναι ότι η κοινωνική ασφάλιση εξαρτάται από τις αποδόσεις των ασφαλιστικών ταμείων, η παιδεία από τα ιδιωτικώς χρηματοδοτούμενα “ερευνητικά προγράμματα” και τα φοιτητικά δάνεια, η εργασία από τη διεθνή αποτίμηση της κερδοφορίας της επιχείρησης στα χρηματιστήρια και τις τράπεζες του κόσμου, τα τρόφιμα από την εύρυθμη λειτουργία των αγορών συμβολαίων μελλοντικής εκπλήρωσης, οι λειτουργίες των δήμων από τα αμοιβαία κεφάλαια και τις διεθνείς χρηματαγορές τίτλων, το περιβάλλον από τα δικαιώματα ρύπων και η κάλυψη βασικών κοινωνικών αναγκών από το ύψος του χρέους στις πιστωτικές κάρτες. (Radical Notes, on the character of economic crisis, Spyros Lapatsioras, Leonidas Maroudas, Panayotis G. Michaelides, John Milios and D. P. Sotiropoulos).

^[21] Η εξωτραπεζική χρηματοδότηση των επιχειρήσεων [έχει] κάποια σημαντικά αποτελέσματα στον τρόπο λειτουργίας τους, ειδικά γι’ αυτές που έχουν πρόσβαση στις αγορές χρήματος. Αναφέρουμε κάποια ελάχιστα σημεία. Πρώτον, μπορεί να διαπιστωθεί μία αύξηση του χρέους των επιχειρήσεων σε σχέση με τα ίδια κεφάλαια, εφόσον αυτό αυξάνει την απόδοση σε σχέση με το ίδιο κεφάλαιο και επομένως δίνει σήμα κερδοφορίας στις χρηματαγορές. Δεύτερον ότι κάθε επιχείρηση, για την ομαλή συνέχιση της χρηματοδότησης απαιτείται να έχει υψηλούς δείκτες απόδοσης –κάθε υποψία μη-επαρκούς αξιοποίησης αυξάνει του κινδύνους επαχθών όρων χρηματοδότησης και μειώνει τις δυνατότητες της επιχείρησης στον ανταγωνισμό (π.χ. διακινδυνεύει την εξαγορά της). Τρίτον ότι οι μετοχές δεν αποτελούν το κύριο μέσο για τη χρηματοδότηση των επιχειρήσεων αλλά πρώτη ύλη των εξαγορών και των συγχωνεύσεων, με άλλα λόγια υπάρχει μία διαχείριση των χρηματοροών και των αποφάσεων πώλησης και επαναγοράς των μετοχών ώστε να αυξάνει η τιμή των μετοχών (το οποίο μπορεί να παίζει ρόλο στη συσσώρευση όταν απαιτείται επένδυση που θα αποδώσει σε μακρό ορίζοντα).Τα εργατικά συνδικάτα και γενικότερα ο κόσμος της εργασίας βίωσε αυτά τα αποτελέσματα ως απώλεια διαπραγματευτικών θέσεων. Το επιχείρημα ήταν και είναι απλό: δεχτείτε ό,τι προτείνουμε αλλιώς η επιχείρηση θα χάσει τις δυνατότητες χρηματοδότησής της, θα δημιουργηθούν αμφιβολίες για την κερδοφορία της και κινδυνεύει ή να εξαγοραστεί με απώλεια θέσεων εργασίας ή να αναδιαρθρώσει την αλυσίδα παραγωγής και να μεταφερθεί ένα τμήμα της αλυσίδας σε άλλες χώρες.(Radical notes; ο.π.π.)

^[22] Δες τα κείμενα: «Η τωρινή στιγμή» και «Η μεταβατική περίοδος της κρίσης…»

Η μεταβατική περίοδος της κρίσης: Η εποχή των ταραχών

woland — Thu, 08 Sep 2011 08:42:30 +0000

Εισαγωγή

(Σεπτέμβριος 2011)

Από τη συγγραφή του κειμένου «Η μεταβατική περίοδος της κρίσης: Η εποχή των ταραχών» που δημοσιεύτηκε τον Ιούνιο του 2011 στο 5^ο τεύχος του περιοδικού blaumachen μέχρι σήμερα (αρχές Σεπτέμβρη του 2011), μέσα από την εξέλιξη της ταξικής πάλης έχουν παραχθεί δύο πολύ σημαντικά γεγονότα. Το πρώτο είναι η ανάδυση του κινήματος των «αγανακτισμένων» στην Ισπανία, την Ελλάδα και το Ισραήλ, και το δεύτερο οι ταραχές του Αυγούστου στην Αγγλία.

Τα δύο αυτά γεγονότα είναι βέβαια σημαντικά αυτά καθαυτά, αλλά από τη δική μας σκοπιά μεγαλύτερη σημασία έχει η μεταξύ τους σχέση, δηλαδή, η απόκλιση πρακτικών που εμφανίζεται μεταξύ τους, και η απόκλιση πρακτικών που εμφανίζεται στο εσωτερικό τους. Σχετικά με την έννοια της απόκλισης η οποία χρησιμοποιήθηκε για πρώτη φορά από την Theorie Communiste παραθέτουμε από δύο άλλα κείμενα που περιέχονται στο blaumachen 5: «Από τους διεκδικητικούς αγώνες μέχρι την επανάσταση δεν μπορεί να υπάρχει παρά μόνο ρήξη, ποιοτικό άλμα, αλλά η ρήξη αυτή δεν είναι ένα θαύμα, ούτε είναι μια απλή διαπίστωση του προλεταριάτου ότι το μόνο που μπορεί πια να γίνει είναι η επανάσταση γιατί όλα τα άλλα έχουν αποτύχει. Το σύνθημα «Μια μόνο λύση, η επανάσταση» αποτελεί συμμετρική ανοησία σε σχέση με την επαναστατική δυναμική της διεκδικητικής πάλης. Η ρήξη αυτή παράγεται κατά θετικό τρόπο με την εξέλιξη του κύκλου αγώνων που προηγείται, και μπορούμε να πούμε ότι εξακολουθεί να αποτελεί μέρος του. Η ρήξη αυτή προαναγγέλλεται με τον πολλαπλασιασμό των αποκλίσεων στο εσωτερικό της ταξικής πάλης ανάμεσα, αφενός, στην εκ μέρους του προλεταριάτου αμφισβήτηση της ίδιας του της ύπαρξης ως τάξης μέσα στην αντίφασή του με το κεφάλαιο και, αφετέρου, την αναπαραγωγή του κεφαλαίου την οποία συνεπάγεται το ίδιο το γεγονός ότι το προλεταριάτο είναι μια τάξη. Η έννοια της απόκλισης προσδιορίζει τη δυναμική αυτού του κύκλου αγώνων, μια δυναμική που υφίσταται με εμπειρικά διαπιστώσιμο τρόπο», (Η τωρινή στιγμή, Roland Simon)… «Στην έννοια της «απόκλισης» υπάρχουν τρεις στιγμές: η ιδέα της απόστασης, αυτή της κίνησης και αυτή της εσωτερικότητας. Απόσταση στο βαθμό που πρόκειται για δραστηριότητες οι οποίες μπορούν να διαφοροποιηθούν και να αντιπαρατεθούν η μία στην άλλη. Κίνηση στο βαθμό που δεν πρόκειται για πράγματα ανεξάρτητα μεταξύ τους που απλώς συνυπάρχουν στον ίδιο χώρο αλλά μάλλον για κριτικό αυτοστοχασμό της ταξικής δράσης. Αυτό μας οδηγεί στην τρίτη απόχρωση της έννοιας: πρόκειται για κίνηση και απόσταση που είναι εσωτερική στη δραστηριότητα του προλεταριάτου ως τάξης. Πρόκειται για δύο όψεις της ίδιας ταξικής δράσης (το να υπάρχει ως μοναδικός ορίζοντας το κεφάλαιο / το να βρίσκεται το προλεταριάτο σε αντίφαση με την αναπαραγωγή του ως τάξης) – η απόκλιση είναι η δυαδικότητα που γίνεται ορατή σαν καταναγκασμός, μέσα στο κεφάλαιο, για την ύπαρξη του προλεταριάτου ως τάξης», (blaumachen 5, Η παραγωγή και αναπαραγωγή του κεφαλαίου: η αντίφαση που ορίζει λογικά και ιστορικά το κεφάλαιο).

Η απόκλιση ανάμεσα σε διαφορετικές πρακτικές της ταξικής πάλης εμφανίζεται με πολλούς τρόπους: Μπορεί να είναι απόκλιση ανάμεσα σε πρακτικές που εμφανίζονται σε διαφορετικούς αγώνες που λαμβάνουν χώρα μέσα στο ίδιο κράτος (όπως για παράδειγμα ο Δεκέμβρης του 2008 και το «κίνημα των αγανακτισμένων» το καλοκαίρι του 2011). Μέσα από τα όρια ενός αγώνα μπορεί να παράγεται ένας άλλος ως απόκλιση από το περιεχόμενο του (όχι μόνο προς την κατεύθυνση των αγώνων χωρίς αιτήματα αλλά και αντίστροφα, κάτι που αναμφίβολα σχετίζεται με τη σύνθεση των συμμετεχόντων, δηλαδή με τη συγκυρία του κύκλου αγώνων). Μπορεί να είναι απόκλιση πρακτικών μέσα στον ίδιο αγώνα: «…σε έναν μακροχρόνιο αγώνα διεκδίκησης μισθού που εμφανίζεται κατά κύματα από το 2006, οι εργάτες στο Μπαγκλαντές επιτέθηκαν πολλές φορές στα εργοστάσια που δούλευαν και τα έσπασαν και τα έκαψαν. Δηλαδή, ενώ ζητούσαν να συνεχίσουν να δουλεύουν με καλύτερο μισθό μέσα σ’ αυτά τα εργοστάσια, την ίδια στιγμή, ερχόμενοι αντιμέτωποι με την μη ικανοποίηση από το κεφάλαιο των αιτημάτων τους, καίγοντας τα εργοστάσια επιτέθηκαν στην ίδια τους την ύπαρξη ως εργάτες. Η απόκλιση δεν είναι το κάψιμο των εργοστασίων, είναι η αντιφατική συνύπαρξη της διεκδίκησης με την επίθεση στα μέσα παραγωγής», (εισήγηση blaumachen στο φεστιβάλ communismos, Η προοπτική της κομμουνιστικοποίησης). Μπορεί να είναι απόκλιση μεταξύ πρακτικών σε αγώνες που δίνονται σε διαφορετικά κράτη. «Οι διαφορετικές εκφάνσεις [της ταξικής πάλης σήμερα, η απόκλιση πρακτικών σε αγώνες που συμβαίνουν σε διαφορετικά κράτη] είναι οι στιγμές μιας ολότητας που πηγάζει από την αντίφαση που αναφέραμε προηγουμένως, από το γεγονός δηλαδή ότι η δεύτερη φάση της αναδιάρθρωσης της δεκαετίας του 1980 που λαμβάνει χώρα σήμερα παράγει πλεονάζοντα πληθυσμό με ολοένα και μεγαλύτερη ταχύτητα και ταυτόχρονα δεν αυξάνει την αναλογία του μεταβλητού κεφαλαίου στο συνολικό κοινωνικό κεφάλαιο. Εντείνει, δηλαδή, ποιοτικά και ποσοτικά την κρίση και δεν παράγει διέξοδο από αυτήν» (blaumachen 5, Η εποχή των ταραχών). Η ταξική πάλη βέβαια λαμβάνει χώρα ως χειροπιαστή πραγματικότητα μέσα στα όρια ενός κράτους, το προλεταριάτο είναι εκμεταλλευόμενο από το κεφάλαιο στο συγκεκριμένο κράτος στο οποίο ζει, έτσι αναγκαστικά αντιλαμβάνεται τα πράγματα σε σχέση με τα αφεντικά του και το κράτος του. Η περίπτωση κάθε κράτους είναι διαφορετική (η αγγλική αστυνομία δεν είναι η ελληνική αστυνομία, γιατί η ιδιαιτερότητα της ταξικής πάλης στην Αγγλία επιβάλλει μια άλλη αστυνόμευση). Όμως η απόκλιση ανάμεσα σε πρακτικές αγώνων που συμβαίνουν σε διαφορετικά κράτη έχει μεγάλη σημασία για τη σκοπιά της κομμουνιστικοποίησης, για την οποία η επανάσταση είναι η αυτοκατάργηση του προλεταριάτου και όχι η «απελευθέρωση» του προλεταριάτου και η μετατροπή της καπιταλιστικής κοινωνίας σε «κοινωνία εργατών». Μπορεί η κορυφαία στιγμή της αναπαραγωγής του κεφαλαίου, η παραγωγή αξίας και υπεραξίας, να λαμβάνει χώρα ειδικά και ξεχωριστά σε κάθε κράτος, η ίδια η ύπαρξη όμως κάθε κράτους είναι δυνατή μόνο λόγω της ειδικής του σχέσης με τα άλλα καπιταλιστικά κράτη και συνεπώς της ενσωμάτωσης του σε μια ορισμένη θέση στην παγκόσμια συνάρθρωση των κρατών, όπως αυτή παράγεται μέσω του ανταγωνισμού των ξεχωριστών κεφαλαίων και του (ειδικού) ανταγωνισμού μεταξύ των καπιταλιστικών κρατών. Μπορεί το προλεταριάτο να αντιμετωπίζει στους αγώνες του το κράτος του και τα αφεντικά του, όμως η τάξη των καπιταλιστών μέσα από τη συνάρθρωση των συνολικών κοινωνικών κεφαλαίων των κρατών (η οποία φυσικά εμπεριέχει αντιφάσεις και συγκρούσεις) εκμεταλλεύεται την εργατική τάξη στο σύνολο της. Έτσι, η επανάσταση ως διαδικασία κατάργησης της αξίας και του κράτους, μέσα από την επίθεση σε κάθε ξεχωριστό κράτος, θα διαλύσει αναγκαστικά τη συνάρθρωση αυτή, και κατ’ αυτήν την έννοια θα έχει αναγκαστικά παγκόσμιο χαρακτήρα, δηλαδή θα αφορά, παράλληλα και ταυτόχρονα πολλά κράτη και τελικά τη διάλυση όλων των κρατών (και όχι την κατάληψη της εξουσίας, ή το μαρασμό των κρατών μέσα από δημιουργία παράλληλων μορφών αυτοδιαχείρισης της παραγωγής από το προλεταριάτο).

Η απόκλιση ανάμεσα σε πρακτικές ξεχωριστών αγώνων και στις πρακτικές μέσα σε κάθε συγκεκριμένο αγώνα παράγει, στο δικό μας κύκλο αγώνων, το ταξικό ανήκειν ως εξωτερικό καταναγκασμό και την κορύφωση του κύκλου αγώνων (για μας ως ρήξη με το ίδιο το ταξικό ανήκειν, την επανάσταση ως κομμουνιστικοποίηση). Το βάρος δίνεται στη σχέση μεταξύ πρακτικών στους αγώνες: «Το σημαντικό είναι η ίδια η απόκλιση ανάμεσα στις δραστηριότητες και όχι η ταυτοποίηση «επαναστατικών» και «μη-επαναστατικών» πρακτικών. Τέτοια διάκριση δεν υπάρχει πριν την επανάσταση και κάθε επίκληση της σ’ αυτό το στάδιο είναι ιδεολογική έκφραση των φορέων των δραστηριοτήτων που αποκλίνουν μεταξύ τους» (εισήγηση blaumachen στο φεστιβάλ communismos, Η προοπτική της κομμουνιστικοποίησης). Οι πρακτικές της διεκδίκησης στους αγώνες με αιτήματα δε βρίσκουν πια καμία διέξοδο και η σχέση τους με τις πρακτικές που εμφανίζονται στους αγώνες χωρίς αιτήματα είναι η ιστορική παραγωγή αυτού του γεγονότος: συμβαίνουν «ταραχές» με ολοένα και μεγαλύτερη συχνότητα. Η ιστορική πορεία του κύκλου αγώνων καθορίζεται επίσης από τη συμμετοχή ολοένα και περισσότερων στρωμάτων του προλεταριάτου στους αγώνες αλλά όχι προς την κατεύθυνση της ενοποίησης τους: Η συγκεκριμένη απόκλιση μεταξύ των πρακτικών, αυτή που παράγεται σε κάθε συγκεκριμένο αγώνα ή μεταξύ αγώνων που συμβαίνουν παράλληλα και ανεξάρτητα, ορίζει το σημείο που βρίσκεται η ιστορική πορεία της αντίφασης-ταυτότητας: τάξη του τρόπου παραγωγής-τάξη της επανάστασης. Η εξέλιξη των αποκλίσεων ανάμεσα σε πρακτικές αγώνων που λαμβάνουν χώρα κατά την εξέλιξη του κύκλου είναι η ιστορική διαδικασία που παράγει την κορύφωση του κύκλου αγώνων. Καθώς εξελίσσεται αυτός ο κύκλος αγώνων, το προλεταριάτο όλο και περισσότερο, μέσα από τις αποκλίσεις που εμφανίζονται εσωτερικά στη δραστηριότητα των διάφορων αγωνιζόμενων κομματιών του, μάχεται ως τάξη για την αναπαραγωγή του και ταυτόχρονα βρίσκει αυτή την αναπαραγωγή (το ταξικό ανήκειν) εξωτερικευμένη σαν καταναγκασμό στο κεφάλαιο, με αποτέλεσμα να μάχεται ταυτόχρονα και εναντίον αυτής της αναπαραγωγής (αυτή η ταυτόχρονη δράση είναι η απόκλιση, ως εσωτερική σχέση πρακτικών των ξεχωριστών αγώνων και πρακτικών μέσα σε κάθε αγώνα). Η σχηματοποίηση αυτής της αντίφασης-ταυτότητας σε συγκεκριμένες δραστηριότητες γίνεται ολοένα και πιο εμφανής και, όπως δείχνουν τα πράγματα, θα οδηγήσει σε βίαιες συγκρούσεις μέσα στους αγώνες.

Με το κείμενο αυτό αναλύουμε τη συγκυρία όπως αυτή διαμορφώνεται μέχρι την άνοιξη του 2011 (πριν το ξέσπασμα του κινήματος στην Ισπανία). Εισάγουμε τον όρο «εποχή των ταραχών», ο οποίος οριοθετεί τη μεταβατική περίοδο της κρίσης που ξεκίνησε το 2008 (στην πραγματικότητα το 2007) και την κρίση αυτής της μεταβατικής περιόδου, ως εξής: «Οι πρόσφατοι αγώνες εκφράζουν ακόμη πιο έντονα τις δύο βασικές όψεις της διαδικασίας που παράγει την επανάσταση της σύγχρονης περιόδου: την απονομιμοποίηση της διεκδίκησης, δηλαδή τη μετατροπή της σε συστατικό της αναπαραγωγής των τάξεων που τείνει να περιθωριοποιείται και να καταστέλλεται, και την εσωτερική απόσταση [απόκλιση] που παράγεται ανάμεσα στις προλεταριακές πρακτικές κατά την κίνηση του ταξικού αγώνα. Η εξέλιξη αυτή παράγεται πλέον σε όλες τις ζώνες του κεφαλαίου με την τροπικότητα που επιβάλλει η αντικειμενικότητα του κεφαλαίου, η οικονομία, σε κάθε μία από αυτές. Μπορούμε να διακινδυνεύσουμε την πρόβλεψη ότι μπαίνουμε σε μια εποχή ταραχών, μεταβατική αλλά εξαιρετικά βίαιη, η οποία θα οριοθετήσει την κρίση αναπαραγωγής του προλεταριάτου, άρα και του καπιταλισμού ως σημαντικό διαρθρωτικό στοιχείο της επόμενης περιόδου. Με την έννοια ταραχές εννοούμε κινηματικές διεκδικητικές ή μη διαδικασίες με ιδιαίτερα βίαιη μορφή που μετατρέπουν τα αστικά περιβάλλοντα σε πεδία ταραχών χαμηλής ή μεγαλύτερης έντασης (οι ταραχές δεν είναι επανάσταση, ακόμη και οι εξεγέρσεις δεν είναι επανάσταση, παρότι μπορούν να αποτελέσουν το ξεκίνημα μιας επανάστασης). Η εσωτερική απόσταση ανάμεσα στις προλεταριακές πρακτικές εντείνει όλες τις κοινωνικές αντιφάσεις και δημιουργεί μια αυτοτροφοδοτούμενη διαδικασία εντεινόμενων συγκρούσεων οι οποίες συμπεριλαμβάνουν ολοένα και περισσότερες κατηγορίες της εργατικής τάξης, και αύξηση της καταστολής. Η ιδιαιτερότητα αυτής της «εποχής» έγκειται στο ότι η δυναμική των αγώνων δεν μπορεί να παραγάγει σχετικά ευσταθή αποτελέσματα. Σε κάθε περίπτωση, οι αγώνες των προλετάριων ως τάξης που διεκδικεί μια αξιοπρεπέστερη ύπαρξη, αναπόφευκτα αναπαράγουν την αντίπαλη τάξη και τη δική τους ταξική ύπαρξη σαν τάξης των προλετάριων. Το όριο των αγώνων, σήμερα πια, είναι ακριβώς το γεγονός ότι είναι ταξικοί αγώνες. Από την άλλη πλευρά, η δραστηριότητα από την οποία παράγεται η ταξική φύση των αγώνων σαν όριο δεν παύει να είναι ταξική δραστηριότητα, στην αρχική της τουλάχιστον φάση. Το όριο των αγώνων είναι ακριβώς το γεγονός ότι παραμένουν ταξικοί αγώνες, ενώ η μόνη εγγύηση της υπέρβασής τους είναι η έμπρακτη επίθεση στο κεφάλαιο, η οποία ταυτόσημα είναι επίθεση στην ίδια την ταξική ύπαρξη των προλετάριων» (blaumachen 5, Η εποχή των ταραχών).

Οι ταραχές του Αυγούστου στην Αγγλία επιβεβαιώνουν την ανάλυση σχετικά με την «εποχή των ταραχών» και αποτελούν έναν ακόμη ιστορικό σταθμό προς την κορύφωση του τρέχοντος κύκλου αγώνων. Η γραμμή Νοέμβρης 2005 (Γαλλία) – Δεκέμβρης 2008 (Ελλάδα) – Αύγουστος 2011 (Αγγλία) είναι πολύ δύσκολο πια να αγνοηθεί ακόμη και από όσους εθελοτυφλούσαν πριν τα τελευταία γεγονότα. Συγκεκριμένες πρακτικές που εμφανίζονται σ’ αυτή την ιστορική διαδοχή (λεηλασίες, εμπρησμοί-καταστροφές κτιρίων, πυρπόληση αστυνομικών τμημάτων) δομούν το υποκείμενο των αποκλεισμένων, του δομικά παραγόμενου πλεονάζοντος πληθυσμού μέσα στον τρέχοντα κύκλο συσσώρευσης. Οι πρακτικές αυτές επιβεβαιώνουν το «τέλος του ακτιβισμού» (δες το κείμενο «Η τωρινή στιγμή»), ως συγκεκριμένης σχηματοποίησης του ορίου της ταξικής πάλης. Στην περίπτωση της Γαλλίας, η καθορισμένη από το κράτος πολεοδομική περιθωριοποίηση των αποκλεισμένων δεν άφησε κανένα περιθώριο συνύπαρξης του «αυτόνομου από το κεφάλαιο» ακτιβισμού με τους εξεγερμένους. Στην περίπτωση της Ελλάδας η συνάντηση των ακτιβιστών με τους μετανάστες και τους μαθητές παρήγαγε μια συνύπαρξη στην οποία συγκεκριμένοι ακτιβιστές βρέθηκαν μέσα από τις ίδιες τις πρακτικές τους να αμφισβητούν τον εναλλακτισμό τους. Στην περίπτωση της Αγγλίας η πολεοδομία δεν αποτέλεσε εμπόδιο συνάντησης, αλλά ο εναλλακτισμός ήταν απολύτως ξένος με τις πρακτικές των εξεγερμένων (από εδώ πηγάζει και η τόσο έντονη κριτική στις πρακτικές της λεηλασίας από πολλούς ακτιβιστές, κριτική που έφτασε στο σημείο να γίνει πρακτική με τη συμμετοχή κάποιων στις ομάδες για riot cleanup).

Τα κινήματα των «αγανακτισμένων» επιβεβαιώνουν το «τέλος του ριζοσπαστικού δημοκρατισμού» (δες το κείμενο «Η τωρινή στιγμή»), καθώς αποτελούν την έκρηξη των αντιφάσεων του τελευταίου. Η κρίση του 2008, ως κρίση της παγκοσμιοποίησης, έδωσε τη δυνατότητα το 2011 στο ριζοσπαστικό δημοκρατισμό να επανακάμψει μετά από μακρά απουσία (από το 2003) και να καταστραφεί μέσα στο θρίαμβο του. Τα κινήματα αυτά είναι πολύ πλατειά από άποψη σύνθεσης (περιλαμβάνουν από νέους προς ένταξη στην αγορά εργασίας – μόνο θεωρητικά – έως ραγδαία προλεταριοποιούμενους μικρο-καπιταλιστές και στελέχη επιχειρήσεων) και από άποψη διεκδικήσεων (από μια ρύθμιση του καπιταλισμού μέχρι την εναλλακτική διαχείριση του, η οποία εκφράζεται με διάφορα επίθετα πριν από τη λέξη δημοκρατία). Ο θρίαμβος του ριζοσπαστικού δημοκρατισμού συνίσταται στο γεγονός ότι αυτή η ευρύτητα της σύνθεσης του εκφράστηκε επιτέλους με τη μαζικότητα που της αντιστοιχεί και στο γεγονός ότι πλέον κυριαρχούν οι λέξεις που χρησιμοποιούσε το ακτιβιστικό-πρωτοποριακό του κομμάτι στο παρελθόν. Ό,τι στα τέλη της δεκαετίας του 1990-αρχές της δεκαετίας του 2000 φάνταζε «ριζοσπαστικό» (αυτοοργάνωση, έλεγχος των κρατικών δομών από την εργατική τάξη, πλήρης απαξίωση των κομμάτων, «άμεση» δημοκρατία) σήμερα αποτελεί την κοινοτοπία των κινημάτων αυτών (με αποτέλεσμα κάποιες απ’ αυτές τις λέξεις να μην έχουν πια το παλιό «ριζοσπαστικό» τους περιεχόμενο). Και οι δύο όμως όψεις του θριάμβου στην πραγματικότητα αποτελούν την καταστροφή, ή πιο ακριβώς διατυπωμένο, την εσωτερική υπονόμευση, την κατάρρευση του ριζοσπαστικού δημοκρατισμού: η μαζικότητα, όπως ήταν αναμενόμενο, απέτυχε να κάνει ορατές για το κράτος, πόσο μάλλον να «νομιμοποιήσει» τις διεκδικήσεις τους και οι λέξεις που χρησιμοποιούνται δεν κατόρθωσαν να κρύψουν το εσωτερικό κενό περιεχομένου του κινήματος: κανείς δεν πιστεύει ότι αυτές οι λέξεις μπορεί να σημαίνουν κάτι από μόνες τους πια, κανείς δεν πιστεύει σε έναν «άλλο κόσμο που είναι εφικτός» (χωρίς αυτό να προϋποθέτει την καταστροφή αυτού του κόσμου). Μέσα στη δεύτερη φάση της αναδιάρθρωσης (δες το κείμενο «Η εποχή των ταραχών») η απάντηση του κράτους σ’ αυτή την εντυπωσιακή εισβολή στη δημόσια σφαίρα των κινημάτων των «αγανακτισμένων» δεν είναι μια «νέα» ρύθμιση της σχέσης κεφάλαιο, αντίθετα είναι κάπως άκομψη και μονοκόμματη: αστυνομία.

Το σημαντικό στις μελλοντικές εξελίξεις, ως κρίση και ένταση της ταξικής πάλης, είναι η εξέλιξη της σχέσης ανάμεσα στις πρακτικές τύπου Αγγλίας και στις πρακτικές των «αγανακτισμένων». Η σχέση αυτή αποκτά βαρύνουσα σημασία λόγω της ρευστότητας ανάμεσα σ’ αυτά τα δύο δομούμενα υποκείμενα (η ανεργία έχει μπει στο κέντρο της μισθωτής σχέσης). Η σχηματοποίηση του νέου ορίου (η αστυνομία, το ταξικό ανήκειν ως εξωτερικός καταναγκασμός) οδηγεί σε μια νέα μορφοποίηση που επιχειρούμε να προσεγγίσουμε με τον όρο «ταραχές». Οι «ταραχές» περικυκλώνουν τα κινήματα των «αγανακτισμένων», τα διεμβολίζουν και τελικά διεισδύουν σ’ αυτά και παράγουν αποκλίσεις ανάμεσα σε πρακτικές των κινημάτων αυτών (μια πρώτη έκφανση αυτού του γεγονότος αποτελεί το διήμερο 28-29 Ιουνίου στην Ελλάδα). Η διαλεκτική της απόκλισης δουλεύει πυρετωδώς…

________________________________________________________

Η μεταβατική περίοδος της κρίσης: Η εποχή των ταραχών

Στον ένα χρόνο που μεσολάβησε από την έκδοση του προηγούμενου τεύχους, η ιστορική εξέλιξη επιταχύνθηκε ακόμη περισσότερο. Το κεφάλαιο δεν μπορεί να βγει από την κρίση αναπαραγωγής του, καθώς αυτή παίρνει ολοένα και περισσότερο τη μορφή γενικευμένης κοινωνικής κρίσης, κάτι που προκύπτει από το γεγονός ότι πρόκειται για κρίση της μισθωτής σχέσης[1]. Για να υπήρχε πιθανότητα να βγει το κεφάλαιο από την κρίση, θα έπρεπε καταρχήν να ενταθεί η καταστροφική διαδικασία της κρίσης, καθώς μόνο μέσα από την απαξίωση ή άμεση καταστροφή παραγωγικού κεφαλαίου σημαντικής αξίας (περισσότερη σημασία έχει η απαξίωση/ανανέωση παγίου κεφαλαίου) μπορεί να ξεκινήσει ένας νέος κύκλος συσσώρευσης[2].

Για να συμβεί όμως κάτι τέτοιο σήμερα πρέπει καταρχήν να απαξιωθεί μαζικά χρηματοπιστωτικό οιονεί κεφάλαιο (ΧΟΚ, πρόκειται για εν δυνάμει κεφάλαιο που βρίσκεται εγκλωβισμένο στο χρηματοπιστωτικό σύστημα και υπό συνεχή απειλή μαζικής απαξίωσης μέσα στην κρίση). Αυτό το στάδιο είναι απαραίτητο λόγω της δομής του σύγχρονου κοινωνικού κεφαλαίου και της ειδικής σημασίας, για την αναπαραγωγή του κεφαλαίου, που απέκτησε η χρηματοπιστωτική μορφή του κατά την εξέλιξη της τρέχουσας ιστορικής περιόδου του αναδιαρθρωμένου καπιταλισμού. Η αναδιάρθρωση του κεφαλαίου, που ακολούθησε την κρίση της δεκαετίας του ’70, είχε ως αποτέλεσμα την χρηματιστικοποίηση (financialisation) του καπιταλισμού συνολικά και όχι απλώς την ενδυνάμωση του χρηματοπιστωτικού συστήματος ως τομέα του. Ο ρόλος του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου στη διαδικασία άντλησης και κατανομής της υπεραξίας στην περίοδο από το 1982 έως το ξέσπασμα της κρίσης το 2008 ήταν καθοριστικός για την εξέλιξη του ποσοστού κέρδους, καθώς αποτέλεσε την «αρχιτεκτονική» του μηχανισμού εξίσωσης του ποσοστού κέρδους κατά τη διαδικασία της παγκοσμιοποίησης. Στην ανοδική φάση του κύκλου, η χρηματοπιστωτική παγκοσμιοποίηση ευνόησε την αύξηση των επενδύσεων μέσω της αύξησης του διαθέσιμου για εκμετάλλευση πληθυσμού και της επιβολής του ανταγωνισμού ανάμεσα στις εργατικές δυνάμεις σε παγκόσμιο επίπεδο (ανταγωνισμού για τη χαμηλότερη τιμή της εργατικής δύναμης που οδήγησε στο λεγόμενο καθοδικό σπιράλ της αξίας της εργατικής δύναμης παγκόσμια). Ταυτόχρονα, η κινητικότητα του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου και η επιτυχία του να ανεβάζει την κερδοφορία ήταν τέτοια που οδήγησε στην αντιστροφή της σχέσης ανάμεσα στο επιτόκιο και το επιχειρηματικό κέρδος. Η σταδιακή αύξηση του ΧΟΚ στη φάση αυτή ήταν απολύτως αναγκαία για την επέκταση της παραγωγής και ταυτόχρονα επακόλουθο της[3]. Ως επακόλουθο η αύξηση του ΧΟΚ δημιούργησε το χαμηλότερο (σε σχέση με τον προηγούμενο κύκλο) ποσοστό συσσώρευσης που χαρακτήρισε ολόκληρη την περίοδο, καθώς ένα μέρος των κερδών υποχρεωτικά «ανακυκλωνόταν» στο χρηματοπιστωτικό σύστημα, για να μπορεί το τελευταίο να συνεχίσει να επιτελεί το ρόλο του στην αύξηση της κερδοφορίας. Έτσι η αύξηση του ποσοστού κέρδους βασιζόταν στο σχετικά χαμηλό ποσοστό συσσώρευσης. Στη συνέχεια, με τον ίδιο τρόπο που αρχικά καθοδήγησε την επέκταση της παραγωγής, η χρηματιστικοποίηση συνέβαλε στη μείωση του μεταβλητού σε σχέση με το σταθερό κεφάλαιο, και τελικά στην ωρίμανση της κρίσης υπερπαραγωγής κεφαλαίου[4]. Η χρηματοπιστωτική παγκοσμιοποίηση αποτέλεσε μηχανισμό αναδιάρθρωσης, καθώς και λειτουργίας του αναδιαρθρωμένου καπιταλισμού, πάνω στη βάση της χαμηλής συσσώρευσης στους παραγωγικούς κλάδους. Αποτελεί δηλαδή ταυτόχρονα έναν από τους μηχανισμούς που παράγουν την επέκταση και την κρίση αυτού του κύκλου συσσώρευσης.

Αυτή η πολύ στενή σχέση του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου με την παραγωγική διαδικασία στον αναδιαρθρωμένο καπιταλισμό, καθιστά αφενός αναγκαία την απαξίωση του ΧΟΚ ώστε να ξεκινήσει η αλυσιδωτή αντίδραση της απαξίωσης/ανανέωσης σταθερού κεφαλαίου, αφετέρου όμως καθιστά πολύ επικίνδυνη αυτή τη διαδικασία γιατί, δεδομένης της απόλυτης ελευθερίας κίνησης του κεφαλαίου, θα σήμαινε τεράστια σοκ για τα τραπεζικά συστήματα και συνεπώς για τις οικονομίες όλων των καπιταλιστικών κρατών[5]. Αυτή είναι η σημαντική διαφορά από την εποχή του Κευνσιανισμού/φορντισμού. Η διεθνοποίηση του καπιταλισμού εκείνης της περιόδου βασιζόταν στην εθνική οριοθέτηση της αναπαραγωγής των καπιταλιστικών κοινωνικών σχέσεων και στον έλεγχο του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου• υπήρχε η δυνατότητα να διακοπεί η κίνηση του κεφαλαίου στο ξέσπασμα μιας κρίσης.

Για να ξεκινήσει ένας νέος κύκλος συσσώρευσης πρέπει η απαξίωση σταθερού κεφαλαίου μέσα στην κρίση να είναι μεγαλύτερη και ταχύτερη από την απαξίωση μεταβλητού κεφαλαίου[6]. Αυτή η φάση του μηχανισμού της κρίσης είναι που επιτρέπει στο ποσοστό κέρδους να ανακάμψει και να ξεκινήσει το στάδιο της «επέκτασης της παραγωγής» κάθε κύκλου συσσώρευσης. Από την πλευρά του κεφαλαίου γίνονται, μέχρι στιγμής, αγωνιώδεις προσπάθειες για τη μεγαλύτερη δυνατή καθυστέρηση της εκδίπλωσης της αναπόφευκτης καταστροφικής φάσης της κρίσης, η οποία είναι εξυγιαντική (και ταυτόχρονα επικίνδυνη) για το κεφάλαιο ως σχέση. Οι κινήσεις αυτές υποκρύπτουν το φόβο της εξέγερσης αλλά ταυτόχρονα οξύνουν τις ενδοκαπιταλιστικές αντιφάσεις και συγκρούσεις.

Η δεύτερη φάση της αναδιάρθρωσης

Τα νέα μέτρα που λαμβάνει το κεφάλαιο σε παγκόσμιο σχεδόν επίπεδο συνιστούν τη δεύτερη φάση της αναδιάρθρωσης.[7] Τα μέτρα αυτά είναι η προσπάθεια να συνεχιστεί η τρέχουσα διάρθρωση της συσσώρευσης. Η προσπάθεια αυτή αποτελείται από δύο διαδικασίες που συνδέονται μεταξύ τους: η πρώτη διαδικασία είναι η μερική τουλάχιστον αξιοποίηση του ΧΟΚ σε τομείς και κλάδους που συνδέονται κυρίως με την αναπαραγωγή της εργατικής δύναμης και την κατανομή της παραγόμενης υπεραξίας (η λεγόμενη «αξιοποίηση» ή «εκποίηση» της κρατικής περιουσίας, η αναδιάρθρωση των ασφαλιστικών συστημάτων κτλ.). Πρόκειται για μια διαδικασία που εξελίσσεται καθ’ όλη τη διάρκεια του κύκλου συσσώρευσης, έχει κατεύθυνση από την περιφέρεια προς τα κέντρα συσσώρευσης και αποτελεί πολύ σημαντική συνιστώσα των περιφερειακών πολέμων από το 1980 και μετά. Σήμερα όμως αυτή η διαδικασία βρίσκεται σε κατακόρυφη έξαρση, ειδικά σε ότι αφορά το πάγιο κεφάλαιο που διαχειρίζεται το κράτος. Η προσπάθεια αξιοποίησης του ΧΟΚ, πέρα από την ιδιωτικοποίηση μεγάλου μέρους κρατικής περιουσίας και υποδομών διανομής, περιλαμβάνει και το πέρασμα αρκετών παραγωγικών κεφαλαίων υπό τον απόλυτο έλεγχο του χρηματοπιστωτικού κυκλώματος, πρόκειται για τη σύγχρονη μορφή της συγκεντροποίησης κεφαλαίου. Η δεύτερη διαδικασία είναι η προσπάθεια, μέσω αστυνομικής επιβολής, μιας περαιτέρω απαξίωσης της εργατικής δύναμης, κάτι που είναι αποτέλεσμα και προϋπόθεση της μερικής αξιοποίησης του ΧΟΚ (η Ελλάδα αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα σ’ αυτήν την περίπτωση). Αυτές οι δύο διαδικασίες ορίζουν τη δεύτερη φάση της αναδιάρθρωσης (βρισκόμαστε ακόμη μέσα στον κύκλο συσσώρευσης που ξεκίνησε μετά την κρίση του Κεϋνσιανισμού/φορντισμού) και έχουν ως στόχο την αύξηση του ποσοστού της υπεραξίας, σε μεγάλο βαθμό μέσω της άντλησης απόλυτης υπεραξίας. Η υποτίμηση της εργατικής δύναμης, που αρχικά ήταν υπεύθυνη για την επέκταση της παραγωγής στον τρέχων κύκλο συσσώρευσης, τώρα χρησιμοποιείται και πάλι ως μέσο για το ξεπέρασμα (ή την παράκαμψη) της κρίσης, με αποτέλεσμα όμως να την εμβαθύνει περισσότερο[8].

Δύο στοιχεία είναι πολύ σημαντικά εδώ: το πρώτο είναι ότι η επιχειρούμενη αξιοποίηση ενός μέρους του ΧΟΚ γίνεται μόνο μέσω της δημιουργίας νέου ΧΟΚ (στις ΗΠΑ μετά το QE1 ήρθε το QE2, στην Ευρωζώνη συνεχώς συζητείται η αναχρηματοδότηση των δανείων με αντάλλαγμα ολοένα και σκληρότερα μέτρα, κ.ο.κ.). Αυτή η παράμετρος τείνει να μετατρέψει την δημοσιονομική κρίση, που βρίσκεται αυτή τη στιγμή σε εξέλιξη, σε οξύτατη νομισματική κρίση και στη συνέχεια σε κρίση της αξίας[9]. Το δεύτερο στοιχείο είναι ότι η ιδιωτικοποίηση των κρατικών κεφαλαίων είναι αποτέλεσμα (αλλά και αιτία) της χρεοκοπίας των κρατών παγκοσμίως και σημαίνει υπαγωγή των δημοσιονομικών πολιτικών κάθε κράτους στον απόλυτο έλεγχο του διεθνούς κυκλώματος του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου. Αυτή η εξέλιξη έχει ως αποτέλεσμα την εμβάθυνση της υπαρξιακής κρίσης του καπιταλιστικού (έθνους -) κράτους ως πολιτικά αυτόνομης οντότητας αλλά και την κρίση της ίδιας της παγκοσμιοποίησης του κεφαλαίου όπως τη γνωρίζουμε να εξελίσσεται μέχρι σήμερα.

Αυτή η φαινομενικά παράδοξη πραγματικότητα έχει παραχθεί από την αντιφατική σχέση των καπιταλιστικών κρατών με το ελεύθερα κινούμενο κεφάλαιο, ειδικά από το 1990 και μετά. Η πειθαρχία κάθε κράτους της δεύτερης και τρίτης ζώνης του κεφαλαίου[10] στις προσταγές του διεθνούς κινούμενου κεφαλαίου ήταν ιδιαίτερα σημαντική για την αναπαραγωγή των καπιταλιστικών κοινωνικών σχέσεων στην τρέχουσα ιστορική περίοδο. Σε πολλές περιπτώσεις, για να πειθαρχήσει το προλεταριάτο ή/και φράξιες του κάθε εθνικού κεφαλαίου των κρατών αυτών, απαιτούνταν πόλεμος. Η πειθαρχία αυτή, από τη μία πλευρά επέτρεπε στο κράτος της δεύτερης και τρίτης ζώνης να είναι ενσωματωμένο στο διεθνές κύκλωμα της συσσώρευσης κατά την ανοδική περίοδο του κύκλου συσσώρευσης (συχνά μέσω της συμμετοχής του σε κάποιου τύπου περιφερειακή ένωση), από την άλλη πλευρά, όμως, υπέσκαπτε συνεχώς τη δυνατότητα αυτόνομης διαχείρισης του κοινωνικού ζητήματος στο εσωτερικό του και το έκανε ολοένα και περισσότερο ευάλωτο στην εκκολαπτόμενη κρίση. Η αντιφατική σχέση μεταξύ της επιταχυνόμενης διεθνοποίησης και του έθνους κράτους ως διαχειριστή επιβολής αυτής της διαδικασίας έφτασε στα όρια της με την κρίση που ξεκίνησε το 2008. Η (καταρχήν χρηματοπιστωτική) κρίση επέβαλε την (προσωρινή) «διάσωση του χρηματοπιστωτικού συστήματος», ουσιαστικά δηλαδή τη διάσωση της τρέχουσας διάρθρωσης της συσσώρευσης με την επιβράδυνση της καταστροφικής φάσης του μηχανισμού της ίδιας της κρίσης. Αυτό επιτεύχθηκε με νέα ρευστότητα που είτε προήλθε από την «κρατική περιουσία» είτε δημιουργήθηκε εκ του μηδενός. Και οι δύο αυτοί τρόποι οδήγησαν ταχύτατα στις κρατικές χρεοκοπίες καθώς πίεσαν απότομα σε δημοσιονομικό επίπεδο τα ήδη υπερχρεωμένα κράτη, τα οποία τις τελευταίες δεκαετίες έχουν μειώσει σημαντικά τη φορολογία του κεφαλαίου και έχουν αυτοβούλως υποβοηθήσει την υπονόμευση των δημοσιονομικών τους. Οι χρεοκοπίες αυτές καθιστούν αναγκαστική στην ουσία την τάση για ιδιωτικοποίηση κάθε μηχανισμού κοινωνικής αναπαραγωγής πλην της καταστολής, και τον περιορισμό του κράτους σε ρυθμιστή της λειτουργίας του καπιταλιστικού ανταγωνισμού. Η καταστολή ως κατεξοχήν μηχανισμός διαχείρισης της εργατικής δύναμης πλέον, αναβαθμίζεται συνεχώς και ταυτόχρονα διεθνοποιείται, αναδιαρθρώνεται και προσαρμόζεται στις σύγχρονες ανάγκες (προσανατολισμός στην καταστολή ταραχών σε αστικό περιβάλλον και φύλαξη συνόρων).

Η άλλη όψη αυτής της διαδικασίας αξιοποίησης του ΧΟΚ είναι η αποβολή αξίας εργατικής δύναμης από τον κύκλο της αναπαραγωγής του κεφαλαίου. Η αναδιάρθρωση των κρατικών εταιρειών και υπηρεσιών δε συνεπάγεται ανανέωση παγίου κεφαλαίου και συνεπώς δημιουργία νέας ζήτησης συνολικά, αλλά μόνο απολύσεις, περικοπές και γενικότερα συρρίκνωση. Η υπαγωγή επιπλέον παραγωγικών κεφαλαίων, κρατικών ή μη, στον έλεγχο του χρηματοπιστωτικού κυκλώματος έχει ως αποτέλεσμα τη λειτουργική αναδιάρθρωση των επιχειρήσεων με κύριο προσανατολισμό τις απολύσεις και ακόμη μεγαλύτερη απαξίωση της συρρικνωμένης αξιοποιούμενης εργατικής δύναμης. Η «άνεργη ανάκαμψη» (η ανάκαμψη των οικονομικών δεικτών πλην αυτού της απασχόλησης) που παρατηρείται είναι απλώς μια έκφραση του γεγονότος ότι δεν έχει λειτουργήσει στο βαθμό που απαιτείται ο μηχανισμός της κρίσης, δεν έχει ξεπεραστεί το στάδιο στο οποίο η υπερσυσσώρευσης μπλοκάρει την αναπαραγωγή του κεφαλαίου. Η συνεχιζόμενη αποβολή αξίας εργατικής δύναμης από τον κύκλο αναπαραγωγής, λοιπόν, δημιουργεί εκρηκτικές κοινωνικές συνθήκες σε όλα τα καπιταλιστικά κράτη, ανεξάρτητα από τη ζώνη στην οποία βρίσκονται[11]. Ένα σημαντικό αποτέλεσμα της προσπάθειας αντιμετώπισης της κρίσης από το κεφάλαιο, αλλά και από το προλεταριάτο, είναι το εκρηκτικό αδιέξοδο που δημιουργείται στο μεταναστευτικό ζήτημα.

Η κυκλοφορία της εργατικής δύναμης από την τρίτη κυρίως (και προς το παρόν) ζώνη του κεφαλαίου προς τις άλλες δύο φτάνει σε ένα κρίσιμο όριο και μπλοκάρεται. Εδώ ακριβώς βρίσκεται το σημείο που υλοποιείται το παράδοξο της ταυτόχρονης κρίσης της παγκοσμιοποίησης με την κρίση του έθνους-κράτους. Το καθοδικό σπιράλ απαξίωσης της εργατικής δύναμης πάνω στο οποίο βασίστηκε η συσσώρευση της περιόδου που διανύουμε (μέχρι το ξέσπασμα της κρίσης το 2008), πέτυχε τόσο πολύ που αμφισβητείται πλέον η ίδια η συνέχεια του. Τα τείχη που υψώνονται και η συνεχιζόμενη ροή των μεταναστών, οι μεταναστευτικές αστυνομίες που δημιουργούνται σε εθνικό και υπερεθνικό επίπεδο, τα κέντρα υποδοχής-φυλακές ή στρατόπεδα εργασίας και οι εξεγέρσεις που σημειώνονται σε αυτά, οι κορώνες περί τέλους της πολυπολιτισμικότητας στη Βρετανία(!), οι κορώνες της αριστεράς για επιστροφή στην «εθνική ανάπτυξη», όλα αυτά αποτελούν σημεία της πρώτης φάσης (ή της μίας όψης) της κρίσης της παγκοσμιοποίησης. Όταν όμως αρχίζει να μπλοκάρεται η κυκλοφορία της εργατικής δύναμης, διακυβεύεται και το μπλοκάρισμα της κυκλοφορίας του κεφαλαίου[12]. Σε κάθε περίπτωση, πρώτα σημάδια της κρίσης της παγκοσμιοποίησης αποτελούν οι «νομισματικοί πόλεμοι», οι beggar thy neighbor[13] στρατηγικές των κρατών αλλά και κάποιες σημαντικές συγχωνεύσεις και εξαγορές που δείχνουν ότι οι λεγόμενες άμεσες επενδύσεις εξωτερικού (foreign direct investments) που πηγάζουν από τα κράτη της πρώτης ζώνης, αρχίζουν να μαζεύονται πιο κοντά στο κέντρο συσσώρευσης από το οποίο προέρχονται. Αυτό βέβαια δε σημαίνει ότι θα υπάρξει νέα ροή κεφαλαίων προς τη δεύτερη και τρίτη ζώνη, κάτι που θα προϋπέθετε την αύξηση της συσσώρευσης στις ζώνες αυτές και την ανάγκη να διοχετευθούν εκεί νέα κεφάλαια για παραγωγικές επενδύσεις, το οποίο όμως συμβαίνει σε ολοένα μικρότερο βαθμό. Εδώ και δύο περίπου δεκαετίες το καθαρό ισοζύγιο των ροών κεφαλαίου είναι έντονα θετικό για την πρώτη ζώνη.

Στην πράξη δεν τίθεται ζήτημα επιστροφής της καπιταλιστικής οργάνωσης στο μοντέλο που είχε ως κέντρο του το έθνος κράτος, καθώς αυτό θα συνεπαγόταν μια διάρθρωση της παραγωγής που ανήκει οριστικά στο παρελθόν. Αν η σύγχρονη παγκοσμιοποίηση φτάσει πραγματικά σε αδιέξοδο, αυτή τη φορά θα είναι αδύνατο η ιστορία να ακολουθήσει την ίδια πορεία που διέγραψε μετά το αδιέξοδο που δημιούργησε η επιτυχία των πρώτων ιμπεριαλιστικών πολέμων, το οποίο οδήγησε στον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο. Σήμερα, το κεφάλαιο θα αναγκαστεί να δώσει μια πρώτη απάντηση στην κρίση της παγκοσμιοποίησης με μια αναδίπλωση επίπονη και συγκρουσιακή, την περιφερειοποίηση της συσσώρευσης. Μια απάντηση όμως που δεν φαίνεται προς το παρόν να είναι ικανή να οδηγήσει σε νέο κύκλο συσσώρευσης, μια απάντηση που βρίσκεται μέσα στα ιστορικά όρια της μεταβατικής περιόδου που ξεκίνησε με την κρίση του 2008. Ο ιμπεριαλισμός της εποχής μας δεν μπορεί να έχει μια μορφή παρόμοια με αυτή που είχε τον 19^οαιώνα, καθώς η συγκεντροποίηση του κεφαλαίου, που έχει δημιουργήσει η ιστορική διαδικασία της συσσώρευσης, δεν επιτρέπει κάτι τέτοιο. Οι περιφέρειες που προορίζονται για περιχαρακώσεις και εχθρικές μεταξύ τους σχέσεις κατάγονται από την ιστορική εξέλιξη των προηγούμενων κύκλων συσσώρευσης του κεφαλαίου και η πιο πρόσφατη (αλλά και πιο ευάλωτη από τις άλλες) είναι η περιφέρεια της Ανατολικής Ασίας[14],το δημιούργημα του νεοφιλελευθερισμού. Οι περιοχές, κυρίως της τρίτης ζώνης, που δεν ανήκουν σε κάποια από τις περιφέρειες συσσώρευσης αλλά και κάποιες από τις περιοχές της δεύτερης ζώνης που δυσκολεύονται να παραμείνουν ενσωματωμένες στο μοντέλο που επιβάλλεται σήμερα από το χρηματοπιστωτικό κεφάλαιο, αποτελούν ήδη, ή πρόκειται να αποτελέσουν, τα πρώτα πεδία έκφρασης της σύγκρουσης και σε ταξικό και σε ενδοκαπιταλιστικό επίπεδο. Οι περιοχές αυτές προορίζονται για καταλήστευση παραγωγικών πηγών και για κατασταλτική διαχείριση της αναπαραγωγής του προλεταριάτου[15]. Αυτό δε σημαίνει πως οι αστικές τάξεις των κρατών αυτών «αντιστέκονται» στην επέλαση αυτή. Αντίθετα, οι πιο δυνατές φράξιές τους αντιμετωπίζουν αυτήν την κρίση ως ευκαιρία να πλασαριστούν σε καλύτερη θέση και να κατασπαράξουν τις πιο αδύναμες φράξιες. Οι πιο αδύναμες φράξιες του κεφαλαίου και τα μικροαστικά κομμάτια του βρίσκονται συμπιεσμένες, όπως πάντα συμβαίνει σε περιόδους κρίσης, και κατά κύριο λόγο στρέφονται προς τις εθνικιστικές πολιτικές που αναπτύσσονται ώστε να προστατευθούν. Οι κοινωνικές αντιφάσεις σε αυτές τις περιοχές εκρήγνυνται καθώς γίνεται ολοένα και περισσότερο σαφές στο προλεταριάτο που ζει εκεί (ή εδώ) πως η συνέχεια του καπιταλισμού σε μεγάλο βαθμό δεν τους περιλαμβάνει ως αξιοποιήσιμη εργατική δύναμη[16]. Από την άλλη πλευρά, η αντικειμενική τάση περιφερειοποίησης της συσσώρευσης δεν πρέπει να θεωρείται καθόλου βέβαιο ότι θα υλοποιηθεί τελικά. Ήδη στην Ευρωζώνη, δημιουργούνται σοβαρές τριβές ανάμεσα σε σημαντικούς συντελεστές της για το μεταναστευτικό ζήτημα, πέρα από τις σφοδρότατες συγκρούσεις για τον τρόπο διαχείρισης της δημοσιονομικής κρίσης. Στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής και του Περσικού Κόλπου εμφανίζονται δυνάμεις που προσπαθούν να αυτονομηθούν όσο είναι δυνατό από την επιρροή των περιφερειών συσσώρευσης όπως το Ιράν, η Τουρκία, ακόμη και η ομάδα κρατών που συγκροτεί το «συμβούλιο συνεργασίας του Κόλπου». Η κρίση αναπαραγωγής του προλεταριάτου από τη μία πλευρά ωθεί προς την περιφερειοποίηση και από την άλλη αποτελεί πλήρως διαλυτική τάση.

Εδώ εντάσσεται η ιμπεριαλιστική επίθεση στη Λιβύη, η οποία εκφράζει την φρενήρη προσπάθεια της Διεθνούς του κεφαλαίου αφενός να προλάβει να εκμεταλλευτεί το χάος που δημιουργούν οι αφρικανικές και αραβικές εξεγέρσεις και αφετέρου να προειδοποιήσει το προλεταριάτο (και τα μεσαία στρώματα) στις υπόλοιπες χώρες αυτής της ζώνης για το τί θα γίνει εάν συνεχίσει τη δραστηριότητα του[17]. Εδώ εντάσσονται επίσης και οι αραβικές και αφρικανικές εξεγέρσεις οι οποίες αποτελούν καταλύτη στην εξέλιξη της κρίσης. Από τη μία πλευρά αμφισβητείται από το προλεταριάτο (και όχι μόνο) η πολιτική μορφή της δικτατορίας, η εξέγερση έχει έναν «αντικρατικό» (αλλά όχι αντεθνικό) χαρακτήρα και εκφράζει την κρίση της παγκοσμιοποίησης. Αυτή η διάσταση των εξεγέρσεων εκφράζει στην ουσία μια προσπάθεια διάσωσης του ίδιου του καπιταλισμού, μέσω της διάσωσης του καθεστώτος του «ελεύθερου» εργάτη από τη σκοπιά του προλεταριάτου, αλλά και του πιο «ελεύθερου» ανταγωνισμού από τη σκοπιά των φραξιών του κεφαλαίου που ασφυκτιούσαν υπό τη συγκεκριμένη πολιτική μορφή. Από την άλλη πλευρά, αυτή η αμφισβήτηση συμβαίνει ακριβώς τη στιγμή που αυτή η πολιτική μορφή του κεφαλαίου (ο νέος ολοκληρωτισμός) τείνει να εφαρμοστεί στην Ελλάδα και πιθανόν σε άλλες χώρες της δεύτερης ζώνης του κεφαλαίου. Έτσι δημιουργείται μια διπλή αντιφατική κίνηση. Από τη μία πλευρά το ελληνικό κράτος δυσκολεύεται να προχωρήσει εντατικά την αναδιάρθρωση υπό το φόβο της διάδοσης της αναταραχής και από την άλλη πλευρά είναι πιθανό η συνεισφορά στην εμβάθυνση της κρίσης του αναδιαρθρωμένου καπιταλισμού (η οποία έχει ως αποτέλεσμα και την αύξηση της μεταναστευτικής ροής) να κάνει ακόμη πιο άμεση την ανάγκη επιτάχυνσης της δεύτερης φάσης της αναδιάρθρωσης στην Ελλάδα και στην Ευρώπη γενικότερα.

Ο άλλος πόλος της αντίφασης, το σύγχρονο προλεταριάτο, τείνει να εμφανίζεται ολοένα και περισσότερο στην άλλη πλευρά του οδοφράγματος της σύγκρουσης που παράγεται. Υποτιμημένο ως εργατική δύναμη, κατακερματισμένο, σε μεγάλο βαθμό πλεονάζον, και χωρίς την εργατική του ταυτότητα και περηφάνια, το προλεταριάτο στα περισσότερα κράτη του πλανήτη βρίσκεται σε αναβρασμό. Στο προηγούμενο τεύχος είχαμε ασχοληθεί με τέσσερις σημαντικές πτυχές της δραστηριότητας αυτής: τις άγριες διεκδικήσεις αποζημιώσεων για απολύσεις στην Ευρώπη[18] και μισθών στα κέντρα συσσώρευσης της Ανατολικής Ασίας με απαγωγές αφεντικών και άγριες απεργίες αντίστοιχα, τις συνεχείς διάσπαρτες ταραχές στην Κίνα, τις εξεγέρσεις που ταρακούνησαν την Ελλάδα και τη Γαλλία αλλά δεν επεκτάθηκαν στο πεδίο της παραγωγής και την «εξέγερση με αιτήματα» της Καραϊβικής. Στο χρόνο που πέρασε, μπορούμε να συνοψίσουμε τα σημαντικά γεγονότα ως εξής: τον Οκτώβριο του 2010, το κομμάτι του σταθερού ακόμη προλεταριάτου στη Γαλλία έκανε μια αποτυχημένη απόπειρα να επιβραδύνει την επιβολή της δεύτερης φάσης της αναδιάρθρωσης (στη μορφή που προορίζεται για τα κράτη της πρώτης ζώνης). Η μαθητική και φοιτητική νεολαία εξεγέρθηκε ενάντια στις περικοπές σε Βρετανία και Ιταλία το φθινόπωρο. Εξεγέρθηκαν με το δικό τους τρόπο οι δημόσιοι υπάλληλοι στο Ουισκόνσιν (προεικονίζοντας μια σύγκρουση που όμοια της δε θα έχει συμβεί εδώ και πολλές δεκαετίες στις ΗΠΑ). Στη Μοζαμβίκη, σε μία πρόγευση του τι θα ακολουθούσε στις αρχές του 2011, έγιναν ταραχές για την τροφή (food riots) το Σεπτέμβριο του 2010. Συνεχίστηκαν οι άγριες διεκδικητικές απεργίες στην Ανατολική Ασία, πολλαπλασιάστηκαν οι ταραχές ενάντια στην κατασταλτική μορφή της κοινωνικής αναπαραγωγής σε όλη την αφρικανική ήπειρο, μέχρι που το Γενάρη του 2011 ξεκίνησε η αραβο-αφρικανική εξέγερση που, από ότι φαίνεται, αποτελεί τον ιστορικό καταλύτη και ορίζει το πέρασμα στην «εποχή των ταραχών», το μεταβατικό στάδιο αυτής της κρίσης του οποίου η πορεία θα κρίνει προς ποια κατεύθυνση θα εξελιχθούν τα πράγματα. Στη δραστηριότητα του προλεταριάτου μέσα στη σύγχρονη κρίση, μέσα από τις διάφορες εκφάνσεις της παράγεται ολοένα και περισσότερο το ταξικό ανήκειν σαν εξωτερικός καταναγκασμός[19]. Αυτή η πραγματικότητα εκφράζεται σαν έλλειψη ταξικού οράματος, σαν έλλειψη ταξικής οργάνωσης, σαν έλλειψη ενός ονείρου μετατροπής της καπιταλιστικής κοινωνίας σε «εργατική κοινωνία», σε μια κοινωνία που υποτίθεται ότι θα αποτελείται από μία μόνο τάξη και θα έχει επιβάλει την εργασία σε όλα τα άτομα που την αποτελούν. Η παραγωγή του ταξικού ανήκειν σαν εξωτερικού καταναγκασμού προκύπτει με διαφορετικό τρόπο σε κάθε μία από τις ζώνες, αλλά και τα κράτη μέσα σε κάθε ζώνη του κεφαλαίου. Οι διαφορετικές αυτές εκφάνσεις είναι οι στιγμές μιας ολότητας που πηγάζει από την αντίφαση που αναφέραμε προηγουμένως, από το γεγονός δηλαδή ότι η δεύτερη φάση της αναδιάρθρωσης της δεκαετίας του 1980 που λαμβάνει χώρα σήμερα παράγει πλεονάζοντα πληθυσμό με ολοένα και μεγαλύτερη ταχύτητα και ταυτόχρονα δεν αυξάνει την αναλογία του μεταβλητού κεφαλαίου στο συνολικό κοινωνικό κεφάλαιο. Εντείνει, δηλαδή, ποιοτικά και ποσοτικά την κρίση και δεν παράγει διέξοδο από αυτήν.

Γαλλία: Ριζοσπαστικός ή όχι, παραμένει συνδικαλισμός

Αν όμως το όριο των σημερινών ταξικών αγώνων δεν είναι πια ο «άλλος κόσμος που ήταν εφικτός»[20], σε ποιό σημείο βρισκόμαστε; Ποιά είναι η νέα μορφή και το περιεχόμενο που ορίζουν την ταξική πάλη; Ίσως καλύτερα από οπουδήποτε αλλού η σοβαρότητα της σημερινής κατάστασης φάνηκε στη Γαλλία με το διεκδικητικό κίνημα του φθινοπώρου που μας πέρασε. Το κράτος προχώρησε ξαφνικά στην κατάθεση του νομοσχεδίου για την αύξηση του ορίου συνταξιοδότησης στη Γαλλία θέτοντας ένα αμείλικτο δίλημμα στο προλεταριάτο: ή θα επιβραδύνουμε την ανάπτυξη του χρέους με δικά σας έξοδα ή θα μειωθεί η πιστοληπτική ικανότητα της χώρας δήλωσε ο Σαρκοζύ, δείχνοντας απειλητικά προς την Ελλάδα. Το αποτέλεσμα όμως αυτής της κίνησης, που εντάσσεται στην κρίση χρέους της Ευρωζώνης και της ανάγκης του γαλλικού κράτους να επιταχύνει το βηματισμό της αναδιάρθρωσης, ήταν το ξέσπασμα ενός κινήματος που εξαρχής ήταν σαφές πως είχε να αντιμετωπίσει την αντικειμενικότητα του κεφαλαίου: την ίδια την οικονομία[21].

Σημαντικό στοιχείο αυτή τη φορά στη Γαλλία ήταν η συνύπαρξη στο κίνημα νέων και μεγαλύτερων σε ηλικία προλετάριων (με παράλληλες δραστηριότητες). Οι περισσότεροι εκ των μεγαλύτερων σε ηλικία συμμετεχόντων στο κίνημα ανήκουν στα μεσαία μισθολογικά στρώματα και οι περισσότεροι νέοι ήταν μαθητές και όχι φοιτητές. Η σχέση μεταξύ αυτών των δύο κομματιών του κινήματος είναι ιδιαίτερα πολύπλοκη. Σίγουρα ξεκινάει από μια κοινή αφετηρία, τη σύνταξη. Πρόκειται όμως για μια κοινή ανησυχία και όχι για μια κοινή προοπτική. Οι μεγαλύτεροι σε ηλικία συμμετέχοντες ανήκουν στη δεξαμενή από όπου βγαίνει το φανταστικό υποκείμενο του μέσου καταναλωτή, οι φιγούρες τους μπορούν οριακά ακόμη να εμφανιστούν σε μια ξεθωριασμένη διαφήμιση της φορντιστικής περιόδου. Η υπονόμευση της πιθανότητας τους να ζήσουν μετά τη δουλειά, είναι ένα ακόμη βήμα στο σπάσιμο του κοινωνικού συμβολαίου του φορντισμού. Οι νεότεροι δεν έχουν να αντιμετωπίσουν μόνο τα δύο επιπλέον χρόνια εργασίας, πρέπει να δουλεύουν για σαράντα χρόνια για να πάρουν σύνταξη, ενώ ξέρουν πως είναι άνεργοι σε αναμονή. Η παγίδα μιας ζωής που εμπεριέχει μόνο επισφαλή εργασία ή ανεργία και θάνατο γίνεται κοινή.

Τα πανό που αναδείκνυαν ότι θίγονται τα άμεσα πρακτικά συμφέροντα της νεολαίας που ζει στη Γαλλία, καθώς η αύξηση του ορίου συνταξιοδότησης δυσχεραίνει ακόμη περισσότερο τη δική τους είσοδο στην αγορά εργασίας, ήταν η μία όψη των πρακτικών που χαρακτήρισαν αυτή τη συνύπαρξη. Η άλλη ήταν η απόλυτη έλλειψη αιτηματολογίας από την πλευρά τους αλλά και η σχέση τους με την καταστολή. Οι νέοι δε ζητούσαν τίποτα, το κράτος έστελνε απευθείας την αστυνομία να τους καταστείλει μόλις έβγαιναν στο δρόμο, παρά το ότι μπλόκαραν μόνο τα απαξιωμένα σχολεία τους και όχι την παραγωγή. Και τα δύο αυτά γεγονότα δείχνουν ότι καμία από τις δύο πλευρές δεν αναγνωρίζει την άλλη ως συνομιλητή για τη διευθέτηση του μέλλοντος. Η νεολαία αναγνωρίζει στο κράτος έναν τύραννο και το κράτος αναγνωρίζει στη νεολαία ένα εν αναμονή πλεονάζον εργατικό δυναμικό που πρέπει με κάθε τρόπο να καταστείλει. Η επέμβαση της αστυνομίας στα σχολεία είχε καθαρή στόχευση την εμπέδωση της πειθαρχίας, το μόνο χρήσιμο μάθημα για τη νεολαία. Η νεολαία σαν αντικειμενική κατάσταση και σαν δραστηριότητα συμπυκνώνει την έλλειψη μέλλοντος.

Το κίνημα στη Γαλλία όμως, έλαβε περισσότερο τη μορφή ενός συνδικαλισμού που ριζοσπαστικοποιείται. Επρόκειτο για ένα αμιγώς αμυντικό διεκδικητικό κίνημα με τη στρατηγική και τις τακτικές του και την αναγκαία συγκρουσιακή συνύπαρξη της αυτοοργάνωσης και του επίσημου συνδικαλισμού. Η απονεύρωση του επίσημου συνδικαλισμού είναι τόσο έντονη, που ουσιαστικά έχει μετατραπεί από μηχανισμό διαπραγμάτευσης της τιμής της εργατικής δύναμης σε μηχανισμό διαχείρισης και κατανομής ατόμων στα διάφορα επίπεδα ιεραρχίας, κυρίως των μεσαίων στρωμάτων της εργατικής τάξης, ένα μηχανισμό που δεν τίθεται πια καμία αμφιβολία ότι ταυτίζεται απόλυτα με το κεφάλαιο, αλλά δεν υπάρχει κάτι άλλο να τον αντικαταστήσει. Όπως και τα κόμματα έτσι και τα συνδικάτα είναι θεσμοί χωρίς μέλη, ερειπωμένα απολιθώματα της νεκρής εργατικής ταυτότητας. Σ’ αυτό ακριβώς το κενό αναδύεται ο ακτιβισμός, μια τάση που διακρίνεται από έντονη κινητικότητα και έχει ως στόχο να αποτελέσει τον καταλύτη εξελίξεων μέσω των αντικειμενικών επιπτώσεων αυτής της κινητικότητας στην οικονομία. Η προσπάθεια εσωτερικής αστυνόμευσης του κινήματος από τους συνδικαλιστές της CGT και η αδυναμία τους να προτείνουν μια λύση, ένα αξιοπρεπές τέλος για το κίνημα, η πίεση των αγωνιστών προς τα συνδικαλιστικά στελέχη για τη συνέχιση του αγώνα και ταυτόχρονα η αναγκαστική συνεργασία μαζί τους, αυτή η διαρκής ώσμωση υπενθυμίζει ότι ο συνδικαλισμός είναι περιεχόμενο και όχι μόνο μορφή.

Το περιεχόμενο του ριζοσπαστικού συνδικαλισμού ή ακτιβισμού ή «κινηματισμού» όπως ονομάστηκε στη Γαλλία, εκφράστηκε περισσότερο στα μπλοκαρίσματα, με πιο δυναμική έκφανση του τα μπλοκαρίσματα των διυλιστηρίων, τη δύναμη και το όριο του. Τα μπλοκαρίσματα υπήρξαν το αποτέλεσμα μιας αντίφασης: αφενός της πίεσης της αγωνιστικής βάσης για δράση, αφετέρου της αδυναμίας να γίνουν απεργίες και να χαθεί εισόδημα. Αποτέλεσαν όμως πιο εύστοχο υποκατάστατο της απεργίας από τις διαδηλώσεις και έφτασαν στο απειλητικό όριο να γίνουν αληθινά μπλοκαρίσματα. Το γεγονός ότι οι διαδηλωτές επέμειναν στις διαδηλώσεις για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα συνδέεται με την παραγωγή των μπλοκαρισμάτων. Η στρατηγική των συνδικάτων να ξεφουσκώσουν το κίνημα μέσω της επιμήκυνσής του απέτυχε και οδήγησε στο ξεπέρασμα της πρακτικής της διαδήλωσης. Τα μπλοκαρίσματα θεωρήθηκαν ως μέσο για ένα μπλοκάρισμα της οικονομίας από τους αγωνιστές. Ο στόχος αυτός δείχνει από τη μία πλευρά τη σημασία της διανομής ως αναπόσπαστου μέρος του κύκλου του κεφαλαίου και αναγκαία προέκταση της παραγωγής στο σύγχρονο καπιταλισμό, αλλά από την άλλη εκφράζει μια ιδεολογία που θεωρεί ότι το ζήτημα δεν βρίσκεται στην παραγωγή αλλά στην κυκλοφορία της αξίας[22]. Όπως και να έχει, τελικά δεν κατόρθωσαν να μπλοκάρουν την οικονομία[23], αλλά το γεγονός ότι από την αρχή του κινήματος το μπλοκάρισμα της οικονομίας ήταν αποδεκτός στόχος, ή έστω ευχή, δείχνει ένα ξεπέρασμα σε σχέση με το κίνημα ενάντια στο CPE. Η πρακτική του μπλοκαρίσματος όξυνε τις αντιφάσεις και τις συγκρούσεις μέσα στο ίδιο το διεκδικητικό κίνημα. Τέθηκε επί τάπητος αν και κατά πόσο πρέπει τα μπλοκαρίσματα να είναι συμβολικά ή αληθινά και τα συνδικάτα δυσκολεύτηκαν να μαντρώσουν τον κόσμο που μαζευόταν στο Grandpuits. Τέθηκε ρητά από τα συνδικάτα ως προτεραιότητα η προστασία των εγκαταστάσεων των διυλιστηρίων και έτσι έγινε ακόμη περισσότερο φανερό ότι η προστασία της εργασίας σημαίνει πάνω από όλα προστασία του κεφαλαίου. Τα μπλοκαρίσματα ως δραστηριότητα δεν αμφισβήτησαν τα αιτήματα αλλά αποτέλεσαν το όριο της δραστηριότητας που παρήγαγε η αντικειμενική απονομιμοποίηση των αιτημάτων.

Τί παράγει όμως γενικότερα ο ασταθής και ευκαιριακός συνδικαλισμός; Το κράτος στη Γαλλία περίμενε τους απεργούς στα διυλιστήρια να κουραστούν και να αφήσουν τα μπλόκα τους. Τους αντιμετώπιζε σαν ένα ενοχλητικό μεν, αλλά αναπόφευκτο στάδιο για την εξέλιξη των πραγμάτων. Στην πραγματικότητα, οι αγωνιστές που μπλόκαραν τα διυλιστήρια εκλιπαρούσαν το κράτος να διαπραγματευτεί μαζί τους, να βρεθεί μια λύση. Το κράτος όμως δεν μπορούσε παρά να τους αφήσει να «χορέψουν» για λίγες μέρες πριν στείλει την αστυνομία. Η εσωτερική αντιφατική δυναμική του κινήματος πάντως δεν ήταν τόσο συγκρουσιακή ώστε να αμφισβητηθεί σημαντικά ο διεκδικητικός του χαρακτήρας. Το όριο του κινήματος στη Γαλλία αποτελεί μια έκφανση του ορίου της ταξικής πάλης σήμερα. Πρόκειται για ένα δίπολο που αντιστοιχεί άμεσα στη χειροπιαστή πραγματικότητα δύο αντιμαχόμενων τάξεων. Αφενός, ο ταξικός χαρακτήρας της δράσης του προλεταριάτου, ο οποίος εκφράζεται σε όλα τα αιτήματα του τα οποία συνοψίζονται στο αίτημα για διαιώνιση της ταξικής του ύπαρξης, άρα και του κεφαλαίου. Αφετέρου, «η αστυνομία», δηλαδή η αντίπαλη τάξη σε θέση μάχης.

Το συμπέρασμα που μπορεί να βγει από το κίνημα στη Γαλλία είναι ότι η απονομιμοποίηση της διεκδίκησης έχει προχωρήσει σε βαθμό που δεν επιτρέπει να εγκατασταθεί με κάποια σταθερότητα ο ριζοσπαστικός συνδικαλισμός στη θέση του εναλλακτισμού του κινήματος της αντιπαγκοσμιοποίησης. Η έλλειψη πολιτικού προγράμματος όμως δεν πρέπει να οδηγεί σε μηχανιστική αντίληψη της πραγματικότητας. Ο «προγραμματισμός»[24] είναι εγγενές στοιχείο της ταξικής πάλης και θα συνεχίσει να εμφανίζεται τουλάχιστον στα πρώτα στάδια των περισσότερων αγώνων. Όσο το προλεταριάτο παραμένει προλεταριάτο παράγει ό,τι και κάθε ζωντανός οργανισμός: το αίτημα για τη διαιώνιση της ύπαρξής του. Μέσα από την αντιφατική εξέλιξη αυτής της διεκδίκησης, η δραστηριότητα του προλεταριάτου ενάντια στο κεφάλαιο, η εκμετάλλευση ως αντίφαση ανάμεσα στις τάξεις, παράγει ιστορικά την επανάσταση. Το ότι η διεκδίκηση συνέχισης της ύπαρξης του και η επανάσταση ως αυτοκατάργηση του συμπυκνώνονται στην ίδια τάξη δεν φαίνεται μόνο αλλά και είναι ταυτολογικό: ορίζει την «αναγκαία και ανέφικτη ταυτολογία», ορίζει τη σχέση κεφάλαιο σαν «αντίφαση εν κινήσει».

Μέσα σ’ αυτό το πλαίσιο ανάλυσης παραθέτουμε σχόλια συντρόφων για το κίνημα που διαβάσαμε στην ιστοσελίδα dndf.org και θεωρούμε ότι παρουσιάζουν ενδιαφέρον:

Το κίνημα αυτό ποτέ δεν πίστεψε ότι μπορούσε να κερδίσει. Δεν ήταν εκεί το ζήτημα. Το ζήτημα ήταν να εκφραστεί το enough is enough. [...] Αν δεν υπάρχει πια μια εφικτή επιβεβαίωση, δεν υπάρχει ούτε και συνεπαγωγή εγγυημένη από το κεφάλαιο (γι’ αυτό και δεν υπάρχουν πια πραγματικές διαπραγματεύσεις με τα συνδικάτα). [...] Ο ριζοσπαστικός δημοκρατισμός πέθανε για τα καλά. Δεν ακούσαμε καμιά αντιπρόταση στο σχέδιο της κυβέρνησης. Το Σοσιαλιστικό Κόμμα προσπάθησε να ψελλίσει κάτι, αλλά γρήγορα το βούλωσε. [...] Όταν η αναπόφευκτη διεκδίκηση είναι αθέμιτη (όταν δεν εντάσσεται συστημικά στην αυτοπροϋπόθεση του κεφαλαίου η οποία πρέπει να αναπαράγει την τάξη απέναντι στο κεφάλαιο), έχουμε αυτή την κούφια αυτοεπιβεβαίωση, αυτό το μίσος που διαβρώνει τα φρένα του. […] Μέσα στο αθέμιτο της διεκδίκησης, ο συνδικαλισμός γίνεται κάτι ανέφικτο που μπορεί να γεννήσει έναν ριζοσπαστικό συνδικαλισμό βάσης με διάφορες ασταθείς οργανωτικές ή άτυπες μορφές, γιατί κάθε ταξική οργάνωση μέχρι την επαναστατική κρίση δεν μπορεί να είναι άλλο από συνδικαλιστική. [...] Τείνει να εδραιωθεί το μίσος για την οικονομία σαν τρόπο ζωής, χωρίς να ζητιέται μια ‘άλλη οικονομία’. Αυτή είναι η ιδιαιτερότητα του κινήματος του Οκτώβρη.

[…]Πιστεύω ότι είναι πιο γόνιμο να δούμε στα γεγονότα αυτά την κρίση της διεκδίκησης. Τη γενικευμένη απονομιμοποίησή της. Έγινε ένα ακόμη βήμα. Ανάμεσα στη σύμβαση πρώτης πρόσληψης και τις συντάξεις, περάσαμε από ένα κίνημα που ‘κέρδισε’ την απόσυρση του νομοσχεδίου (κάτι που δεν είναι καθ’αυτό θετική διεκδίκηση) στην απόλυτη διεκδικητική αποτυχία του τωρινού κινήματος. [...] Μέσα στην απαρχαίωση του προγραμματισμού και την κατάρρευση του ριζοσπαστικού δημοκρατισμού (η δημοκρατία δεν είναι πια, και από τις δύο πλευρές, παρά μια αναφορά αρχής, κενή εναλλακτικού περιεχομένου, και μερικοί οπαδοί του ριζοσπαστικού δημοκρατισμού χάνουν έτσι τις ιδεολογικές τους σημαδούρες), ο Μαρξ ο προγραμματικός τείνει να αντιστραφεί: δεν υπάρχει αντισυνδικαλιστικός αγώνας που να μην είναι και αντιπολιτικός. Η ταξική πάλη θα βρει το έδαφός της. [...] Το σημαντικότερο είναι να κατανοήσουμε πώς τα όρια αυτά [τα συνδικαλιστικά] αποκτούν σήμερα άλλο χαρακτήρα με την αθέμιτη διεκδίκηση, το γεγονός ότι τα όρια αυτά γεννιούνται μέσα στη διαρκή αναδιάρθρωση της ταξικής αντίφασης σε παγκόσμιο επίπεδο. Το σημαντικότερο είναι να δούμε ότι αυτό παράγει μια αντιοικονομική πάλη, άρα αναγκαστικά, σε μια δεδομένη διαμάχη, συγκρούσεις με τον συνδικαλισμό που είναι εξ ορισμού περιχαρακωμένος σε αυτό το έδαφος. [...] Το δυναμικό περιεχόμενο του αντισυνδικαλισμού είναι το αντιοικονομικό. Ο συνδικαλισμός έρχεται σε αντίφαση με τον εαυτό του όταν η διεκδίκηση γίνεται αθέμιτη.

[…]Κάθε διεκδικητικός αγώνας ακολουθεί μια πορεία, και οι αρχικοί στόχοι, αφορμές ή κίνητρα, οι αρχικές αιτίες, εξελίσσονται καθ’ οδόν για να αντιμετωπίσουν την ολότητα του προβλήματος όπως τίθεται τώρα, όχι χτες ούτε αύριο. Αυτοί που αγωνίζονται μπορεί να αλλάξουν αντίληψη και θέση. Είναι λάθος να ισχυριζόμαστε ότι το ‘μοίρασμα του πλούτου’ αποτέλεσε πραγματικό στόχο αυτής της διαμάχης. Από την άποψη αυτή, συχνά κινηθήκαμε για λόγους αρχής, για να είμαστε μέσα, για να μην παραμείνουμε αδρανείς, όσο κι αν οι περισσότεροι αμφιβάλλαμε για το ενδεχόμενο θετικής έκβασης. Η κατάσταση τείνει στη γενίκευση ενός απελπισμένου αγώνα. Σε μια δεδομένη στιγμή, μπορούμε να ελπίσουμε και να σκεφτούμε ότι, μέσα σε μια κατάσταση κρίσης όπου το κεφάλαιο δεν μπορεί πια να αναπαράγει το προλεταριάτο, που είναι προϋπόθεση της ύπαρξής του, το προλεταριάτο, κατά ένα μεγάλο μέρος, δεν θα έχει πια διάθεση να επανέλθει στην προλεταριακή κατάσταση.

Μέση Ανατολή και Μαγκρέμπ: Η καταστολή και η εκμετάλλευση, τα δύο σπίρτα που άναψαν τη φωτιά της «λαϊκής εξέγερσης»

Αν στη Γαλλία η σοβαρότητα της κατάστασης εκφράζεται ως ένα ακόμη βήμα προς την εδραίωση της πλήρους απονομιμοποίησης της διεκδίκησης (κάτι που ίσως στο άμεσο μέλλον το δούμε να εμφανίζεται με μεγαλύτερη ένταση στις ΗΠΑ) και της ολοένα και σαφέστερης περιθωριοποίησης της μεγάλης πλειοψηφίας της νεολαίας, στις εξεγέρσεις που είναι σε εξέλιξη στις αραβικές και αφρικανικές χώρες βρίσκεται ο ορισμός μιας νέας φάσης της κρίσης. Σίγουρα η κατάσταση δεν είναι ίδια σε όλα αυτά τα κράτη, το καθένα έχει τη δική του εσωτερική ταξική διάρθρωση, και διαφέρουν σε σημαντικά ζητήματα, όπως στην επιρροή της θρησκείας, στο ζήτημα του φύλου, στη θέση στην καπιταλιστική ιεραρχία των κρατών. Δεν μπορούμε όμως, να παραγνωρίσουμε κάποια στοιχεία που είναι κοινά και στην αντικειμενική κατάσταση και στη δραστηριότητα του προλεταριάτου και της ντόπιας μεσαίας τάξης (των μικροαστών και των ανώτερων στρωμάτων της μισθωτής εργασίας) που προλεταριοποιείται ραγδαία. Το σημαντικό εδώ είναι να δούμε το κοινό στοιχείο ανάμεσα στα κράτη και όχι τις διαφορές, γιατί αυτή η αντικειμενική κοινότητα (που δεν μπορούμε παρά να τονίσουμε ότι σε μεγάλο βαθμό φαίνεται και στη δραστηριότητα) ορίζει μια περιφέρεια του κεφαλαίου έξω από αυτές που προορίζονται να αποτελέσουν τη νέα περιφερειοποίηση του παγκόσμιου κεφαλαίου στην πολύ πιθανή περίπτωση εμβάθυνσης της κρίσης (αναφερόμαστε σ’ αυτό το θέμα στις πρώτες παραγράφους του κειμένου). Πέρα από τα προφανή και σημαντικά κοινά δομικά στοιχεία ανάμεσα στα κράτη αυτής της περιφέρειας (τη γλώσσα και σε μεγάλο βαθμό τη θρησκεία και την υποτέλεια στα κέντρα συσσώρευσης της Δύσης η οποία διασφαλίζονταν από απολυταρχικά καθεστώτα) υπάρχουν σημαντικά κοινά στοιχεία που αφορούν τη συγκυρία. Η οικονομική κατάσταση της Τυνησίας και της Αιγύπτου ακριβώς πριν την εξέγερση ήταν παρόμοιες, τηρουμένων των αναλογιών, με ποσοστά ανάπτυξης της τάξης του 5%, που συνδυάζονται με μεγάλη δομική ανεργία και επισφάλεια. Στη νεολαία, της οποίας το κοινωνικό βάρος είναι τεράστιο λόγω της δημογραφικής δομής, η επισφάλεια και η ανεργία αποκτά εκρηκτικές διαστάσεις. Ειδικά στην Αίγυπτο, το προλεταριάτο είναι στη μεγάλη του πλειοψηφία πολύ φτωχό, με μέσο κατά κεφαλήν εισόδημα περίπου 2 χιλιάδες δολάρια το χρόνο, και πάνω από το ένα πέμπτο του πληθυσμού με «εισόδημα» 2 δολάρια την ημέρα. Η πορεία φτωχοποίησης και των μεσαίων τάξεων επιταχύνθηκε τα τελευταία χρόνια ειδικά από το 2008 και μετά με την αύξηση των τιμών των τροφίμων.

Η πορεία μετεξέλιξης από το κοινωνικό μοντέλο του νασσερισμού στον νεοφιλελευθερισμό, παρότι διαφέρει σε ένταση και ταχύτητα έχει ένα κοινό στοιχείο: την εντονότατη και συνεχώς εξελισσόμενη καταστολή που προώθησε και προστάτευσε το σπάσιμο του συμβολαίου μέχρι το 2011, αλλά από την άλλη πλευρά έδωσε στην εξέγερση τα αντικατασταλτικά της χαρακτηριστικά. Η ισοπεδωτική καταστολή στα κράτη αυτά έφτανε μέχρι και τα μεσαία στρώματα με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα τη δολοφονία του Khaled Said το καλοκαίρι του 2010[25] στην Αλεξάνδρεια, η οποία προκάλεσε διαδηλώσεις προοίμια της σημερινής κατάστασης. Η δολοφονία αυτή αποδείχθηκε σημαντική για την κινητοποίηση της νεολαίας της μεσαίας τάξης[26], επρόκειτο για τη σταγόνα που ξεχείλιζε το ποτήρι της υποτίμησης, της απόλυτης εξάρτησης από το κράτος και της έλλειψης μέλλοντος. Η σημασία του δημογραφικού ζητήματος φαίνεται και από το γεγονός ότι σε όλες τις πολιτικές φράξιες (από τις αριστερές μέχρι τις ισλαμιστικές) υπάρχει μια οριζόντια διάσπαση ανάμεσα στην παλαιότερη και τη νεότερη γενιά. Η καταστολή ως κοινωνική αναπαραγωγή, ως υποτίμηση της εργατικής δύναμης, αποτέλεσε ταυτόχρονα τη δυναμική της οικονομικής ανάπτυξης αυτών των κρατών και το όριο αυτής της πολιτικής μορφής του κράτους: στις 17 Δεκεμβρίου του 2010 ο Mohamed Bouazizi άναψε το σπίρτο με το οποίο μαζί με τη φωτιά της αυτοκτονίας του, άναψε και τη φωτιά της εξέγερσης. Η αυτοπυρπόληση του ήταν η αρνητική πλευρά του σύγχρονου αδιεξόδου. Η αποβολή αξίας εργατικής δύναμης, η συνεχής υποτίμηση, η καταστροφή μεταβλητού κεφαλαίου που δεσπόζει μέχρι στιγμής στην κρίση, όρισαν το πλαίσιο της αυτοκτονίας του νεαρού Τυνήσιου χωρίς μέλλον. Ταυτόχρονα όμως η δραστικότητα αυτής της αυτοπυρπόλησης στην ταξική πάλη επιβεβαίωσε ότι βρισκόμαστε στη μεταβατική περίοδο αυτής της κρίσης, στην εποχή των ταραχών.

Πέρα από την εξάρτηση των μεσαίων και μικροαστικών στρωμάτων από το κράτος, η κατασταλτική διαχείριση του νεοφιλελευθερισμού είχε φυσικά ως κύριο στόχο την υποτίμηση της εργατικής δύναμης. Η επίθεση που δεχόταν η εργατική τάξη δεν έμεινε αναπάντητη, θα μπορούσαμε να πούμε ότι υπήρχε μια συμμετρία ανάμεσα στην ένταση της επίθεσης και στην όξυνση των διεκδικητικών απεργιών τα τελευταία χρόνια. Οι πιο σημαντικές απεργίες του κινήματος που άρχισε να αναπτύσσεται από το 2006 και μετά στην Αίγυπτο και την Τυνησία έλαβαν χώρα το 2008 στην Mahalla και την Gafsa αντίστοιχα. Τουλάχιστον 2 εκατομμύρια εργάτες συμμετείχαν στις απεργίες στην Αίγυπτο την τελευταία δεκαετία. Οι απεργίες αφορούσαν μισθολογικές διεκδικήσεις και τις χαρακτήριζε το γεγονός ότι συνέβαιναν σε τοπικό επίπεδο, καθώς οι εργάτες εμπιστεύονταν μόνο τις διαπροσωπικές τους σχέσεις σε ένα περιβάλλον που η πρώην σταλινική αριστερά είχε ενσωματωθεί στο καθεστώς Μουμπάρακ και τα συνδικάτα ήταν όργανα της κρατικής μαφίας. Η υλική σύνδεση ανάμεσα στην υπερεκμετάλλευση της εργατικής τάξης και στην αφαίρεση του μέλλοντος από τη νέα γενιά των μεσαίων στρωμάτων εκφράζεται στο νεολαιίστικο «κίνημα της 6 Απρίλη»[27], το οποίο έπαιξε ρόλο στα γεγονότα της πλατείας Ταχρίρ.

Εκεί που συντονίζεται η καταστολή, με κρατικό ή/και θρησκευτικό μανδύα, και η υπερεκμετάλλευση, είναι στο ζήτημα του κοινωνικού φύλου. Η προσωρινή εγκατάσταση του ισλαμιστή Γκανούτσι στην πρωθυπουργία της Τυνησίας και τα γεγονότα που έλαβαν χώρα στην γυναικεία πορεία της 8^ης Μάρτη στην πλατεία Ταχρίρ, όπου προπηλακίστηκαν διαδηλώτριες από παριστάμενους άνδρες, δικαιώνουν τη δυσοίωνη έκφραση της ανησυχίας μιας παλιάς αγωνίστριας του φεμινιστικού κινήματος: «Η ιστορία μας έχει διδάξει πως οι επιτυχίες των λαϊκών εξεγέρσεων ακυρώνονται από τα απομεινάρια του παλαιού καθεστώτος και η πρώτη οπισθοχώρηση έχει να κάνει με τα δικαιώματα των γυναικών» (Al-Ahram Weekly, 26 Φεβρουαρίου 2011). Στην Τυνησία αρκετές γυναικείες οργανώσεις έκαναν πορεία στις 29 Ιανουαρίου, για να καταστήσουν σαφές ότι δεν πρόκειται να δεχθούν καμία υποτίμηση των γυναικών από τους ισλαμιστές ή «οποιονδήποτε άλλον». Η Sana Ben Achour, δήλωσε ότι δεν είχαν σκοπό να βγουν από μια δικτατορία για να μπουν σε μία νέα «άλλου τύπου». Οι γυναίκες αποτελούν το πλέον καταπιεζόμενο υποκείμενο από αυτά τα ταυτόχρονα ισλαμιστικά (λιγότερο ή περισσότερο) και νεοφιλελεύθερα αυταρχικά καθεστώτα. Η δραστηριότητα τους σαφώς αποτελεί ποιοτικό δείκτη της κοινωνικής αναταραχής, είτε αναφερόμαστε σε γυναίκες του κινήματος της 6^ης Απρίλη στην πλατεία Ταχρίρ, είτε σε γυναίκες στη Βεγγάζη οι σχέσεις των οποίων σφυρηλατήθηκαν στο κίνημα διαμαρτυρίας για τη σφαγή στη φυλακή του Abou Salim[28]

Το σημαντικό στοιχείο που συμπυκνώνει τα παραπάνω είναι ότι η περιφέρεια αυτή φαίνεται να προορίζεται καθαρά για ληστρική εκμετάλλευση και κατασταλτική διαχείριση και οι εξεγερμένοι φαίνεται να έχουν πλήρη συνείδηση αυτού του γεγονότος, η οποία όμως παράγει ένα ολόκληρο φάσμα πρακτικών και ιδεολογιών ανάλογα με την ταξική τους προέλευση, το φύλο, την ηλικία τους, αλλά και το κράτος στο οποίο ζουν.

Ψωμί, νερό και έξω ο Μπεν-Αλί…

«Ανάμεσα στους νεκρούς των πρόσφατων διαδηλώσεων δε βρίσκεται ούτε ένα γνωστό στέλεχος της αντιπολίτευσης, ούτε ένας γνωστός πολιτικός ακτιβιστής. Οι νεκροί είναι νέοι από τις φτωχογειτονιές, που μπήκαν στην πρώτη γραμμή του αγώνα» (Cécile Hennion, “Au Caire, une foule de manifestants de tous horizons en quête de port-parole,” Le Monde, 2 Φεβρουαρίου 2011)

«Ένα επαναστατικό κίνημα δεν εξαπλώνεται σαν κύμα που διαδίδεται αλλά μέσα από το συντονισμό. Ένα κίνημα που αναπτύσσεται σε ένα σημείο συντονίζεται με τις κοινωνικές εκρήξεις που παράγονται αλλού» – Jean-Marie Gleize

Σίγουρα η συμμετοχή στην εξέγερση είναι από μόνη της μια διαλυτική διαδικασία των προηγούμενα σημαντικών κοινωνικών δεσμών και θεσμών που ορίζουν τις σχέσεις μέσα στο κεφάλαιο. Πρόκειται για τον αυτομετασχηματισμό κάθε κατηγορίας ατόμου σε αγωνιζόμενο προλετάριο, μια προλεταριοποίηση απότομη και βίαιη καθώς η καθημερινότητα της εξέγερσης είναι μόνο δράση, αλληλεγγύη, άμεσες σχέσεις (ακόμη και οι προσωπικές συγκρούσεις τείνουν να γίνονται αδιαμεσολάβητες) και αντιπαραθέσεις με τις δυνάμεις καταστολής του κράτους. Αν αυτή η παρατήρηση είναι σημαντική για να απαντήσει κανείς μια και καλή στην κρατική προπαγάνδα που μιλούσε για ένα καθαρά πολιτικό κίνημα[29], στο επίπεδο της ανάλυσης σημασία έχει να δούμε τις διαφορές ανάμεσα στις πρακτικές των εξεγερμένων, να προσπαθήσουμε να ανασχηματίσουμε διαλεκτικά την τεμαχισμένη πραγματικότητα των εξεγέρσεων, να βρούμε ποιά είναι η δύναμη και ταυτόχρονα όριο τους, δηλαδή πώς ορίζουν και πώς ορίζονται από αυτή τη μεταβατική φάση της κρίσης.

Η πιο σημαντική διαφοροποίηση μέσα στον πολυσυλλεκτικό λόγο και δράση των εξεγέρσεων ήταν η αντίφαση των ταραχών, των λεηλασιών[30], του σαμποτάζ, των επιθέσεων στις φυλακές και τα αστυνομικά τμήματα, με τη ρητορική περί δημοκρατίας, πολιτικών ελευθεριών, εκλογών κτλ. Ο δεύτερος πόλος αυτής της αντίφασης εκφράζει τη σχιζοφρένεια που συνοδεύει την ισοπεδωτική προλεταριοποίηση των μικροαστικών κατηγοριών και την αφαίρεση του μέλλοντος από το σύνολο σχεδόν της νέας γενιάς (επίσημα ποσοστά ανεργίας κοντά στο 60%). Διαβάζοντας τις προσωπικές μαρτυρίες των εξεγερμένων της Αιγύπτου όπου εμφανίστηκε αυτή η σχιζοειδής κατάσταση στο μέγιστο βαθμό, διαπιστώνουμε, με έκπληξη σχεδόν, ότι οι μορφωμένοι άνεργοι ή κακοπληρωμένοι σε βαθμό πείνας εργαζόμενοι νέοι δεν αντιλαμβάνονται ότι η κατάσταση τους αποτελεί μια εικόνα του μέλλοντος των αντίστοιχων ευρωπαίων και αμερικανών. Ενώ είναι σε θέση να αντιληφθούν το κεφάλαιο ως κάτι εντελώς ξένο προς αυτούς (εδώ εντάσσεται η συνεχής αναφορά στη διαφθορά και στην κλεπτοκρατία) δεν είναι ακόμη σε θέση να αντιληφθούν ότι μέσα στο καθοδικό σπιράλ που βρίσκεται πιασμένη η ιστορική πορεία του καπιταλισμού παράγονται και οι ίδιοι ως ξένοι για το κεφάλαιο. Η δίψα των μεσαίων στρωμάτων (που στην Ελλάδα αναλογικά μάλλον θα θεωρούνταν φτωχοί) για δημοκρατία είναι στην πραγματικότητα μια δίψα για δικαιοσύνη, δηλαδή για αξιοκρατία. Απαιτούν να ανταμειφθούν οι κόποι τους και να χρησιμοποιηθούν για αυτό για το οποίο μορφώθηκαν, τη συνέχιση του καπιταλισμού. Απαιτούν από το κεφάλαιο που τους παρήγαγε να βρει τον τρόπο να τους ενσωματώσει στην παραγωγική του διαδικασία, απαιτούν αυτό το διάστημα ευημερίας που επιφύλαξε ο νεοφιλελευθερισμός για τους αντίστοιχους με αυτούς ευρωπαίους και αμερικάνους. Το κομμάτι αυτό δε θα είναι με τίποτα λιγότερο ευχαριστημένο. Αυτό φαίνεται από το γεγονός ότι ένα μέρος του ριζοσπαστικοποιείται ταχύτατα για τα δικά του μέτρα, αλλά και από το γεγονός ότι η αμφισβήτηση της παρούσας διάρθρωσης εκφράζεται και με τη γλώσσα του έθνους (και όχι της θρησκείας[31]), δηλαδή τη γλώσσα της αμφισβήτησης της παγκοσμιοποίησης, της αμφισβήτησης του διεθνούς κυκλώματος το οποίο πλέον δε θεωρούν αξιόπιστο συνομιλητή τους από την καπιταλιστική τάξη. Αυτό όμως το κομμάτι των εξεγερμένων λογαριάζει χωρίς τους ξενοδόχους: από τη μια πλευρά την καπιταλιστική τάξη που τους σπρώχνει ολοένα και πιο βίαια στον καιάδα του πλεονάζοντος πληθυσμού και από την άλλη τον ίδιο τον πλεονάζοντα πληθυσμό, μέρος του οποίου, αντί να ζητάει δημοκρατία και δικαιοσύνη προβαίνει σε βιαιότητες και «αντιπαραγωγικές» καταστροφές και λεηλασίες[32]. Η παρουσία των μικροαστών και των μεσαίων στρωμάτων στις ταραχές, η άμεση αντιπαράθεση τους με τις δυνάμεις καταστολής, τους διαλύει ως μεσαία κοινωνική κατηγορία, τους προλεταριοποιεί βίαια, τους διαλύει μέσα στο προλεταριάτο, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι παύουν να αρθρώνουν την ιδεολογία τους. Η διάλυση αυτή αντίθετα παράγει τη δημοκρατικοποίηση του κινήματος: μια προκήρυξη που μοιράστηκε από τους εργάτες της βιομηχανίας ατσαλιού και σιδήρου περιείχε μεταξύ των αιτημάτων την «άμεση παραίτηση του προέδρου και όλων των συμβόλων του καθεστώτος, την διάλυση της συνδικαλιστικής ομοσπονδίας που ήταν τσιράκι ‘του Μουμπάρακ’ και την άμεση δημιουργία μέσα από γενικές συνελεύσεις του δικού τους ανεξάρτητου συνδικάτου, χωρίς καμιά άδεια ή συμφωνία του καθεστώτος το οποίο έχει πέσει και έχει χάσει κάθε νομιμοποίηση, τη δήμευση όλων των κρατικών εταιριών που είχαν ιδιωτικοποιηθεί και την επανεθνικοποίηση τους, τη δημιουργία μιας νέας διοίκησης αυτών των εταιριών που θα αποτελείται από εργάτες και τεχνικούς και θα λογοδοτεί μόνο στο λαό, τη δημιουργία εργατικών επιτροπών διαχείρισης της παραγωγής, καθορισμού των τιμών και των μισθών και μια γενική συνέλευση όλων των κομματιών και πολιτικών τάσεων του λαού η οποία θα ήταν συντακτική συνέλευση και θα εξέλεγε αληθινά λαϊκές επιτροπές ανεξάρτητα από το τι θέλει το καθεστώς».

Από την άλλη πλευρά η αντικειμενική ενότητα της ζώνης στην οποία ανήκουν και η συνύπαρξη τους με τις μεσαίες κοινωνικές κατηγορίες διαλύει και το επισφαλές και το αποκλεισμένο προλεταριάτο μέσα στο πλήθος των ταραχών. Σίγουρα δεν ήταν μόνο φιλόδοξοι επιστήμονες αυτοί που κρατούσαν αιγυπτιακές και τυνησιακές σημαίες και σίγουρα δεν αγκάλιασαν τους στρατιώτες (ενώ κάποιοι από αυτούς μέχρι πρότινος συλλάμβαναν και βασάνιζαν) στην Αίγυπτο και την Υεμένη μόνο οι μικροαστοί. Η πλατεία Ταχρίρ ήταν ένα τελεσίγραφο κοινωνικών κομματιών των οποίων η δύναμη είχε ωριμάσει την τελευταία δεκαετία. Επρόκειτο για ένα τελεσίγραφο αυτοκτονίας: ή θα άλλαζε το πολιτικό σκηνικό προς έναν πιο ελεύθερο και δημοκρατικό καπιταλισμό ή θα γινόταν ένα μακελειό κατά βάση άοπλων διαδηλωτών, προερχόμενων από όλες τις κοινωνικές κατηγορίες που ασφυκτιούν υπό την παρούσα διάρθρωση, δηλαδή ένα μακελειό που θα αφορούσε την συντριπτική πλειοψηφία του πληθυσμού. Η διάσταση ανάμεσα στις πρακτικές της κατάληψης μιας πλατείας από τη μία πλευρά και της καταστροφικής επίθεσης από την άλλη, δεν έφτασε στο σημείο να αμφισβητήσει την ταξική δράση ως τέτοια. Δεν τέθηκε σε εφαρμογή κανένα μέτρο αμφισβήτησης της ιδιοκτησίας και της αξίας το οποίο θα μπορούσε να δημιουργήσει την απαραίτητη ρήξη που θα βαθύνει τη σύγκρουση και θα αμφισβητήσει πραγματικά το ενδεχόμενο της πρόσκαιρης πολιτικής διευθέτησης.

Ευτυχώς δε συμμετείχε μαζικά στην εξέγερση το προλεταριάτο από την ashwa’iyyat[33] γιατί δεν ξέρουμε τί θα είχε συμβεί…

Από συνέντευξη αριστερού κοινωνιολόγου στο περιοδικό New Left Review

Το σύγχρονο κατακερματισμένο επισφαλές και άνεργο προλεταριάτο έκανε διακριτή την παρουσία του (όπως και το Δεκέμβρη του 2008 στην Ελλάδα) μέσω της πλήρους απουσίας αιτημάτων και διαμεσολαβήσεων στον τρόπο που οργανώνονταν οι εξεγερμένοι (εκτός της Λιβύης για την οποία είναι νωρίς να μιλήσουμε ακόμη) αλλά τελικά έγινε ώσμωση με το δημοκρατικό κομμάτι του κινήματος στη βάση ακριβώς της προλεταριακής, ταξικής, «προγραμματικής» πραγματικότητας και ιδεολογίας[34]. Η διαλεκτική ανάμεσα στα κομμάτια του κινήματος αυτού δεν οδήγησε στη ρήξη και το ξεπέρασμα αυτού του διπόλου αλλά στην πρόσκαιρη και επισφαλή θεμελίωση του, ορίζοντας έτσι τη μεταβατική φάση της παρούσας κρίσης. Εξάλλου, όσο το προλεταριάτο παραμένει τέτοιο, στην εξέλιξη κάθε αγώνα του θα θέτει πάντα το ζήτημα της συνέχισης της προλεταριακής αναπαραγωγής, της συνέχισης της προλεταριακής ύπαρξης. Η πιο αντιφατική και σημαντική εξέλιξη των γεγονότων στην Αίγυπτο ήταν η εμφάνιση των εργαζόμενων ως ενοποιημένο υποκείμενο μέσω των συνδικάτων[35]. Μόνο όταν η εργατική τάξη απευθύνθηκε σε ένα υποτιθέμενα ουδέτερο κράτος που εκπροσωπούσε ο στρατός, μόνο τότε η πλάστιγγα έγειρε υπέρ της απομάκρυνσης του Μουμπάρακ, και της νίκης της εξέγερσης άρα αναγκαστικά της επιβολής της αντεπανάστασης που έφερε μέσα της. Και στην Αίγυπτο και στην Τυνησία η «δημοκρατία» θριάμβευσε ακριβώς πριν το ραντεβού με το μεγάλο μακελειό. Ω του θαύματος, η δημοκρατία που επδίωκε το κίνημα που έριξε Μουμπάρακ και Μπεν Αλί είχε τη μορφή της στρατιωτικής δικτατορίας στην Αίγυπτο, και νέας κυβέρνηση με στελέχη του Μπεν Αλί αρχικά στην Τυνησία.

Ο ορισμός λοιπόν του εξεγερσιακού κινήματος (δηλαδή το όριο του) που σάρωσε όλα αυτά τα κράτη της ζώνης του κεφαλαίου που είναι έξω από το παιχνίδι των «μεγάλων», ήταν η ίδια η μαζικότητα και συνεπώς η διαταξική σύνθεση του. Η συνύπαρξη των διαφορετικών κατηγοριών δεν πρέπει να γίνεται αντιληπτή ως «η εργατική τάξη που αγωνίζεται» και τα μεσαία στρώματα ως εξωτερικός κολαούζος του κινήματος. Αντίθετα, η συμμετοχή αυτών των κοινωνικών κατηγοριών και η διάλυση τους μέσα στο κίνημα υπήρξε καθοριστική για την εξέλιξη του. Αυτή η εξέλιξη ανοίγει ένα σημαντικό θεωρητικό ζήτημα σχετικά με τη διαλεκτική που παράγεται ανάμεσα στον πλεονάζοντα πληθυσμό και το υπόλοιπο προλεταριάτο και τα μικροαστικά στρώματα που προλεταριοποιούνται ραγδαία. Η συνύπαρξη των διαφορετικών κοινωνικών κατηγοριών δεν υπήρξε ιδιαίτερα συγκρουσιακή καθώς δεν ήταν δυνατό να τεθεί θέμα κομμουνιστικών μέτρων, δηλαδή αμφισβήτησης στην πράξη κάθε οράματος των μεσαίων στρωμάτων για συνέχιση του καπιταλισμού, έστω και με δικά τους έξοδα. Η ταξική πολυσυλλεκτικότητα του κινήματος αποτέλεσε τη δύναμη και το όριο του. Του έδωσε την αρχική του ορμή για να κάνει την τιτάνια ενέργεια να αμφισβητήσει πολύ σκληρές δικτατορίες δεκαετιών, αλλά ταυτόχρονα έδωσε το δικαίωμα στο Κράτος (με Κ, το κράτος ως τον πιο σημαντικό θεσμό αναπαραγωγής του κεφαλαίου)[36] να υπερυψωθεί πάνω από τη συγκεκριμένη μορφή που είχε λάβει, να την καταγγείλει, να πάει με τη μεριά των εξεγερμένων και να υλοποιήσει την αντεπανάσταση που έφερε μέσα της η εξέγερση τους. Το Κράτος οφείλει να διαφυλάσσεται εκτός της πάλης των τάξεων προκειμένου να παραμένει το Κράτος της τάξης των καπιταλιστών. Οι εξεγερμένοι του έδωσαν αυτή τη δυνατότητα με τη δραστηριότητα που προέκυψε από τη σύνθεση τους, καθώς δε δημιουργήθηκε η απαιτούμενη εσωτερική απόσταση ανάμεσα στις πρακτικές τους που θα αμφισβητούσε τη δυνατότητα του Κράτους να παίξει το διαμεσολαβητικό του ρόλο.

Οι ακροβασίες των δημοκρατικών δικτατοριών που πλασάρονται ως λύσεις και τα διαφημιστικά δημοψηφίσματα δεν κάνουν τίποτα άλλο από το να δηλώνουν ότι βρισκόμαστε στη μετάβαση. Όπως πολύ εύστοχα επισημαίνει το πρακτορείο Ρόιτερς: «Η Αίγυπτος εγκυμονεί μια νέα δυναμική. Θα μπορούσε να γίνει μαγνήτης για τους επενδυτές καθώς η εργατική δύναμη και η γη είναι φθηνές…». Με άλλα λόγια ο πολιτικός ελιγμός είναι μεν απαραίτητος για την αποκατάσταση της τάξης αλλά αυτό που μετράει είναι η συνέχιση της απαξίωσης της εργατικής δύναμης. Η ταξική πάλη όμως έχει την ιδιαιτερότητα να λειτουργεί σαν αλυσιδωτή αντίδραση, συνεπώς να αποτελεί η ίδια αιτία για την αναπαραγωγή της. Η ενέργεια που εκλύθηκε από την εξέγερση και την αμφισβήτηση των καθεστώτων ήταν τόση πολλή που άνοιξε ο ασκός του Αιόλου. Δεν πρέπει να υποτιμάται το γεγονός ότι η έκκληση για δημοκρατία εμπεριέχει ως κυριότερο συστατικό της τη διεκδίκηση του δικαιώματος στην απεργία. Μέσα σε λιγότερο από δύο μήνες, στην Αίγυπτο ενδυναμώθηκε το δίκτυο ανεξάρτητων συνδικάτων, το οποίο ενεργοποιείται συνεχώς και προκαλεί μπλοκαρίσματα στην παραγωγική διαδικασία. Επίσης, βίαια περιστατικά στην καθημερινότητα[37] αναδεικνύουν ότι οι κοινωνικές σχέσεις έχουν υποστεί σημαντική διαταραχή, οι κοινωνικοί ρόλοι έχουν αμφισβητηθεί. Στις 23 Μαρτίου 2011 η νέα (ευλογημένη κατ’ αρχήν από την εξέγερση) αιγυπτιακή χούντα ψήφισε νόμο που ποινικοποιεί τις απεργίες, τις διαδηλώσεις και τις συγκεντρώσεις και στις 9 Απριλίου, την επέτειο δύο μηνών από την πτώση του Μουμπάρακ, τον εφάρμοσε: δολοφόνησε 6 διαδηλωτές και τραυμάτισε εκατοντάδες, πάνω στην πλατεία Ταχρίρ. Το υπουργείο δικαιοσύνης της χούντας εξέδωσε ανακοίνωση με την οποία καθησυχάζει το προλεταριάτο που ζει στην Αίγυπτο ότι έχει κάθε δικαίωμα να διαμαρτύρεται αρκεί «να μην παρακωλύει την παραγωγική διαδικασία και να μην προκαλεί χάος». Η αντεπανάσταση που φέρει μέσα της η εξέγερση στις αραβικές και αφρικανικές χώρες δεν προωθείται μόνο από το κράτος. Διαβάζουμε στο άρθρο του K. Anderson για τις εξελίξεις στην Τυνησία: «Νέοι και νέες από όλη τη χώρα συνεχίζουν να μαζεύονται ανά κάποια χρονικά διαστήματα στην πλατεία Kasbah για να πιέσουν τη μεταβατική κυβέρνηση. Στις αρχές Μαρτίου, μετά από συγκρούσεις με την αστυνομία, κατόρθωσαν να εξαναγκάσουν σε παραίτηση ακόμη περισσότερους πολιτικούς της παλιάς φρουράς. Μέρος αυτών των προσπαθειών αποτελεί η δημιουργία της Ύπατης Αρμοστείας για τη Διασφάλιση της Επανάστασης η οποία περιλαμβάνει και συνδικαλιστές και μαρξιστές». Σε άρθρο του P. Anderson στο New Left Review βρίσκουμε τη συμπύκνωση αυτής της αντεπανάστασης εκφρασμένη σε μια γλώσσα πιο οικεία στο προλεταριάτο από τη σκληρή γλώσσα της κρατικής καταστολής: «Ο στρατηγικός στόχος της αριστεράς στον αραβικό κόσμο πρέπει να είναι η σύγκλιση των εξεγέρσεων προς τη μάχη για πολιτικές ελευθερίες οι οποίες θα αφήσουν τις κοινωνικές πιέσεις να εκφραστούν με τον καλύτερο δυνατό συλλογικό τρόπο. Αυτό σημαίνει: να καταργηθούν οι νόμοι έκτακτης ανάγκης, να διαλυθούν τα κυβερνώντα κόμματα ή να εκθρονιστούν οι κυρίαρχες οικογένειες, να ξεκαθαριστεί ο κρατικός μηχανισμός από τα όρνεα του παλιού καθεστώτος και να βρεθούν υπόλογοι οι πρώην αρχηγοί κρατών απέναντι στη δικαιοσύνη».

Αν συμπεριλάβουμε και το θέμα της περιφερειοποίησης και της λυσσαλέας ενδοκαπιταλιστικής σύγκρουσης που αυτή φέρει μέσα της, βλέπουμε ότι όλα αυτά έχουν πολύ κοντά πόδια και προετοιμάζουν το νέο αδιέξοδο. Η Λιβύη και η Συρία (δυο κράτη στα οποία η φυλετική αντίφαση παίζει καθοριστικό ρόλο και στην ταξική διάρθρωση) ίσως είναι απλώς ο πρόλογος όσων πολύ αιματηρών πρόκειται να ακολουθήσουν και σε επίπεδο ταξικής πάλης και σε επίπεδο εσωτερικών ανταγωνισμών του κεφαλαίου. Οι πρόσφατοι αγώνες εκφράζουν ακόμη πιο έντονα τις δύο βασικές όψεις της διαδικασίας που παράγει την επανάσταση της σύγχρονης περιόδου: την απονομιμοποίηση της διεκδίκησης, δηλαδή τη μετατροπή της σε συστατικό της αναπαραγωγής των τάξεων που τείνει να περιθωριοποιείται και να καταστέλλεται, και την εσωτερική απόσταση που παράγεται ανάμεσα στις προλεταριακές πρακτικές κατά την κίνηση του ταξικού αγώνα. Η εξέλιξη αυτή παράγεται πλέον σε όλες τις ζώνες του κεφαλαίου με την τροπικότητα που επιβάλλει η αντικειμενικότητα του κεφαλαίου, η οικονομία, σε κάθε μία από αυτές. Μπορούμε να διακινδυνεύσουμε την πρόβλεψη ότι μπαίνουμε σε μια εποχή ταραχών, μεταβατική αλλά εξαιρετικά βίαιη, η οποία θα οριοθετήσει την κρίση αναπαραγωγής του προλεταριάτου, άρα και του καπιταλισμού ως σημαντικό διαρθρωτικό στοιχείο της επόμενης περιόδου. Με την έννοια ταραχές εννοούμε κινηματικές διεκδικητικές ή μη διαδικασίες με ιδιαίτερα βίαιη μορφή που μετατρέπουν τα αστικά περιβάλλοντα σε πεδία ταραχών χαμηλής ή μεγαλύτερης έντασης (οι ταραχές δεν είναι επανάσταση, ακόμη και οι εξεγέρσεις δεν είναι επανάσταση, παρότι μπορούν να αποτελέσουν το ξεκίνημα μιας επανάστασης). Η εσωτερική απόσταση ανάμεσα στις προλεταριακές πρακτικές εντείνει όλες τις κοινωνικές αντιφάσεις και δημιουργεί μια αυτοτροφοδοτούμενη διαδικασία εντεινόμενων συγκρούσεων οι οποίες συμπεριλαμβάνουν ολοένα και περισσότερες κατηγορίες της εργατικής τάξης, και αύξηση της καταστολής. Η ιδιαιτερότητα αυτής της «εποχής» έγκειται στο ότι η δυναμική των αγώνων δεν μπορεί να παράξει σχετικά ευσταθή αποτελέσματα. Σε κάθε περίπτωση, οι αγώνες των προλετάριων ως τάξης που διεκδικεί μια αξιοπρεπέστερη ύπαρξη, αναπόφευκτα αναπαράγουν την αντίπαλη τάξη και τη δική τους ταξική ύπαρξη σαν τάξης των προλετάριων. Το όριο των αγώνων, σήμερα πια, είναι ακριβώς το γεγονός ότι είναι ταξικοί αγώνες. Από την άλλη πλευρά, η δραστηριότητα από την οποία παράγεται η ταξική φύση των αγώνων σαν όριο δεν παύει να είναι ταξική δραστηριότητα, στην αρχική της τουλάχιστον φάση. Το όριο των αγώνων είναι ακριβώς το γεγονός ότι παραμένουν ταξικοί αγώνες, ενώ η μόνη εγγύηση της υπέρβασής τους είναι η έμπρακτη επίθεση στο κεφάλαιο, η οποία ταυτόσημα είναι επίθεση στην ίδια την ταξική ύπαρξη των προλετάριων.

Ακόμη και αν η κρίση δεν εμφανιστεί πολύ σύντομα και πάλι ως παγκόσμια, όπως εμφανίστηκε το 2008, οι τοπικές κρίσεις που έχουν την ένταση των τοπικών κρίσεων στα κράτη των εξεγέρσεων, στην Ιαπωνία[38], στην Ευρωζώνη ως κρίση χρέους, θα ορίζουν διαφορετικά την παγκοσμιότητα ως χαοτική σύνθεση των τοπικοτήτων. Είτε αναφερόμαστε στη Γαλλία, είτε στις εξεγερμένες χώρες λίγο πιο νότια, είτε αναφερόμαστε στις ΗΠΑ είτε στην Κίνα, διαπιστώνουμε ότι οι εγγενείς τάσεις αυτής της φάσης του αναδιαρθρωμένου καπιταλισμού εξελίσσονται ταχύτατα και με τεράστια ορμή. Όλες οι δυνάμεις συγκλίνουν στην κοινή συνισταμένη της απαξίωσης της εργατικής δύναμης και της μετατροπής ολοένα και μεγαλύτερου μέρους της σε δομικά πλεονάζοντα πληθυσμό. Ενδεχόμενη επιτυχία αυτής της φάσης της αναδιάρθρωσης, που δε σημαίνει τίποτε άλλο από μερική τουλάχιστον αποκατάσταση του ποσοστού κέρδους, σε οποιαδήποτε μορφή και αν εμφανίζεται αυτό, δε σημαίνει ότι θα περάσουμε σε ένα νέο κύκλο συσσώρευσης. Κάτι τέτοιο θα συνέβαινε μόνο αν άλλαζε η διάρθρωση της ταξικής σχέσης. Οι εκπρόσωποι του ΧΟΚ, που απολαμβάνουν τα οφέλη μιας μη παραγωγικής συγκράτησης της απαξίωσης του μέσω της καταστολής ή αυτοί που εμφανίζονται (και σε κάποιες περιπτώσεις είναι) σαν πολέμιοι τους και υπερασπίζονται μια άλλη Κεϋνσιανή μορφή του κεφαλαίου, ανήκουν σε τελική ανάλυση στο ίδιο στρατόπεδο όσο κι αν ενταθεί η μεταξύ τους σύγκρουση. Η εξέλιξη αυτής της μεταβατικής φάσης φαίνεται ότι θα σταματήσει την παγκοσμιοποίηση με τη μορφή που την ξέρουμε μέχρι σήμερα, σε μια προσπάθεια αναβολής της αναμέτρησης του ίδιου του καπιταλισμού με τον πυρήνα του, το νόμο της αξίας.

Την ίδια στιγμή όμως είμαστε υποχρεωμένοι να θυμόμαστε ότι το κεφάλαιο είναι από κάθε άποψη αντίφαση εν κινήσει: ενώ κατατεμαχίζει πλήρως το προλεταριάτο με τη δεύτερη φάση της αναδιάρθρωσης και με την οργάνωση της καταστολής, δημιουργεί ταυτόχρονα μια ισχυρή βάση ενότητας πάνω στην αντικειμενικότητα του. Ωθεί κάθε προλεταριακή κατηγορία, από τη δική της σκοπιά την κάθε μία, σε μια κοινή διαπίστωση: ότι μια τόσο ριζική έλλειψη μέλλοντος συνεπάγεται και ένα αδυσώπητο ροκάνισμα του παρόντος. Η συνειδητοποίηση αυτή δημιουργεί την ιδεολογία της εποχής μας, αυτής του αγωνιζόμενου υποκειμένου το οποίο δεν χρησιμοποιεί τις ιδεολογικές σημάνσεις της παλιάς ταξικής ενότητας καθώς δεν έχει καμία ύπαρξη έξω από το κεφάλαιο και ταυτόχρονα δεν έχει μέλλον μέσα στο κεφάλαιο. Η εξέλιξη αυτής της αντίφασης με τη μορφή της εσωτερικής απόστασης των πρακτικών, η οποία μοιραία θα αποκτήσει συγκρουσιακά χαρακτηριστικά, θα δείξει αν και πώς θα παραχθεί αυτή η έλλειψη μέλλοντος, όχι σαν αντικειμενική κίνηση του κεφαλαίου, αλλά σαν δραστηριότητα του προλεταριάτου ενάντια στο κεφάλαιο, δηλαδή ενάντια στον εαυτό του ως προλεταριάτο, δηλαδή σαν συνεχής αυτομετασχηματισμός του μέσω των κομμουνιστικών μέτρων που θα λαμβάνει καθώς θα εξελίσσεται μέσα στην επανάσταση σε υπό κατάργηση υποκείμενο.

_____________________________________________

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ

Για την έννοια «δεύτερη φάση της αναδιάρθρωσης»

Η έννοια «δεύτερη φάση της αναδιάρθρωσης» χτίζεται πάνω σε τρεις βασικές ιδέες. Πρώτον, ότι η αντεπίθεση του κεφαλαίου που ακολούθησε το τέλος του κύκλου αγώνων του φορντισμού, ήταν η αναδιάρθρωση που μετέτρεψε τον καπιταλισμό από Κευνσιανισμό/ φορντισμό σε παγκοσμιοποιημένο χρηματοπιστωτικό νεοφιλελευθερισμό. Δεύτερον, ότι αυτή η αναδιάρθρωση σήμανε την έναρξη μιας νέας φάσης της πραγματικής υπαγωγής της εργασίας στο κεφάλαιο, της οποίας πολύ σημαντικά στοιχεία είναι η διάλυση της εργατικής ταυτότητας και η συνεχής υπονόμευση της αναπαραγωγής της εργατικής τάξης, ως τάξης που βασίζεται στον άμεσο και έμμεσο μισθό για να αναπαράγεται. Τρίτον, η βασική ιδιότητα αυτής της αναδιάρθρωσης, η οποία εγκαθίδρυσε μια δυναμική που υπονομεύει διαρκώς κάθε εσωτερική συνοχή της εργατικής τάξης, είναι ότι πρόκειται για διαδικασία που συνεχώς ανανεώνει την ίδια της τη δυναμική. Η αναδιάρθρωση έγινε μεν, εγκαθιδρύθηκε ένα νέο μοντέλο συσσώρευσης, αλλά, όσο κι αν αυτό φαίνεται παράδοξο, συντηρείται ως δυναμική και εντείνεται δια μέσου των εσωτερικών κρίσεων της περιόδου.

Είναι φανερό από τις διατυπώσεις αυτές ότι υπάρχει μια δυσπραγία στην προσπάθεια εσωτερικής περιοδολόγησης του αναδιαρθρωμένου καπιταλισμού, που μας επιβάλλει η παρούσα κρίση να επιχειρήσουμε. Η δυσκολία αυτή έχει να κάνει με μια ιστορική καινοτομία του αναδιαρθρωμένου καπιταλισμού. Πρόκειται για την «διπλή τάση για αποσύνδεση» (αποσύνδεση της συσσώρευσης του κεφαλαίου από την αναπαραγωγή της εργατικής τάξης, αποσύνδεση του εισοδήματος και της κατανάλωσης από τον μισθό, σύμφωνα με την ορολογία της Théorie Communiste). Πρόκειται, με δυο λόγια, για το γεγονός ότι, για πρώτη φορά στην ιστορία, έχουμε το εξής παράδοξο: ενώ κάθε αναδιάρθρωση, σαν αντεπανάσταση, είναι αναγκαστικά επίθεση στην αξία της εργατικής δύναμης, η αναδιάρθρωση που έγινε από τα μέσα της δεκαετίας του ’70 μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του ’80 ενσωμάτωσε αυτή την επίθεση σαν μόνιμο, αναγκαίο, διαρθρωτικό χαρακτηριστικό του αναδιαρθρωμένου καπιταλισμού. Στη σημερινή κρίση έχουμε το δεδομένο ότι η επίθεση αυτή ήταν ήδη διαρθρωτικά ενσωματωμένη στην προ της κρίσης κατάσταση.

Πέρα από την ίδια την τρέχουσα κρίση, η προσπάθεια αντιμετώπισής της θέτει αυτομάτως σε αμφισβήτηση την αναπαραγωγή της καπιταλιστικής σχέσης και, ειδικότερα, του προλεταριάτου. Γιατί ειδικότερα του προλεταριάτου; Επειδή ο καπιταλισμός είναι πράγματι παγκοσμιοποιημένος και κάθε εθνικό ή περιφερειακό προλεταριάτο αντιμετωπίζεται με αφηρημένο τρόπο, σαν μέρος του συνολικού παγκόσμιου προλεταριάτου, απολύτως εναλλάξιμο με οποιοδήποτε άλλο μέρος του. Αυτή η αντιμετώπιση οδηγεί σε ένα φαύλο κύκλο: Από τη μία πλευρά στην εμβάθυνση της ιεραρχίας λόγω της μεγαλύτερης υποτίμησης του προλεταριάτου στα κράτη που βρίσκονται στις κατώτερες θέσεις της καπιταλιστικής ιεραρχίας, και από την άλλη πλευρά στην υποτίμηση του προλεταριάτου στα κράτη της δεύτερης, περισσότερο, αλλά και της πρώτης ζώνης στα πλαίσια του παγκόσμιου ανταγωνισμού που μέσα στο νεοφιλελευθερισμό μεταφράζεται σε μεγάλο βαθμό σε ανταγωνισμό για τη χαμηλότερη τιμή εργατικής δύναμης.

Η επιχειρούμενη απάντηση του κεφαλαίου από το ξέσπασμα της κρίσης μέχρι σήμερα μοιάζει με “φυγή προς τα εμπρός”. Πρόκειται για εσωτερική του κύκλου συσσώρευσης “αναδιάρθρωση”, ή καλύτερα διατυπωμένο, για τη δεύτερη φάση της ίδιας της αναδιάρθρωσης η οποία από τη φύση της πρέπει συνεχώς να ανανεώνεται πάνω στις θεμελιακές της κατευθύνσεις. Η δεύτερη αυτή φάση της αναδιάρθρωσης, λογικά, θα πάρει και γεωπολιτικά χαρακτηριστικά. Όσο πλησιάζουμε στην παραγωγή της επανάστασης αυτού του κύκλου αγώνων θα απαιτούνται τέτοιου τύπου «εσωτερικές αναδιαρθρώσεις», τα χρονικά διαστήματα μεταξύ τους μικραίνουν καθώς ο ιστορικός χρόνος πυκνώνει και η ιστορικά παραγωγική διαδικασία επιταχύνεται.

Τα σημερινά μέτρα, παρότι είναι προς την ίδια κατεύθυνση, δεν έχουν την ίδια ιστορική σημασία με αυτά που εφαρμόστηκαν την περίοδο κατά την οποία σαρώθηκαν οι διευθετήσεις του παλιότερου μοντέλου συσσώρευσης και αναπαραγωγής της εργατικής δύναμης. Η «πρώτη φάση» της αναδιάρθρωσης (που μόνο σήμερα μέσα στην κρίση και με την ύπαρξη των νέων μέτρων μπορεί να ονομαστεί έτσι) αποτελούσε αλλαγή του καθεστώτος συσσώρευσης, η δεύτερη φάση της αναδιάρθρωσης αποτελεί προσπάθεια συνέχειας, προσπάθεια αντιμετώπισης μιας εσωτερικής του κύκλου συσσώρευσης κρίσης, τόσο σοβαρής ώστε να παράγεται η σημερινή κατάσταση. Η συνέχιση της επίθεσης στην αξία της εργατικής δύναμης, η υπονόμευση της αναπαραγωγής της εργατικής τάξης είναι πια ενσωματωμένη στον τρόπο λειτουργίας του καπιταλισμού. Από εκεί πηγάζει η έννοια «δεύτερη φάση» που δεν είναι νέα αναδιάρθρωση αλλά που εκφράζει το γεγονός ότι η «πρώτη φάση» της αναδιάρθρωσης αποτέλεσε την έναρξη μιας ιστορικής περιόδου παραγωγή της οποίας θα είναι η επανάσταση ως κομμουνιστικοποίηση. Αυτή η προβληματική ανοίγει το ακόμη δυσκολότερο και σημαντικότερο ζήτημα της έννοιας της συγκυρίας με το οποίο θα ασχοληθούμε στο άμεσο μέλλον.

[1] Πρόκειται για κρίση του μισθού – της αποκρυστάλλωσης της σχέσης μέσα από την οποία ο στερημένος από μέσα εργασίας προλετάριος μπορεί να επιζήσει μόνο πουλώντας την εργατική του δύναμη. Η εργατική δύναμη κοστολογείται πλέον μόνο ως έξοδο και δε λαμβάνεται υπόψη ως παράγοντας ανάπτυξης του κεφαλαίου, μέσω, για παράδειγμα, της διεύρυνσης της αγοράς. Στον ολοένα και πιο διεθνοποιημένο καπιταλισμό, το κάθε εθνικό ή περιφερειακό προλεταριάτο τείνει να αντιμετωπίζεται με αφηρημένο τρόπο, σαν μέρος του συνολικού παγκόσμιου προλεταριάτου, απολύτως εναλλάξιμο με οποιοδήποτε άλλο μέρος του. Το κεφάλαιο τείνει να συμπιέζει την τιμή της εργατικής δύναμης, τάση η οποία οδηγεί αντικειμενικά, αν και όχι άμεσα, στην ομογενοποίηση της τιμής αυτής διεθνώς. Η παραγωγικότητα τείνει να αποσυνδεθεί πλήρως από το μισθό και η αξιοποίηση του κεφαλαίου τείνει να αποσυνδεθεί από την αναπαραγωγή του προλεταριάτου, ενώ μέσω της εμβάθυνσης της πραγματικής υπαγωγής το κεφάλαιο έχει γίνει ο μοναδικός ορίζοντας αυτής της αναπαραγωγής. Από αυτή την αντίφαση παράγεται η αναγκαιότητα της δεύτερης φάσης της αναδιάρθρωσης για το κεφάλαιο και το όριο των σύγχρονων ταξικών αγώνων ( Η ιστορική παραγωγή της επανάστασης της τρέχουσας περιόδου, Blaumachen 4).

[2] Για την έννοια του κύκλου συσσώρευσης δες στο κείμενο αυτού του τεύχους «Η παραγωγή και αναπαραγωγή του κεφαλαίου: η αντίφαση που ορίζει λογικά και ιστορικά το κεφάλαιο».

[3] Σημαντική καινοτομία που επέφερε η αναδιάρθρωση και η απελευθέρωση των ροών κεφαλαίου ήταν η κατάργηση της διάκρισης ανάμεσα σε τράπεζες καταθέσεων και τράπεζες επενδύσεων, κάτι που σήμαινε στην πράξη πως όλες οι τράπεζες μπορούσαν να απαλλαγούν από τους περιορισμούς των τραπεζών καταθέσεων και να λειτουργούν σε πολύ μεγάλο βαθμό σαν τράπεζες επενδύσεων. Η αλλαγή αυτή αρχικά υποβοήθησε τη συσσώρευση του κεφαλαίου. Στη συνέχεια αναπτύχθηκαν και τα παράγωγα, μια μορφή ΧΟΚ η οποία ήταν απαραίτητη για τις διατραπεζικές συναλλαγές. Ένα μέρος της παραγόμενης υπεραξίας «επενδυόταν» σε αυτές τις μορφές καθ´ όλη την περίοδο, κάτι όμως που ήταν απολύτως αναγκαίο στη νέα διάρθρωση και όχι αποτέλεσμα «απληστίας», όπως προσπαθούν να μας πείσουν όλοι αυτοί που παλεύουν να βρουν κάποιον ένοχο για να αθωώσουν το κεφάλαιο ως κοινωνική σχέση.

[4] Για περισσότερα σχετικά με το μηχανισμό παραγωγής της κρίσης δες το κείμενο αυτού του τεύχους «Η παραγωγή και αναπαραγωγή του κεφαλαίου: η αντίφαση που ορίζει λογικά και ιστορικά το κεφάλαιο».

[5] Στις ΗΠΑ εφαρμόζονται πλέον δρακόντεια μέτρα περικοπών σε μια προσπάθεια να διασωθεί το ΧΟΚ που δημιουργήθηκε με τύπωμα χρήματος, τα λεγόμενα quantitative easing (QE1 και QE2) και υπολογίζεται ότι είναι της τάξης των 15 τρις δολαρίων. Σε περίπτωση που «οτιδήποτε δεν πάει καλά» και η κρίση χρέους των ΗΠΑ μετατραπεί σε πραγματική κρίση εμπιστοσύνης στο δολάριο, τότε περίπου 20 τρις δολάρια αναμένεται να εξαφανισθούν με αποτέλεσμα κάθε οικονομική οντότητα που είναι δομικά δεμένη στο δολάριο να υποστεί ένα τεράστιο σοκ. Λόγω της δομής του σύγχρονου χρηματοπιστωτικού καπιταλισμού η απαξίωση σταθερού κεφαλαίου που θα προκύψει από την απαξίωση του ΧΟΚ θα είναι εντονότατη στην Κίνα με τις συνέπειες που κάτι τέτοιο συνεπάγεται.

[6] Ο μηχανισμός της κρίσης αναλύεται περισσότερο στο κείμενο «Η παραγωγή και αναπαραγωγή του κεφαλαίου: η αντίφαση που ορίζει λογικά και ιστορικά το κεφάλαιο», στο κεφάλαιο «Η σύγχρονη κρίση».

[7] Η αναδιάρθρωση αυτού του κύκλου συντελέστηκε από τα μέσα της δεκαετίας του ’70 μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του ’80 αλλά η δυναμική της συνεχίζεται και οξύνεται μέσα στην κρίση. Αυτή την όξυνση, ως προσπάθεια συνέχισης αυτού του κύκλου συσσώρευσης, αποκαλούμε δεύτερη φάση της αναδιάρθρωσης. Για περισσότερα δες το ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ στο τέλος του κειμένου.

[8] Είναι σαφές ότι η δεύτερη αυτή φάση επέλασης του κεφαλαίου προετοιμάζει το έδαφος για την πιθανότητα μιας αναδιάρθρωσης που θα αλλάξει εκ βάθρων τη διάρθρωση του κεφαλαίου και αν εφαρμοστεί, αν δηλαδή ηττηθούν οι ταξικοί αγώνες της περιόδου, θα αποτελεί την απαρχή ενός νέου κύκλου συσσώρευσης. Τα «μέτρα» μιας τέτοιας αναδιάρθρωσης είναι δύσκολο να τα φανταστούμε σήμερα, μέσα στον κύκλο συσσώρευσης που βρισκόμαστε. Οι κατευθύνσεις δείχνουν πάντως προς την αμφισβήτηση κάθε είδους και τύπου ιδιοκτησίας που έχει ο προλετάριος πάνω σε οτιδήποτε.

[9] Κάθε καπιταλιστική κρίση είναι έκφανση μη αποδοτικής λειτουργίας του νόμου της αξίας και κατάσταση που απαιτείται η βίαιη εκ νέου επιβολή του. Η μη αποτελεσματική λειτουργία του νόμου της αξίας σημαίνει μεταξύ άλλων ότι ο τρόπος μέτρησης της αξίας έχει διαστρεβλωθεί. Σήμερα η πραγματικότητα της κρίσης ως κρίσης χρέους, που τείνει να γίνει νομισματική και η κρίση αξιοπιστίας όλων των περίπλοκων μοντέλων μέτρησης και διαχείρισης κινδύνου επενδύσεων, θέτει το ζήτημα της κρίσης μετρησιμότητας της αξίας, δηλαδή, του χρόνου αφηρημένης εργασίας που απαιτείται για την παραγωγή των προϊόντων. Η σημερινή κρίση είναι υπαρξιακή κρίση της εργασίας, που εκφράζεται καταρχήν ως «κρίση της σύμβασης εργασίας» (από το Blaumachen τ. 4).

[10] Δες και το κείμενο «Η τωρινή στιγμή» σ’ αυτό το τεύχος για περισσότερα σχετικά με τις ζώνες του κεφαλαίου.

[11] Αν τα πράγματα συνεχίσουν προς τα εκεί που πάνε, αν δηλαδή το κεφάλαιο συνεχίσει να παριστάνει ότι η υποκατανάλωση/υπερσυσσώρευση λύνεται με την κατανάλωση των καπιταλιστών (καταστολή) από τη μία και το αέναο ποντάρισμα σε υπεραξία που θα παραχθεί στο μέλλον (χρηματιστικοποίηση) ή στην καταλήστευση της υπεραξίας από τα πιο ανίσχυρα κεφάλαια, τότε ο παγκόσμιος καπιταλισμός θα οδηγηθεί σε μια αλυσιδωτή έκρηξη κρίσεων οι οποίες θα παίρνουν ολοένα και περισσότερο τη μορφή ανοιχτού ταξικού πολέμου. Η αυτοπροϋπόθεση του κεφαλαίου θα τείνει ταχύτατα να ταυτιστεί με την αυτοαμφισβήτηση του. Μπορούμε να πούμε ότι εμφανίζεται στο προσκήνιο η τάση του ιστορικού νόμου της συσσώρευσης, ή αλλιώς διατυπωμένο, η ιστορία της εκμετάλλευσης κάνει τη δουλειά της.

[12] Η Κίνα ανακοίνωσε στα μέσα Μαΐου ότι σταματά όλες τις εξαγωγές πετρελαίου, σε μια προσπάθεια να σταματήσει την αύξηση των τιμών των καυσίμων που προκλήθηκε από μια σειρά απεργιών των οδηγών φορτηγών. Η Ρωσία έχει επίσης σταματήσει τις εξαγωγές κάποιων προϊόντων πετρελαίου σε μια προσπάθεια να μειώσει τις ελλείψεις στο εσωτερικό της και να περιορίσει την αύξηση των τιμών, μια κίνηση που έρχεται να προστεθεί στην παύση εξαγωγών δημητριακών που τέθηκε σε εφαρμογή αρκετούς μήνες πριν. Η ΕΕ έχει σιωπηρά επαναφέρει δασμούς ώστε να μειωθούν οι εισαγωγές ασιατικών κυρίως προϊόντων.

[13] Πρόκειται για προστατευτική εμπορική στρατηγική με την οποία ένα κράτος προσπαθεί να ξεπεράσει τις οικονομικές του δυσκολίες εις βάρος των εμπορικών του εταίρων. Προσπαθεί να απαλλαγεί από την εξάρτηση του από τις εισαγωγές προϊόντων και να βελτιώσει τη θέση του στις εξαγωγές. Εφαρμόζεται είτε μέσω υποτίμησης του νομίσματος, είτε μέσω επιβολής δασμών στα εισαγόμενα προϊόντα. Προφανώς όταν εφαρμόζεται ταυτόχρονα από πολλά κράτη έχει αντιφατικά αποτελέσματα καθώς η προσωρινή βελτίωση του καθενός σημαίνει την υποβάθμιση του διεθνούς εμπορίου γενικότερα.

[14] Σίγουρα τα κέντρα συσσώρευσης των ΗΠΑ και της ΕΕ επαγρυπνούν ώστε να εκμεταλλευθούν κάθε δυνατότητα που θα τους δινόταν να διαλύσουν την Κίνα και να μοιράσουν τη λεία. Γνωρίζουν όμως πολύ καλά ότι η προσπάθεια για κάτι τέτοιο θα γινόταν συμφέρουσα μόνο μέσω της αποσταθεροποίησης του Κινέζικου κράτους από την ταξική πάλη στο εσωτερικό του. Έτσι όσο το εύχονται άλλο τόσο απεύχονται αυτό το σενάριο.

[15] Στην Αίγυπτο, για παράδειγμα, αυτή η διαδικασία είχε ξεκινήσει να εντατικοποιείται ήδη από το 2004. Ο Gamal Mubarak τότε πήρε προσωπικά, σε μαφιόζικο στυλ, την εξουσία και μοίρασε διαχειριστικούς ρόλους σε διάφορους ραντιέρηδες και υπαλλήλους της διεθνούς του χρηματοπιστωτικού κεφαλαίου. Ακολούθησαν με ραγδαίους ρυθμούς ιδιωτικοποιήσεις, μείωση της φορολογίας στα κέρδη του κεφαλαίου από 40 σε 20%, και απροθυμία συλλογής έστω αυτών των φόρων από το κράτος, και προσπάθεια μεγάλης αύξησης της στεγαστικής φορολογίας των χαμηλών εισοδημάτων, κάτι που απονομιμοποίησε ακόμη περισσότερο το καθεστώς (στοιχεία από το άρθρο Egypt Revolt, New Left Review no. 68).

[16] Σύμφωνα και με την έκθεση του International Labour Organisation με τίτλο “Labour market trends for 2011”, η Αφρική και η Μέση Ανατολή θα εξακολουθούσαν να κατέχουν την πρώτη θέση στην ανεργία (με τα ποσοστά στους νέους και τις γυναίκες να είναι εκρηκτικά) παρά το ότι η πρόβλεψη έλεγε ότι οι οικονομίες τους θα συνεχίσουν να αναπτύσσονται με μεγάλους ρυθμούς.

[17] Αυτό γίνεται ξεκάθαρο και από το γεγονός ότι η Κίνα και η Ρωσία δεν καταψήφισαν στον ΟΗΕ τα ψηφίσματα που ουσιαστικά κήρυτταν τον πόλεμο στη Λιβύη, όπως είχαν κάνει για τις περιπτώσεις του Σουδάν και παλιότερα της Βοσνίας, δίνοντας έτσι το πράσινο φως για την «ανθρωπιστική επέμβαση» Γαλλίας, Αγγλίας και ΗΠΑ.

[18] Δες το κείμενο «Πως μπορεί κανείς ακόμη να θέτει αιτήματα όταν κανένα αίτημα δεν μπορεί να ικανοποιηθεί».

[19] Σ’ αυτόν τον κύκλο αγώνων, το να δρα το προλεταριάτο ως τάξη έγινε, μέσα στην ίδια τη δραστηριότητα του προλεταριάτου ως τάξης, το όριο αυτής της δραστηριότητας. Το ταξικό ανήκειν ως εξωτερικός καταναγκασμός είναι η δόμηση εκείνη της αντίφασης όπου το να δρα ως τάξη είναι το ίδιο το όριο της δραστηριότητας του προλεταριάτου – και έχει γίνει το διακύβευμα της ταξικής πάλης. Το ότι, για το προλεταριάτο, το να δρα ως τάξη αποτελεί το όριο της δράσης του ως τάξης είναι τώρα μια αντικειμενική κατάσταση της ταξικής πάλης· το ότι αυτό το όριο δομείται μέσα στους αγώνες ως τέτοιο και γίνεται το ταξικό ανήκειν ως εξωτερικός καταναγκασμός, είναι ένα διακύβευμα μέσα στους αγώνες αυτούς: επίπεδο της σύγκρουσης με το κεφάλαιο· συγκρούσεις στο ίδιο το εσωτερικό αυτών των αγώνων. Ο μετασχηματισμός αυτός είναι ένας προσδιορισμός της τωρινής αντίφασης μεταξύ των τάξεων, αλλά είναι η συγκεκριμένη κάθε φορά πρακτική ενός αγώνα σε μια δεδομένη στιγμή, μέσα σε δεδομένες συνθήκες (Theorie Communiste, Blaumachen 4).

[20] Στη μεγάλη διαδήλωση που έλαβε χώρα στο Λονδίνο στις 25/3/2011 ενάντια στις περικοπές (τις οποίες οι διαδηλωτές πολύ εύστοχα χαρακτηρίζουν Thatcher II), ο κ. Μίλιμπαντ, ηγέτης του εργατικού κόμματος, μίλησε πίσω από ένα πανό που έγραφε: “March for the alternative – Jobs, growth, justice”. Πρόκειται για την επιβεβαίωση του γεγονότος ότι ο εναλλακτισμός σήμερα είναι πια κενός περιεχομένου, ένα brand κάτω από τη φάτσα ενός επίδοξου διαχειριστή που κανείς δεν πιστεύει.

[21] Όταν αναφερόμαστε στην αντικειμενικότητα του κεφαλαίου, δεν εννοούμε ότι η οικονομία αποτελεί την ουσία, κάποια «αλήθεια» του κεφαλαίου. Από την άλλη πλευρά, η οικονομία δεν αποτελεί ούτε απλή φαινομενολογία των καπιταλιστικών σχέσεων, είναι η αντικειμενοποίηση τους. Καθώς οι παραγωγικές σχέσεις είναι κυρίαρχες στο σύμπαν των καπιταλιστικών κοινωνικών σχέσεων, το κεφάλαιο ως τάξη έχει την τάση να επιβάλλει την αντικειμενοποίηση όλων των κοινωνικών σχέσεων ως οικονομία.

[22] Η στρατηγική του μπλοκαρίσματος ξεκινάει από μια σωστή ιδέα: το κεφάλαιο είναι αξία εν κινήσει, δηλαδή η αξία δεν χάνεται ποτέ περνώντας από τη μορφή χρήμα στη μορφή εμπόρευμα, από την παραγωγή στην ανταλλαγή, από την ανταλλαγή στην κατανάλωση (αν πρόκειται για την παραγωγική κατανάλωση η οποία ορίζει το κεφάλαιο). Αυτή η στρατηγική θεωρεί ότι το κεφάλαιο αποτελεί μια ροή, μια παραγωγή βασισμένη στην ανταλλαγή, ότι κυκλοφορία και παραγωγή αποτελούν η καθεμιά μια στιγμή της άλλης και η μια εμπεριέχει την άλλη… Ελλείψει της δυνατότητας να επιτεθεί πρακτικά στη ρίζα της αναπαραγωγής των καπιταλιστικών κοινωνικών σχέσεων, δηλαδή στην παραγωγή αξίας και υπεραξίας, το κίνημα [του Δεκέμβρη 2008, Σ.τ.Μ.] εξίσωσε την παραγωγή και την κυκλοφορία της αξίας (ακόμα κι αν τα μπλοκαρίσματα της κυκλοφορίας μοιάζει να παρέμειναν συμβολικά) και ανήγαγε, μέσα στην πρακτική του, την επίθεση στην αναπαραγωγή των κοινωνικών σχέσεων σε επίθεση ενάντια στην κανονικότητα της εμπορευματικής καθημερινής ζωής (Theorie Communiste, Αόρατο φράγμα, 2009).

[23] Η λειτουργία των διυλιστηρίων ποτέ δε διακόπηκε πραγματικά. Στην πραγματικότητα οι συνδικαλιστές εφαρμόζοντας πλήρως μια αρκετά παλαιότερη συμφωνία που είχαν υπογράψει με το κράτος και τους βιομηχάνους διασφάλισαν ότι οι κινητοποιήσεις απλώς θα έπαυαν προσωρινά τη λειτουργία των διυλιστηρίων, χωρίς να τερματίσουν τη λειτουργία των μηχανολογικών συστημάτων κάτι που θα απαιτούσε πολύ περισσότερο χρόνο για την επανεκκίνηση τους.

[24] «Όταν λέμε ‘προγραμματισμός’ εννοούμε ένα μοντέλο εργατικών αγώνων και επαναστατικού ξεπεράσματος βασιζόμενο σε μιαν αυξανόμενη ισχύ της εργατικής τάξης, ισχύ μέσω της οποίας επιβάλλονται οι απαιτήσεις μιας κοινωνικής ανάπτυξης του κεφαλαίου που προετοιμάζει την απελευθέρωση της εργατικής τάξης. […] Ήδη από τα τέλη του 19ου αιώνα, στο εσωτερικό του ‘προγραμματισμού’, η ενίσχυση της τάξης (καθώς ήταν ενσωματωμένη στην αναπαραγωγή του κεφαλαίου) στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής ήρθε σε αντίθεση με τη δυνατότητα της επαναστατικής αυτόνομης επιβεβαίωσής της. Τις σπάνιες φορές που αυτή η τελευταία αρχίζει να υλοποιείται έμπρακτα, όπως στη Ρωσία, στην Ιταλία ή στην Ισπανία, τιθέμενη κατ’ ανάγκη υπό την αιγίδα των οργανώσεων του εργατικού κινήματος, αντιστρέφεται αμέσως για να μετατραπεί σε αυτό που δεν μπορεί παρά να είναι: μια νέα μορφή κινητοποίησης της εργασίας υπό τον καταναγκασμό της αξίας και άρα της ‘μέγιστης απόδοσης’ (όπως ζητούσε η CNT από τους εργάτες της Βαρκελώνης το 1936), αναπαράγοντας αυτομάτως, έστω και οριακά, όλες τις αντιδράσεις απομάκρυνσης ή αντίστασης των εργατών». Από την απάντηση της TC στο Aufheben που δημοσιεύτηκε στο 19o τεύχος του περιοδικού.

[25] Ο Said ξυλοκοπήθηκε μέχρι θανάτου μπροστά σε πολλούς μάρτυρες, οι οποίοι δήλωσαν ότι οι χαφιέδες του «έσπασαν το κεφάλι στο πεζοδρόμιο». Η αστυνομία ενημέρωσε την οικογένεια του ότι το περιστατικό έγινε γιατί «κατείχε μαριχουάνα».

[26] Το προσωπικό του κατασταλτικού μηχανισμού του καθεστώτος Μουμπάρακ έφτανε τα 2 εκατομμύρια. Από αυτούς το 1,5 εκατομμύριο ήταν χαφιέδες και παρακρατικοί με πολιτικά οι οποίοι κυριολεκτικά τρομοκρατούσαν τον πληθυσμό. Οι νέοι επιχειρηματίες ή καταστηματάρχες έπρεπε να μπουν στο κόμμα για να μπορούν να κάνουν τη δουλειά τους ανενόχλητοι από την αστυνομία. Αυτό σημαίνει ότι οι δεσμοί τους με το κόμμα δεν είναι ιδεολογικοί. Στο Ντουμπάι ένα στέλεχος της Google, o Wael Ghonim έφτιαξε μια σελίδα στο Facebook που την ονόμασε «Είμαστε όλοι Khaled Said», και ζήτησε να εγγραφούν όσοι είχαν βιώσει την κατασταλτική βαρβαρότητα του καθεστώτος. Σε δύο μήνες τα μέλη της σελίδας ήταν πάνω από εκατό χιλιάδες. Αυτή ήταν η συγκυρία μέσα στην οποία ξεκίνησε ολόκληρο αυτό το κίνημα. Η καταστολή και η εκμετάλλευση ήταν τα δύο σπίρτα που ξεκίνησαν τη φωτιά.

[27] Η κίνηση αυτή ξεκίνησε από το internet και συνδέεται άμεσα με την απεργία στη Malhalla και την αντίδραση στη σκληρή καταστολή που επεφύλαξε το κράτος σε αυτή την απεργία. Οι ίδιοι στο site τους γράφουν: «Εμείς το κίνημα Νεολαίας της 6^ης Απρίλη, πιστεύουμε ότι η αλλαγή και οι μεταρρύθμιση της Αιγύπτου δεν θα συμβούν με συλλογή υπογραφών. Θα πετύχουμε την αλλαγή προτείνοντας αληθινά εναλλακτικές λύσεις, μια εναλλακτική πολιτική, οικονομική, και κοινωνική Αναγέννηση της Αιγύπτου η οποία θα παρέχει σταθερότητα και ασφάλεια στον πολίτη της χώρας. Εμείς το κίνημα Νεολαίας της 6^ης Απρίλη, πιστεύουμε ότι αυτό θα συμβεί μόνο με την κινητοποίηση της νέας γενιάς, η οποία θα ωφεληθεί αληθινά από την αλλαγή, όταν αυτή θα συμβεί καθώς αποτελεί το 60% του πληθυσμού της Αιγύπτου».

[28] Το 1996 οι φυλακισμένοι του Abοu Salim εξεγέρθηκαν, κατέλαβαν μέρος της φυλακής και απαίτησαν ιατρική περίθαλψη, καλύτερες συνθήκες διαβίωσης, το δικαίωμα να τους επισκέπτεται η οικογένεια τους και την επανεξέταση των υποθέσεων τους. Ο Abdallah Senussi, διευθυντής των φυλακών τους υποσχέθηκε την ικανοποίηση όλων των αιτημάτων τους εκτός από την επανεξέταση των υποθέσεων τους, η οποία, όπως τους είπε ήταν εκτός αρμοδιότητας τους. Οι φυλακισμένοι αποδέχτηκαν την πρόταση και γύρισαν στα κελιά τους. Την επόμενη μέρα, περίπου 400 από αυτούς μεταφέρθηκαν αλλού και αμέσως μετά στρατιώτες άρχισαν να δολοφονούν με καταιγισμό πυρών από τις στέγες τους υπόλοιπους κρατούμενους. Η σφαγή του Abοu Salim μέτρησε 1270 νεκρούς. (Nicolas Bourcier, “Le massacre d’Abou Salim,” Le Monde, 22 Μαρτίου 2011)

[29] Δες την προκήρυξη «Ξεκίνησε η εποχή των ταραχών…» που μοιράστηκε στη διαδήλωση της 23/2 σε Θεσσαλονίκη και Αθήνα.

[30] Στην Τυνησία το επαναστατημένο πλήθος γκρέμισε τις πύλες του φυλασσόμενου τουριστικού θερέτρου Hammamet, πυρπόλησε την έπαυλη ενός γνωστού καπιταλιστή μέλους της οικογένειας του Μπεν Αλί, έκαψε τράπεζες και αστυνομικά τμήματα. Στην Αίγυπτο, το ταξικό μίσος εκφράστηκε με την πυρπόληση του σπιτιού του Ahmed Ezz, ενός «φίλου» του Μουμπάρακ ο οποίος έλεγχε τα δύο τρίτα της βιομηχανίας ατσαλιού και ήταν ταυτόχρονα ο οργανωτής της προεκλογικής εκστρατείας του κυβερνώντος κόμματος. Το σπίτι του πυρπολήθηκε όχι μία αλλά τρεις φορές κατά τη διάρκεια των γεγονότων.

[31] «Σε όλες τις μεγάλες διαδηλώσεις που οδήγησαν στην πτώση του Μπεν Αλί, άνδρες και γυναίκες βάδιζαν δίπλα-δίπλα κρατώντας τα χέρια και φωνάζοντας συνθήματα για τα πολιτικά δικαιώματα και όχι για το Ισλάμ. Ο εθνικός ύμνος και όχι το ‘Allahu akbar,’ κυριαρχούσε στις διαδηλώσεις» (P. Anderson, Arab revolutions in crossroads).

[32] «Οι βανδαλισμοί, οι λεηλασίες και οι πυρπολήσεις που έγιναν κατά τη διάρκεια της επανάστασης κόστισαν στην οικονομία της Τυνησίας περίπου 400 εκατομμύρια δηνάρια» δήλωσε ο κ. Hammadi Ben Sedrine, πρόεδρος του διοικητικού συμβουλίου του Τυνησιακού συνδέσμου βιομηχανίας και εμπορίου UTICA. Ο κ. Ben Sedrine τόνισε επίσης ότι όλες αυτές οι «απεργίες και διαμαρτυρίες» έχουν ωθήσει αρκετούς επενδυτές να εγκαταλείψουν τη χώρα και αποθαρρύνουν τους ξένους επενδυτές να έρθουν στην Τυνησία. Ο πρόεδρος του UTICA υπογράμμισε επίσης ότι ο σύνδεσμος θα συμμετάσχει μεν στις συλλογικές διαπραγματεύσεις με τα συνδικάτα αλλά υπενθύμισε ότι «η παρούσα κατάσταση δεν ευνοεί τις μισθολογικές αυξήσεις» (http://www.africanmanager.com/site_eng/detail_article.php?art_id=16463)

[33] Παραγκουπόλεις στις παρυφές του Καΐρου.

[34] «Είναι σημαντικό να θυμόμαστε ότι αυτός ο ξεσηκωμός δεν ξεκίνησε από τους Αδελφούς Μουσουλμάνους ούτε από τους εθνικιστές επιχειρηματίες. Αυτή η εξέγερση ξεκίνησε από τη σύγκλιση δύο παράλληλων δυνάμεων: του κινήματος υπεράσπισης των δικαιωμάτων των εργατών που δουλεύουν στις βιομηχανικές ζώνες ή στα μικρά sweatshops της Αιγύπτου και του κινήματος ενάντια στην καταστολή, το οποίο μαζικοποιήθηκε τα τελευταία τρία χρόνια. Και στα δύο αυτά κινήματα ηγούνται και συμμετέχουν μαζικά γυναίκες και νέοι και των δύο φύλων». (Paul Amar, “Why Egypt’s progressives win”, Jadaliyya, 8 Φεβρουαρίου 2011).

[35] Στην Αίγυπτο είχαμε μια αργή άνθιση των ανεξάρτητων εργατικών συνδικάτων τα τελευταία δέκα περίπου χρόνια. Αυτό συνέβη παρά το γεγονός ότι η ETUF (Egyptian Trade Union Federation) ήταν απολύτως ελεγχόμενη από το κράτος, είχε νόμιμα το μονοπώλιο στο συνδικαλισμό και έκανε ό,τι περνούσε από το χέρι της για να καταστείλει τις ανεξάρτητες φωνές. Τις τελευταίες μέρες του καθεστώτος ο δικτάτορας έδωσε οδηγία στην ETUF να σταματήσει τους εργάτες αν προσπαθήσουν να φύγουν από τους χώρους εργασίας τους για να συμμετάσχουν στις διαδηλώσεις… Η πραγματική επιτυχία της επανάστασης ήρθε όταν οι εργάτες άρχισαν να απεργούν σε διάφορους κλάδους, όπως, στους σιδηρόδρομους, στα λεωφορεία, στην κρατική εταιρία ηλεκτρισμού, στη διώρυγα του Σουέζ, σε εργοστάσια και νοσοκομεία. Μόνο τότε η πλάστιγγα έγειρε υπέρ των διαδηλωτών της πλατείας Ταχρίρ. (Paul Howes, “Η εξέγερση που ξάφνιασε όλο τον κόσμο”, The Australian, 26 Μαρτίου 2011).

[36] «Το μεγάλο έγκλημα του Μπεν Αλί ήταν το ότι έκανε το Κράτος μια ιδιωτική υπόθεση, μια φράξια του κεφαλαίου μεταξύ άλλων, που απείλησε με μετασχηματισμό της ωμής βίας των παραγωγικών σχέσεων σε βία νομιμοποιημένη και θεσμική (κάτι που ίσως δημιούργησε αντιθέσεις μεταξύ στρατού και αστυνομίας). Το Κράτος έπρεπε να διασωθεί: κατάσταση εκτάκτου ανάγκης, τυφλά πυρά, απαγόρευση κάθε συνάθροισης, χρήση πραγματικών πυρών απ’ τις δυνάμεις καταστολής. Φτάσαμε στο σημείο εκείνο όπου ο μετασχηματισμός της βίας των καθημερινών κοινωνικών σχέσεων στον καπιταλισμό σε νόμιμη οργανωμένη κρατική βία (η λειτουργία της κρατικής μηχανής) απειλήθηκε» (Roland Simon, «Για τα γεγονότα στην Τυνησία…», dndf.org).

[37] Στο Κάιρο το Μάρτιο ένας νεαρός αστυνομικός συνεπλάκη με έναν οδηγό λεωφορείου για μια παράβαση του Κ.Ο.Κ., τράβηξε το όπλο του και πυροβόλησε τον οδηγό στο χέρι. Αυτή τη φορά όμως οι επιβάτες και άλλοι περαστικοί αντί να γυρίσουν το κεφάλι τους αλλού και να φύγουν, επιτέθηκαν εξοργισμένοι στον αστυνομικό και τον ξυλοκόπησαν σχεδόν μέχρι θανάτου.

[38] Ένα πολύ ενδιαφέρον στοιχείο από την κρίση της Ιαπωνίας είναι η επιτυχημένη μέχρι στιγμής (Μάιος 2011), προσπάθεια της εταιρίας TEPCO να καθυστερεί την τσιμεντοποίηση των αντιδραστήρων της Fukushima. Οι μέτοχοι της εταιρίας γνωρίζουν ότι η ανακοίνωση της τσιμεντοποίησης θα εκμηδενίσει την αξία των μετοχών τους, οπότε προσπαθούν όσο μπορούν ακόμη, σε συνεργασία με την κυβέρνηση να αναβάλλουν αυτό το αναπόδραστο γεγονός. Οι ιάπωνες κάτοικοι κυκλοφορούν με μετρητές γκάιγκερ στα χέρια οι οποίοι είναι συνέχεια στο κόκκινο, αλλά το συμφέρον της κάθε TEPCO και τελικά ολόκληρου του κεφαλαίου δεν είναι αυτή τη στιγμή να αποτρέψει τον όλεθρο. Η ίδια λογική που είχε εφαρμοστεί στην καταστροφή του κόλπου του Μεξικού εφαρμόζεται κι εδώ: η οικολογική καταστροφή είναι πιο φθηνή από την καταστροφή κάθε μεγαθηρίου του κεφαλαίου. Δεν πρόκειται για κάτι καινούργιο, το κεφάλαιο καταστρέφει συστηματικά τον πλανήτη από τη στιγμή που έστησε τις πρώτες υψικαμίνους στη Βρετανία, σήμερα πια όμως η καταστροφική επέκταση του κεφαλαίου στον πλανήτη είναι τόσο σημαντική που θέτει σε αμφισβήτηση την προλεταριακή αναπαραγωγή, δηλαδή, τη συνέχεια της σχέσης του κεφαλαίου.

Blaumachen #5, editorial

admin — Thu, 30 Jun 2011 05:45:31 +0000

Η επανάσταση και ο κομμουνισμός σήμερα παράγονται μέσα στους αγώνες του προλεταριάτου ως αναγκαία ρήξη με το περιεχόμενο τους και όχι ως στρατηγική που έχει οριστεί από πριν (ο κομμουνισμός δεν είναι μια κατάσταση πραγμάτων που πρέπει να εγκαθιδρυθεί, ένα ιδεώδες που σ’ αυτό πρέπει να προσαρμοστεί η πραγματικότητα). Η πλήρης διάλυση της εργατικής ταυτότητας, η αναδιάρθρωση της ταξικής πάλης, μετασχημάτισε το περιεχόμενο του κομμουνισμού: από επιβεβαίωση της μίας τάξης του κεφαλαίου, που ήταν το περιεχόμενο της επανάστασης μέχρι το τέλος της κεϋνσιανής περιόδου, σε άμεση καταστροφή και των δύο τάξεων, συνεπώς, της καπιταλιστικής κοινωνίας. Η δράση του προλεταριάτου σήμερα βρίσκει το καθολικό της όριο στον ίδιο της το χαρακτήρα ως ταξική δράση. Ταυτόχρονα, σ’ αυτόν τον ορισμό παράγεται η δυναμική ως εσωτερική απόσταση (με τη μορφή ποικίλων πρακτικών δραστηριοτήτων) μέσα στους ταξικούς αγώνες, μέσα στο όριο της ταξικής δράσης. Η δυναμική αυτή δεν μπορεί να ολοκληρωθεί ποτέ θετικά, δεν μπορεί να οδηγήσει στην επικράτηση της εργατικής τάξης, δεν παράγει την επανάσταση ως μετεξέλιξη της εργατικής τάξης σε επαναστατική κοινωνία. Η δυναμική αυτή φέρνει συνεχώς την εργατική τάξη ως τέτοια σε αντίφαση με τον εαυτό της. Η παραγωγή πρακτικών ως εσωτερικής απόστασης στην πορεία της ταξικής δράσης του προλεταριάτου βασίζεται στον ασυστημικό χαρακτήρα της διεκδίκησης εντός της αναπαραγωγής του αναδιαρθρωμένου καπιταλισμού, καθώς η επίθεση στο μισθό έχει γίνει δομικό στοιχείο αυτής της αναπαραγωγής, η κρίση αναπαραγωγής του προλεταριάτου γίνεται δομικό στοιχείο της περιόδου.

Η θεωρητική παραγωγή των σύγχρονων αγώνων είναι η σημερινή κομμουνιστική θεωρία. Η προοπτική της κομμουνιστικοποίησης ως θεωρία της επανάστασης δεν επιδιώκει να διηγηθεί τους τρέχοντες προλεταριακούς αγώνες, σταθμίζοντάς τους απέναντι σε ένα δοσμένο επαναστατικό δόγμα. Δεν είναι δόγμα, πρόγραμμα ή συνταγή, άρα δεν είναι μέτρο της «ριζοσπαστικότητας» των αγώνων. Δεν αντιλαμβάνεται τον εαυτό της ως εξωτερικό προς τους αγώνες, αποδίδοντάς του το ρόλο του εργαλείου παρέμβασης σ’ αυτούς. Δεν είναι εργαλείο. Είναι μια σχηματοποίηση της άμεσης εμπειρίας των προλετάριων, αλλά δεν είναι η άμεση συνείδηση αυτής της εμπειρίας, είναι αφαίρεση και κριτική της. Η θεωρία της κομμουνιστικοποίησης παίρνει θέση, αποσαφηνίζοντας τις αντιφάσεις και τα όρια της ταξικής πάλης, όρια σε σχέση με την παραγωγή της επανάστασης ως κομμουνιστικοποίησης. Είναι η παραγωγή της εσωτερικής απόστασης εντός των αγώνων ως θεωρητική παραγωγή.

Η θεωρητικοποίηση από τη σκοπιά της κομμουνιστικοποίησης δεν απαντά στο ερώτημα ‘τί να κάνουμε’, θεωρεί ότι αυτό το ζήτημα δεν είναι το ζήτημα της επανάστασης. Το ζήτημα της παρέμβασης μετατρέπει αυτό που κάνουμε μέσα στον ένα ή τον άλλο αγώνα (ή αυτό που δεν μπορούμε να κάνουμε), δηλαδή πρακτικές πάντοτε συγκεκριμένες, σε μια αφαίρεση της Πρακτικής. Αυτό αντιστοιχεί σε συγκεκριμένες στάσεις: την «επιλογή» συμμετοχής σε έναν αγώνα ή όχι, το «εμείς» και η «κοινωνία», το ζήτημα της τακτικής, της στρατηγικής και η επανάσταση σαν σκοπός προς επίτευξη, οι επιλογές του ατόμου σαν αφετηρία. Ο ακτιβισμός είναι το διαρκές ‘τί να κάνουμε’ της εποχής όπου όλα όσα συνέθεταν την εργατική ταυτότητα και παρήγαγαν την επανάσταση ως επιβεβαίωση της τάξης εξαφανίστηκαν.

Έτσι σκιαγραφείται η προβληματική που διατρέχει αυτή την έκδοση. Το πρώτο κείμενο αυτού του τεύχους ‘Η μεταβατική περίοδος της κρίσης: η εποχή των ταραχών’ εξετάζει την παρούσα συγκυρία. Θέλει να ρίξει φως στην εξέλιξη της παγκόσμιας κρίσης αναπαραγωγής της καπιταλιστικής σχέσης και στην επιχείρηση της αστικής τάξης να αποκαταστήσει το ποσοστό κερδοφορίας, που εμπεδώνει και επιταχύνει όλες τις ορίζουσες τάσεις του αναδιαρθρωμένου καπιταλισμού (χρηματιστικοποίηση, ενίσχυση των ανταγωνισμών ανάμεσα σε γεωγραφικά καθορισμένες περιφέρειες συσσώρευσης του παγκόσμιου κεφαλαίου, επίθεση στο μισθό, απονομιμοποίηση της διεκδίκησης του μισθού, επισφαλειοποίηση, παραγωγή ενός δομικά πλεονάζοντος προλεταριάτου) και τις αντιφάσεις τους. Η έκρηξη αυτών των αντιφάσεων σ’ αυτή τη μεταβατική περίοδο εντός του αναδιαρθρωμένου καπιταλισμού είναι η απτή πραγματικότητα των προλεταριακών αγώνων που ξεσπάνε αποσπασματικά και χαοτικά σε όλο τον πλανήτη, από το Ουισκόνσιν και τη Μαδρίτη μέχρι τη Δαμασκό και τη Ντάκα. Το δεύτερο μέρος του κειμένου εστιάζει στον θεωρητικό απολογισμό των σημαντικότερων εκφράσεών τους -με την έννοια ότι στη δυναμική τους συμπυκνώνουν καθαρότερα τις αντιφάσεις της παρούσας συγκυρίας- το κίνημα ενάντια στη μεταρρύθμιση του ασφαλιστικού συστήματος στη Γαλλία και τις εξεγέρσεις στη Βόρεια Αφρική και τη Μέση Ανατολή.

Το επόμενο κείμενο, ‘Η παραγωγή και αναπαραγωγή του κεφαλαίου: η αντίφαση που ορίζει λογικά και ιστορικά το κεφάλαιο’, αποτελεί προσπάθεια θεωρητικής ερμηνείας της σύγχρονης κρίσης και της ιστορικής της σημασίας. Στόχος του κειμένου είναι η θεωρητική αποσαφήνιση του μηχανισμού παραγωγής της κρίσης αναπαραγωγής της καπιταλιστικής σχέσης -μέσα από μια επιστροφή στο έργο του Μαρξ- στην ιστορική της πραγματικότητα. Το κείμενο προχωράει για αρκετές σελίδες σε λογικό επίπεδο, ανασυνθέτοντας τις διακριτές μορφές και κατηγορίες που αποτελούν την ολότητα της αντίφασης της εκμετάλλευσης, για να καταλήξει στο ιστορικό επίπεδο της ανάλυσης της σημερινής συγκυρίας και του περιεχομένου της επανάστασης που αυτή παράγει. Το κείμενο αποτελεί συγκεκριμένη τοποθέτηση, εντός της εσωτερικής σύγκρουσης που διεξάγεται μέσα στο προλεταριακό κίνημα, σχετικά με το κομβικό ζήτημα: πώς η κρίση της σχέσης κεφάλαιο θέτει σε αμφισβήτηση το ρόλο του προλεταριάτου ως τάξης του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Από την απάντηση που δίνεται προκύπτει το γιατί δεν θεωρούμε ότι ο κομμουνισμός σήμερα μπορεί να είναι ο θρίαμβος ή η «χειραφέτηση» της εργατικής τάξης, αλλά η καταστροφή της ως τέτοιας.

Στη συνέχεια περιλαμβάνεται η ελληνική μετάφραση του κειμένου ‘Πολύ κακό για το τίποτα’. Το κείμενο γράφτηκε από την Theorie Communiste (TC) ως κριτική στο κείμενο των Gilles Dauve και Karl Nesic ‘Προλεταριάτο και εργασία: μια ιστορία αγάπης;’, το οποίο γράφτηκε το 2002 και στα ελληνικά κυκλοφόρησε το 2005 στο 11ο τεύχος του περιοδικού τα Παιδιά της Γαλαρίας. Το κείμενο της TC διαπερνάει σημαντικό μέρος της ιστορίας του εργατικού κινήματος, αναπτύσσει τη θεωρία του «προγραμματισμού», εξετάζει το ζήτημα της σχέσης της ταξικής πάλης με τον κύκλο συσσώρευσης, κάνει κριτική στον «επαναστατικό» ανθρωπισμό (που κάποτε ήταν όντως επαναστατικός), αντιμετωπίζει κριτικά την «αντι-εργασία», και επιβεβαιώνει την ταξική πάλη ως αντίφαση μεταξύ των τάξεων εντός της σχέσης εκμετάλλευσης και την επανάσταση ως ιστορική παραγωγή αυτής της αντίφασης, αναπτύσσοντας έτσι την πολύ βασική ιδέα της ιστορικότητας του περιεχομένου του κομμουνισμού.

Ακολουθεί η θεωρητική αντιπαράθεση ανάμεσα στο Blaumachen και την Internationalist Perspective (IP) που εκτυλίχθηκε το φθινόπωρο του 2010, με αφορμή τη σύντομη κριτική των Sander και MacIntosh (IP) στο κείμενο ‘Δεκέμβρης 2008: μια προσπάθεια να ανιχνεύσουμε τη δύναμη και τα όρια του αγώνα μας’ που δημοσιεύτηκε στο Blaumachen #3. Η συζήτηση περιλαμβάνει θέματα όπως η ταξική συνείδηση και η ενότητα της τάξης, η αντίφαση μεταξύ των τάξεων, η αυτοοργάνωση, η περιοδολόγηση του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής και τελικά ο ίδιος ο ορισμός της επανάστασης και του κομμουνισμού. Με αφορμή την παρούσα έκδοση στα ελληνικά έχουν γίνει λίγες αλλαγές και προσθήκες στο δικό μας κείμενο-απάντηση σε σχέση με την αρχική αγγλική του έκδοση τον Νοέμβριο του 2010.

Το δεύτερο μέρος αυτού του τεύχους αποτελεί την ελληνική έκδοση κειμένων από το 1ο τεύχος του περιοδικού Sic, την έντυπη συνεισφορά ενός διεθνούς θεωρητικού εγχειρήματος που σκοπό έχει να αποτελέσει τόπο για την εκδίπλωση της προβληματικής της κομμουνιστικοποίησης. Το περιοδικό θα εκδίδεται στα αγγλικά και τα γαλλικά, ενώ στα ελληνικά θα μεταφράζονται και θα δημοσιεύονται, στο πλαίσιο του Blaumachen ή αυτόνομα, επιλεγμένα κείμενα από κάθε τεύχος. Η αυτοπαρουσίαση του εγχειρήματος γίνεται στο editorial του Sic #1 το οποίο περιλαμβάνουμε εδώ. Στη συνέχεια, δημοσιεύουμε το κείμενο ‘Η τωρινή στιγμή’ που γράφτηκε το 2009, και επικαιροποιήθηκε το 2010, για να αποτελέσει τη θεωρητικοποίηση των βασικών οριζουσών της αντίφασης της εκμετάλλευσης στον αναδιαρθρωμένο καπιταλισμό, της σύγχρονης κρίσης, των δυναμικών που είναι και όρια των τρέχοντων ταξικών αγώνων, των αγώνων ως παραγωγών θεωρίας, της επανάστασης ως κομμουνιστικοποίησης. Το κείμενο ακολουθείται από μία σειρά παραρτημάτων τα οποία αποτυπώνουν ένα μέρος της σχετικής συζήτησης που έγινε εντός του Sic. Τέλος, δημοσιεύουμε το κείμενο ‘Πως μπορεί κανείς να θέτει ακόμα αιτήματα όταν κανένα αίτημα δεν μπορεί να ικανοποιηθεί’, το οποίο αναδεικνύει μια έκφανση της εσωτερικής απόστασης ανάμεσα στις πρακτικές που παράγεται μέσα στους τρέχοντες αγώνες, αναλύοντας ιστορικά και λογικά τις απέλπιδες καταλήψεις εργοστασίων και απεργίες στη Γαλλία το 2009-2010.

Όλα τα κείμενα είναι προϊόντα συλλογικής επεξεργασίας αλλά ο υπογράφων φέρει την ευθύνη των τελικών διατυπώσεων.

Ευχαριστούμε όλους όσους με τον τρόπο τους βοήθησαν στην έκδοση αυτού του τεύχους.

Ροκαμαδούρ για το Blaumachen,
Ιούνιος 2011

Η προοπτική της κομμουνιστικοποίησης

woland — Sat, 04 Jun 2011 20:23:28 +0000

Εισήγηση στο φεστιβάλ communismos της Υφανετ

Σε μια απόπειρα να προσεγγίσουμε την έννοια του κομμουνισμού, που είναι και το γενικό θέμα αυτής της κουβέντας^¹, θεωρούμε ότι ο κομμουνισμός σήμερα παράγεται ως επανάσταση της τρέχουσας ιστορικής περιόδου, ως κομμουνιστικοποίηση. Για εμάς, η κομμουνιστικοποίηση προεικονίζεται μέσα στους αγώνες που διεξάγονται σήμερα, ως το ξεπέρασμα των ορίων τους, και όχι μέσα στο πώς θα έπρεπε να γίνονται οι αγώνες σήμερα. Η κομμουνιστικοποίηση δεν έχει τον κομμουνισμό σαν πολιτικό πρόγραμμα, σαν σκοπό και σαν αποτέλεσμα, είναι η ίδια η παραγωγή του κομμουνισμού. Δεν υπάρχουν στάδια ανάμεσα στην επανάσταση αυτού του κύκλου αγώνων και τον κομμουνισμό, ούτε ο σοσιαλισμός ούτε και καμία άλλη μορφή εργατικής εξουσίας ή σταθερής εργατικής διαχείρισης (κατάργηση του κράτους και δημιουργία εργατικών συμβουλίων ή αυτοδιαχείριση). Η κομμουνιστικοποίηση δεν είναι η επανοικειοποίηση των επιμέρους κεφαλαίων από τους προλετάριους• οι προλετάριοι δεν επανοικειοποιούνται τίποτα. Η κομμουνιστικοποίηση δεν είναι αγώνας για την επανοικειοποίηση των κοινών. Για εμάς δεν υπάρχουν δομές κομμουνιστικοποίησης σήμερα, όπως αναφέρεται στην αφίσα του φεστιβάλ-συνεδρίου communismos. Η κομμουνιστικοποίηση δεν είναι κολλεκτιβοποίηση. Η κομμουνιστικοποίηση επίσης δεν είναι η κοινότητα αγώνα. Το να αποκαλεί κανείς την κοινότητα αγώνα κομμουνιστικοποίηση, σημαίνει, για όσους το κάνουν, ότι όντως αντιλαμβάνονται την άμεση σύνδεση ανάμεσα στους τωρινούς αγώνες και την επανάσταση, και αυτό είναι ουσιώδες. Αλλά η σύνδεση αυτή έχει έναν χαρακτήρα «εδώ-και-τώρα», αυτονομεί τη δυναμική της περιόδου και κατασκευάζει την ιδεολογία της περιόδου, η οποία όμως αναπόφευκτα οδηγεί σε έναν εναλλακτικό τρόπο ζωής.

Η κομμουνιστικοποίηση και ο κομμουνισμός είναι πράγματα του μέλλοντος, δε συμβαίνουν στο παρόν, αλλά πρέπει να μιλάμε γι’ αυτά στο παρόν.

Τί είναι η κομμουνιστικοποίηση; Είναι μέτρα που θα λάβει καταρχήν ένα κομμάτι του προλεταριάτου μέσα στον αγώνα ενάντια στο κεφάλαιο. Είναι μέτρα που θα λαμβάνει για να μπορέσει να συνεχίσει τον αγώνα του. Τα μέτρα αυτά θα είναι ταυτόχρονα μέτρα επιβίωσης μέσα στην κατάργηση του ως τάξης: κατάργηση κράτους, χρήματος, ιδιοκτησίας, κάθε τύπου μετρησιμότητας και ανταλλαγής. Το προλεταριάτο μπορεί να πάρει αυτά τα μέτρα και να καταργήσει το κεφάλαιο αυτοκαταργούμενο το ίδιο, μόνο γιατί είναι η τάξη του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής, από την εκμετάλλευση της οποίας παράγεται υπεραξία. Μόνο επειδή αποτελεί πόλο της κεντρικής αντίφασης του καπιταλισμού, της εκμετάλλευσης, μπορεί να καταργήσει την αντίφαση αυτή και μαζί μ’ αυτήν ταυτόχρονα όλες τις καπιταλιστικές κοινωνικές αντιφάσεις. Το προλεταριάτο δεν κάνει την επανάσταση επειδή οι προλετάριοι μισούν το κεφάλαιο, ή επειδή υπάρχει επιθυμία μιας άλλης ζωής. Αυτά αποτελούν την ιδεολογική έκφραση του γεγονότος ότι το προλεταριάτο αποτελεί πόλο της αντίφασης της εκμετάλλευσης.

Το προλεταριάτο κάνει κατεξοχήν διεκδικητικούς αγώνες για να βελτιώσει τις συνθήκες της ζωής του μέσα στον καπιταλισμό. Δε θα ξεπεράσει τη διεκδικητική φύση των αγώνων του με το να κατανοήσει, δήθεν, ότι αυτή δεν οδηγεί πουθενά, δε θα κάνει την επανάσταση για να υλοποιήσει κάποιο αόριστο, αφηρημένο ιδανικό. Μέσα στην εξέλιξη των διεκδικητικών αγώνων του θα επιτεθεί συγκεκριμένα στα μέσα παραγωγής ως τέτοια, δηλαδή στο ρόλο τους ως μέσα παραγωγής (όπως για παράδειγμα κάνουν ήδη οι εργάτες στο Μπαγκλαντες την ώρα που διεκδικούν το μισθό τους• μπορούμε να σκεφτούμε τη γενίκευση μιας τέτοιας κατάστασης). Αυτή η επίθεση, αν η επανάσταση συνεχιστεί σαν αλυσιδωτή αντίδραση, σαν επανάσταση μέσα στην επανάσταση, θα οδηγήσει στην κατάργηση τους ως αξία, θα τα αποκαπιταλιστικοποιήσει. Η επίθεση στις τράπεζες στις οποίες οι προλετάριοι έχουν χρήματα στους λογαριασμούς τους, είναι που θα θέσει αναγκαστικά το ζήτημα του πώς θα υπάρχει ζωή χωρίς χρήμα και δε θα είναι μια απόφαση κατάργησης του χρήματος. Η επίθεση στα αστυνομικά τμήματα θα θέσει το θέμα του οπλισμού της επανάστασης για να αντιμετωπίσει τις συνέπειες των πράξεων της. Η κατάληψη των τηλεπικοινωνιακών δικτύων και δικτύων μεταφορών ή η καταστροφή τους θα θέσει το θέμα της επικοινωνίας των εξεγερμένων ή του μπλοκαρίσματος της επικοινωνίας ανάμεσα στις δυνάμεις καταστολής. Η επίθεση στα καταστήματα και η λεηλασία των εμπορευμάτων θα θέσει το θέμα της μη ανταλλαγής και μη διανομής σε ένα πρωτόλειο επίπεδο και για μικρό αλλά κρίσιμο χρονικό διάστημα. Η συνέχιση του αγώνα στο δημόσιο χώρο, η μη δυνατότητα επιστροφής στο σπίτι, θα θέσει σε αμφισβήτηση τη διάκριση ανάμεσα στην ιδιωτική και τη δημόσια σφαίρα, θα θέσει το θέμα του φύλου. Η κατάληψη των χώρων παραγωγής ή η καταστροφή κάποιων από αυτούς θα θέσει το θέμα του πώς θα αναπαράγεται η ζωή συνολικά. Αν οι εξεγερμένοι που κομμουνιστικοποιούν παρασύρουν μεγάλο μέρος της κοινωνίας, μέσα από μια συγκρουσιακή φυσικά διαδικασία, στην εφαρμογή κομμουνιστικών μέτρων, μόνο τότε θα μπορεί να προχωρήσει η επανάσταση. Το πιο σημαντικό: μόνο αν όλα αυτά γίνουν μαζί και όχι το καθένα ξεχωριστά, μόνο αν συμβαίνουν παράλληλα σε πολλά μέτωπα και όχι κεντρικά, θα γίνει η επανάσταση ως κομμουνιστικοποίηση.

Με τα μέτρα αυτά οι προλετάριοι δημιουργούν άμεσες δι-ατομικές σχέσεις οι οποίες αποτελούν σάρκα και αίμα του μέλλοντος. Από αυτές, την ανάπτυξη τους, την εμβάθυνση τους μπορεί να παραχθεί ο κομμουνισμός, δηλαδή η κατάργηση της διάκρισης της παραγωγικής με την αναπαραγωγική διαδικασία, η κατάργηση της ίδιας της έννοιας του τελικού προιόντος, να παραχθεί το βασίλειο της ελεύθερης δραστηριότητας η οποία δεν θα είναι ούτε ατομική ούτε κοινωνική γιατί αυτή η διάκριση δεν θα υπάρχει πλέον.

Αν έστω και ένα από τα μέτρα κατάργησης διαμεσολαβήσεων θεωρηθεί δευτερεύον και το κομμάτι του προλεταριάτου που αφορούν κατασταλεί με κάποιον τρόπο εσωτερικά, ήδη θα ξεκινάει η αντεπανάσταση.

Ένα παράδειγμα: Αν οι γυναίκες αναγκαστούν να γυρίσουν στο σπίτι και στα παιδιά, αν παραμείνει το σπίτι το ίδιο ως κάτι ξεχωριστό, δεν μπορεί να προχωρήσει η κομμουνιστικοποίηση. Άλλο παράδειγμα: αν ριζώσει μέσα από την επανάσταση ένα σύστημα ανταλλαγής και μετρησιμότητας, ακόμη και χωρίς χρήμα, αν επικρατήσει οποιαδήποτε συστηματοποίηση και θεσμοποιημένη ή μη διαμεσολάβηση των σχέσεων ανάμεσα στα άτομα, η επανάσταση θα υποχωρήσει.

Πώς όμως τα πράγματα θα φτάσουν ως εκεί; Με το να συζητάμε σήμερα για την κομμουνιστικοποίηση, την επανάσταση που θα γίνει στο μέλλον, το μόνο που κάνουμε είναι να ψάχνουμε πώς αυτή προαναγγέλεται στους σημερινούς αγώνες ως το ξεπέρασμα των ορίων τους. Η σημερινή επανάσταση παράγεται από τον καπιταλισμό, όπως είναι σήμερα. Η σημερινή φάση του καπιταλισμού, η κρίση του, παράχθηκε μέσα στον κύκλο αγώνων της περιόδου από τα τέλη του 70 μέχρι σήμερα. Σταδιακά η μισθολογική διεκδίκηση έγινε άθεμιτη μέσα στην καπιταλιστική σχέση. Δηλαδή πλέον το κεφάλαιο δεν μπορεί να ικανοποιήσει τα μισθολογικά αιτήματα των εργατών και να συνεχίσει να αναπαράγεται αποτελεσματικά, έχει σπάσει το συμβόλαιο, η εργατική δύναμη τείνει να αντιμετωπίζεται μόνο ως κόστος το οποίο πρέπει να ελαχιστοποιηθεί. Μέσα από αυτό το αθέμιτο η ταξική πάλη της περιόδου μεταμορφώθηκε σταδιακά. Σημαντικά γεγονότα έλαβαν χώρα: από τις ήττες των ανθρακωρύχων στην Αγγλία στα μέσα της δεκαετίας του ’80 και την επιβολή του νεοφιλελευθερισμού, δηλαδή τη νίκη της αναδιάρθρωσης, μέχρι το κίνημα ανέργων στη Γαλλία στα μέσα της δεκαετίας του ’90, είχε ήδη συντελεστεί η διάλυση της εργατικής ταυτότητας. Η τάξη δεν μπορούσε πια να επιβεβαιωθεί, να βρει μέσα στον εαυτό της τη μελλοντική κοινωνία. Κατέρρευσαν τα συνδικάτα της, τα κόμματα της, ο υπαρκτός σοσιαλισμός, όλα αυτά που την ένωναν ως εργατική ταυτότητα.

Έτσι, σήμερα στην κλίμακα του προλεταριάτου ως τάξης, δεν μπορεί να υπάρξει αλληλεγγύη που να αναφέρεται σε μια κοινή ταυτότητα εκμεταλλευομένων.

Η έμφυλη και φυλετικά διαχωριστική ενότητα στη βάση της εργατικής ταυτότητας που υπήρχε μέχρι τους αγώνες του ’60-’70 σαρώθηκε από την αναδιάρθρωση. Το κείμενο του QV^² έχει δίκιο όταν λέει « η επίκληση μιας ορθόδοξης ενότητας [της τάξης] έναντι του κατακερματισμού που προτείνουν τα κινήματα ταυτοτήτων συγχέει τη διαφορά μεταξύ των ταυτοτήτων με τη διαφορά που τις κάνει δυνατές». Όμως, η λογική αυτού του συμπεράσματος πρέπει να εφαρμοστεί και στην ανάλυση για τα συλλογικά υποκείμενα των διάφορων κοινωνικών ρόλων που αναδύθηκαν με τη σάρωση της εργατικής ταυτότητας: Ούτε οι γυναίκες ως συλλογικό υποκείμενο μπορούν να είναι ενωμένες, η εκμετάλλευση εξακολουθεί να υπάρχει και να τις διαχωρίζει παρά το ότι σαρώθηκε η έμφυλη εργατική ταυτότητα. Ούτε οι μετανάστες μπορούν να είναι ενωμένοι, η εκμετάλλευση τους διαχωρίζει σε μετανάστες αφεντικά και μετανάστες προλετάριους παρά το ότι σαρώθηκε η ρατσιστική εργατική ταυτότητα που αντιστοιχούσε στο φορντισμό.

Οι διαφορές ανάμεσα στα κομμάτια του προλεταριάτου δεν είναι απλώς περιστασιακές, ούτε τυπικές. Είναι εγγενείς στον ίδιο τον ορισμό της κατάστασης του εκμεταλλευομένου. Στις καπιταλιστικές σχέσεις παραγωγής, μπορεί να έχει κάποιος τις καλύτερες προθέσεις του κόσμου και την καλύτερη δυνατή αντισυντεχνιακή, αντιρατσιστική, αντισεξιστική συνείδηση, αλλά αυτό δεν αλλάζει τίποτα αν, αντικειμενικά ή νομικά, οι καταστάσεις μέσα στις οποίες υπάρχει κοινωνικά είναι τέτοιες που τον ευνοούν περισσότερο από άλλους. Οι διαφορές, οι κατακερματισμοί, έχουν υλική, αντικειμενική βάση. Αντικειμενικά, ο λευκός εργάτης δεν είναι ο μαύρος εργάτης και είναι κατανοητό ότι δεν έχει καμία όρεξη να γίνει.

Ο κατακερματισμός, η ανεργία και η επισφάλεια έχουν με την επιβολή της αναδιάρθρωσης μπει στο κέντρο του ορισμού της μισθωτής εργασίας. Ο μόνος ορίζοντας που μένει είναι το ίδιο το κεφάλαιο, ο άλλος κόσμος που δήθεν είναι εφικτός, τα κινήματα αντιπαγκοσμιοποίησης κτλ. Καθώς όμως ο κύκλος συσσώρευσης προχωράει προς την κρίση υπερσυσσώρευσης, σημαντικά γεγονότα δείχνουν τί παράγεται μέσα σ’αυτόν τον κύκλο ως επανάσταση και ως αντεπανάσταση: κρίση και εξέγερση στην Αργεντινή το 2001, πόλεμος κατά της τρομοκρατίας, εξέγερση στα banlieues το 2005, κίνημα ενάντια στο CPE το 2006, η παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση, ο Δεκέμβρης του 2008 στην Ελλάδα, η εξέγερση στην Καραϊβική το 2009, οι επιθέσεις στα μέσα παραγωγής στις διεκδικητικές απεργίες στο Μπαγκλαντές από το 2006 μέχρι σήμερα, η κατάρρευση των μεσαίων στρωμάτων και η κρίση μοντέλου διακυβέρνησης στη μέση ανατολή και το μαγκρεμπ και οι εξεγέρσεις σ’αυτές τις περιοχές σήμερα. Η αναδιάρθρωση του κεφαλαίου ήταν φυσικά και αναδιάρθρωση της ταξικής πάλης. Η τάξη πλέον, όταν αγωνίζεται μέσα στον κατακερματισμό της, προσκρούει απέναντι στο μόνο είδωλο της που έχει μείνει στο κεφάλαιο να της θυμίζει ότι και αυτή είναι κεφάλαιο: την αστυνομία και την καταστολή γενικότερα. Ο συνδικαλισμός, η πολιτική, το κράτος, όλα έχουν γίνει πειθαρχικά και κατασταλτικά, ξεφτίζει με μεγάλη ταχύτητα ο συμπληρωματικός προνοιακός χαρακτήρας που είχαν προηγουμένως.

Σήμερα πια μέσα στην κρίση, η διεκδίκηση ύπαρξης του μισθού βρίσκεται σε αδιέξοδο. Ποιο είναι το όριο που παράγεται σήμερα; Σήμερα, οι αγώνες μέσα στο αδιέξοδο της μισθολογικής διεκδίκησης βρίσκουν μπροστά τους σαν αντίφαση το ότι η τάξη προσπαθεί να συνεχίσει να υπάρχει ως τάξη.

Από εδώ προκύπτει ότι η αναπαραγωγή του κεφαλαίου, σήμερα, μέσα στην κρίση του αναδιαρθρωμένου καπιταλισμού, είναι ταυτόχρονα η αναπαραγωγή μέσα στους αγώνες μιας δυναμικής αποκλίσεων ανάμεσα σε αντιφατικές πρακτικές.

Μια τέτοια δυναμική παραγωγής αποκλίσεων δεν μπορεί να ολοκληρωθεί ποτέ θετικά, δεν μπορεί να οδηγήσει στην επικράτηση της εργατικής τάξης. Αντίθετα, φέρνει συνεχώς την εργατική τάξη ως τέτοια σε αντίφαση με τον εαυτό της. Το σημαντικό εδώ, είναι η ίδια η απόκλιση ανάμεσα στις δραστηριότητες και όχι η ταυτοποίηση «επαναστατικών» και «μη-επαναστατικών» πρακτικών. Τέτοια διάκριση δεν υπάρχει πριν την επανάσταση και κάθε επίκληση της σ’ αυτό το στάδιο είναι ιδεολογική έκφραση των φορέων των δραστηριοτήτων που αποκλίνουν μεταξύ τους.

Για να δώσουμε ένα πρόχειρο παράδειγμα του τί είναι η απόκλιση: μέσα σε έναν μακροχρόνιο αγώνα διεκδίκησης μισθού που εμφανίζεται κατά κύματα από το 2006, οι εργάτες στο Μπαγκλαντές επιτέθηκαν πολλές φορές στα εργοστάσια που δούλευαν και τα έσπασαν και τα έκαψαν. Δηλαδή, ενώ ζητούσαν να συνεχίσουν να δουλεύουν με καλύτερο μισθό μέσα σ’αυτά τα εργοστάσια, την ίδια στιγμή, ερχόμενοι αντιμέτωποι με την μη ικανοποίηση από το κεφάλαιο των αιτημάτων τους, καίγοντας τα εργοστάσια επιτέθηκαν στην ίδια τους την ύπαρξη ως εργάτες. Η απόκλιση δεν είναι το κάψιμο των εργοστασίων, είναι η αντιφατική συνύπαρξη της διεκδίκησης με την επίθεση στα μέσα παραγωγής.

Όσο προχωράει αυτή η δυναμική, από τη μία πλευρά τόσο περισσότερο η τάξη τείνει να αγωνιστεί ως τάξη ενάντια στο κεφάλαιο, και από την άλλη, τόσο περισσότερο παράγονται αποκλίσεις στο εσωτερικό των ταξικών αγώνων, καθώς το όριο που έχει να αντιμετωπίσει η τάξη είναι η ίδια της η αναπαραγωγή ως μέρος του κεφαλαίου. Ο πολλαπλασιασμός των πρακτικών που αποκλίνουν μεταξύ τους θα παράγεται στο εσωτερικό αυτών των μορφών, και θα θέτει σε αμφισβήτηση κάθε πιθανή σταθεροποίηση, κάθε «προλεταριακή επιτυχία». Η δυναμική αυτή αποτελεί την εμβάθυνση της αντίφασης, και προεικονίζει το ποιοτικό άλμα: την ολοκληρωτική ρήξη της δυναμικής με τον ίδιο της τον εαυτό, αυτή η ρήξη θα είναι η επανάσταση. Κομμάτια του προλεταριάτου, ξεπερνώντας τον διεκδικητικό χαρακτήρα του αγώνα τους, θα πάρουν τα πρώτα μέτρα κομμουνιστικοποίησης. Το γεγονός αυτό θα οξύνει την κρίση, μέσα στην οποία ήδη βρίσκεται η προλεταριακή συνθήκη, και ταυτόχρονα θα ξεκινήσει τη διαδικασία αμφισβήτησης της προλεταριακής κατάστασης για το σύνολο του προλεταριάτου.

Μπορεί κανείς να πει: Καλά, γιατί συμβαίνει αποκλειστικά σήμερα αυτό; Οι προηγούμενες επαναστάσεις δηλαδή δεν ήταν κομμουνιστικές; Η απάντηση, χωρίς δισταγμό, είναι: Ναι ήταν κομμουνιστικές, αλλά με άλλο περιεχόμενο. Το περιεχόμενο του κομμουνισμού είναι που αλλάζει, γιατί ο κομμουνισμός είναι το ζωντανό κίνημα που παράγεται από το ιστορικό παρόν της αντίφασης του κεφαλαίου, δεν είναι μια κατάσταση πραγμάτων γνωστή εκ των προτέρων που πρέπει να εγκαθιδρυθεί, ένα ιδεώδες στο οποίο πρέπει να προσαρμοστεί η πραγματικότητα. Το γεγονός ότι η επανάσταση το ’17, το ’36 και λίγο πιο αντιφατικά ακόμη και το ’68 είχε στο κέντρο της την εργατική ταυτότητα, είχε ως στόχο το θρίαμβο της εργατικής τάξης, το να πάρουν οι εργάτες την κοινωνία στα χέρια τους, και όχι να την καταργήσουν ως τέτοια, το γεγονός ότι η επανάσταση τους ήταν το να φτιάξουν το κράτος τους ή τα εργατικά τους συμβούλια, δηλαδή να διαχειριστούν ως τάξη την παραγωγή, δεν είναι κάποιου τύπου λάθος τους. Ήταν η επανάσταση της εποχής τους, αυτό παραγόταν τότε ως κατάργηση του κεφαλαίου, δεν μπορούσε να υπάρξει άλλη, και αυτή η επανάσταση ηττήθηκε.

Αν αποτύχει η επανάσταση που παράγεται από την εποχή μας, δε θα πρόκειται για λάθη που έκαναν οι προλετάριοι ή για στρεβλή συνείδηση αλλά θα πρόκειται για το αποτέλεσμα μιας ιστορικής σύγκρουσης το οποίο δεν μπορούμε να προκαθορίσουμε σήμερα, η αντεπανάσταση που φέρει μέσα της η κομμουνιστικοποίηση ως επανάσταση θα έχει επικρατήσει.

Πως μπορεί να αποτύχει η επανάσταση που παράγεται από την τρέχουσα περίοδο του αναδιαρθρωμένου καπιταλισμού; Αν δεν ξεπεράσει τις εσωτερικές αντιφάσεις της, που θα αναπτύσσονται καθώς οι προλετάριοι κάνουν απόπειρες να εφαρμόσουν κομμουνιστικά μέτρα, θα επικρατήσει η αντεπανάσταση.

Παραδείγματα: Η τοπικοποίηση, δηλαδή τοπική αυτοδιαχείριση της αναπαραγωγής της ζωής. Πρόκειται για αναγκαίο στάδιο μεν, καθώς η καταστροφή που θα επιφέρει η επανάσταση θα είναι τέτοια που θα προκύψει η τοπικοποίηση ως ζήτημα επιβίωσης, αλλά αν τα πράγματα μείνουν έτσι και κάθε τοπικά εντοπισμένη κοινότητα προσπαθήσει αυτόνομα να αναπαραχθεί με αυτοδιαχείριση, χωρίς να κατορθώσει να συνεργαστεί με άλλες κοινότητες και τελικά να διαλυθεί ως τέτοια στις άλλες κοινότητες, όπως και οι άλλες σ’ αυτήν, η καπιταλιστική αντεπανάσταση θα τις συντρίψει, θα συντρίψει κάθε τι αδύναμο απέναντι στην κατασταλτική δύναμη πυρός που διαθέτει. Άλλο παράδειγμα, συνδεόμενο με το πρώτο: Η συνεργασία μεταξύ κοινοτήτων θα είναι μια κατάσταση συγκρουσιακή, δε θα είναι παράδεισος επί της γης. Οι ειδικές διαφοροποιήσεις ανάμεσα στα διάφορα κομμάτια του προλεταριάτου, θα προκαλέσουν συγκρούσεις. Ένα μεγάλο τμήμα του προλεταριάτου το οποίο μεγαλώνει συνεχώς, είναι το προλεταριάτο της ακραίας φτώχειας και της παραοικονομίας. Πώς, όταν θα καταστρέφεται η παραοικονομία (η οποία υπάρχει μόνο γιατί υπάρχει η κανονική οικονομία), αυτό το τμήμα του προλεταριάτου θα θεωρεί πως είναι προς το συμφέρον του να εφαρμόσει την κατάργηση της ανταλλαγής με την οποία μέχρι σήμερα επιβιώνει; Σ’ αυτή την αντίφαση κρύβεται πολλή βία, εμβάθυνση της έμφυλης κυριαρχίας, η δυναμική της βαρβαρότητας. Αλλά και το υπόλοιπο, πιο επίσημο προλεταριάτο, πως θα ξεπεράσει τις βασικές ορίζουσες αναπαραγωγής της κανονικότητας του καπιταλισμού; Μέσα στο χαμό των μαχών και των διάσπαρτων συγκρούσεων, μέσα στην ταυτόχρονη προσπάθεια οργάνωσης μιας άλλης ζωής, χωρίς διάκριση παραγωγής και αναπαραγωγής, χωρίς ρόλους, χωρίς κοινωνία σε τελική ανάλυση, θα μπορεί να υπάρχει άραγε το σπίτι του καθενός (έστω κι αν αυτό είναι ας πούμε η Υφανέτ); Θα μπορεί να υπάρχει η οικογένεια του καθενός και της κάθε μίας; Όταν οι γυναίκες θα αμφισβητούν μέσα στην εξέγερση τον κοινωνικό τους ρόλο, να αναπαράγουν την εργατική δύναμη, φανταστείτε πόσες συγκρούσεις θα ξεσπάσουν. Πώς θα ξεπεραστεί το ότι για να καταστραφεί ο καπιταλισμός πρέπει να καταργηθεί ο κοινωνικός ρόλος γυναίκα και ο κοινωνικός ρόλος άντρας; Ότι τα παιδιά δεν θα πάνε σχολείο, ότι δεν είναι μελλοντικοί εργαζόμενοι που πρέπει να εκπαιδευθούν, και το βασικότερο από όλα: ότι τα παιδιά δεν ανήκουν σε κανέναν άλλον απολύτως πέρα από τον εαυτό τους, αλλά πρέπει οι ενήλικοι να συνεχίσουν να τα προστατεύουν μέσα σε αυτήν την πραγματικότητα; Δύσκολα ερωτήματα στα οποία η καπιταλιστική αντεπανάσταση θα έχει απαντήσεις: Φυλακές και δολοφονίες για το αποκλεισμένο προλεταριάτο των γκέτο και των παραγκουπόλεων, εθελοντισμό για ένα πιάτο φαί για το προλεταριάτο που θα μένει έξω από τη φυλακή, γάμους ανάμεσα σε gays, lesbians, και γενικότερα θεσμοθέτηση όλων των σεξουαλικών ταυτοτήτων, μεγαλύτερο άνοιγμα των δυνατοτήτων στις γυναίκες ως άτομα να ανεβαίνουν στην κοινωνική ιεραρχία, μόνο για να συνεχίσουν ως συλλογικό υποκείμενο να έχουν τον υποδέεστερο κοινωνικό ρόλο γυναίκα κτλ…

1 | Η εισήγηση έγινε στο πλαίσιο της ενότητας “για την επανανοηματοδότηση του κομμουνισμού”

2 | Το κείμενο αυτό ήταν η εισήγηση του φεμινιστικού περιοδικού qvzine στο φεστιβάλ και είχε τίτλο: Ποιοι είναι οι κομμουνιστές; Δεν είμαστε εμείς κομμουνίστριες;

Η ιστορική παραγωγή της επανάστασης της τρέχουσας περιόδου

admin — Sat, 27 Nov 2010 08:46:11 +0000

Η αναδιάρθρωση του κεφαλαίου και η σημερινή μορφή της σχέσης κεφάλαιο

Η αντίφαση της αναδιάρθρωσης: επίλυση της «κρίσης του ’73» και φορέας της σύγχρονης κρίσης

Η ιστορική εξέλιξη της αντίφασης κεφαλαίου-προλεταριάτου, μέσα στην πραγματική υπαγωγή της εργασίας στο κεφάλαιο,^{^[1]} έχει οδηγήσει, σήμερα, στην εποχή της κρίσης του συνεχώς και επιταχυνόμενα διεθνοποιούμενου κεφαλαίου. Η σύγχρονη μορφή του κεφαλαίου και η κρίση του έχουν παραχθεί από την αναδιάρθρωση της ταξικής πάλης που ακολούθησε την κρίση του 1973. Τα βασικά σημεία της ανάλυσης της σύγχρονης μορφής του κεφαλαίου είναι τα ακόλουθα:

(Α) Η ιστορική περίοδος που διανύουμε έχει ως αφετηρία της την «κρίση του 1973», η οποία αποτελεί την αρχή του τέλους του κύκλου αγώνων της κεϋνσιανής μεταπολεμικής περιόδου συσσώρευσης του κεφαλαίου. Η περίοδος από το 1973 και μετά είναι ουσιωδώς διαφορετική σε ότι αφορά τη συσσώρευση του κεφαλαίου και τους ταξικούς αγώνες, που αποτελούν συστατικό στοιχείο αυτής της συσσώρευσης. Η σύγχρονη περίοδος χαρακτηρίζεται από την αναδιάρθρωση της καπιταλιστικής εκμεταλλευτικής σχέσης σε όλα τα επίπεδα. Η αναδιάρθρωση συμπύκνωσε την ανατροπή σημαντικών τρόπων λειτουργίας και ρύθμισης της καπιταλιστικής σχέσης, που είχαν εδραιωθεί στο προηγούμενο μοντέλο συσσώρευσης. Η αναδιάρθρωση ήταν η απάντηση του κεφαλαίου στην πτώση της κερδοφορίας που ξεκίνησε (στις ΗΠΑ) το 1964^{^[2]} και ήταν ταυτόχρονα αντεπανάσταση, αντεπίθεση της καπιταλιστικής τάξης στο προλεταριάτο, με συγκεκριμένα αποτελέσματα που επέτρεψαν την ανάκαμψη του ποσοστού κέρδους. Κομβικό χρονικό σημείο για την αντεπανάσταση ήταν το 1979^{^[3]}, ενώ η ανάκαμψη του ποσοστού κέρδους εμφανίζεται από το 1982. Σκοπός της αντεπανάστασης ήταν η πλήρης απελευθέρωση του κεφαλαίου από τα στοιχεία του τρόπου συσσώρευσής του, τα οποία οδήγησαν στην κρίση του. Τα αποτελέσματα της αντεπανάστασης ήταν:

(α) Το τέλος του μαζικού εργατικού κινήματος του καπιταλιστικά ανεπτυγμένου κόσμου και η διάλυση της εργατικής ταυτότητας ως καθοριστικό στοιχείο της ταξικής πάλης,

(β) το τέλος των εθνικών και περιφερειακών περιορισμών στην κυκλοφορία του κεφαλαίου και την αναπαραγωγή της εργατικής τάξης και

(γ) το τέλος της ειδικής μορφής του κρατικού καπιταλισμού, του «σοσιαλισμού». Το στοιχείο αυτό συνδέεται άμεσα με το (α) και το (β).

Ο αναδιαρθρωμένος καπιταλισμός έχει ενσωματώσει στον τρόπο λειτουργίας του την επίθεση στην αξία της εργατικής δύναμης σαν αναγκαίο, μόνιμο διαρθρωτικό χαρακτηριστικό του. Το ιδιαίτερο στοιχείο αυτής της ιστορικής φάσης της πραγματικής υπαγωγής της εργασίας στο κεφάλαιο (που ξεκίνησε με την αναδιάρθρωση) είναι ότι πρόκειται για μια διαδικασία που δεν μπορεί να θεωρηθεί ποτέ ολοκληρωμένη. Πρόκειται για μια διαδικασία που συνεχίζεται από τη δεκαετία του 1970 μέχρι σήμερα με ολοένα και μεγαλύτερη ένταση.

(Β) Βασικό στοιχείο αυτής της αναδιάρθρωσης αποτελεί η επιτάχυνση της διεθνοποίησης του κεφαλαίου, η οποία είναι μια διαδικασία που από το 1989 και μετά εξελίσσεται πια με ραγδαίους ρυθμούς και συνεχίζεται μέχρι σήμερα. Η απόσυρση της συμφωνίας Bretton-Woods το 1971 σήμανε την έναρξη της διαδικασίας άρσης των εθνικών περιορισμών στις ξένες επενδύσεις και στην κυκλοφορία του κεφαλαίου. Το στοιχείο αυτό οριοθετεί το περιεχόμενο της αναδιάρθρωσης και παίζει τον πιο σημαντικό ρόλο στη διαμόρφωση της αναδιάρθρωσης, της ανάπτυξης του κεφαλαίου της περιόδου από τη δεκαετία του 1980 μέχρι πρόσφατα και της κρίσης του κεφαλαίου σήμερα. Το κεφάλαιο, από τη σκοπιά της καταστροφής του, αντιμετωπίζεται αναγκαστικά ως παγκόσμιο κοινωνικό κεφάλαιο. Όπως σωστά αναλύει ο D. McNally^{^[4]}, «…πρέπει να αντιμετωπίζουμε την παγκόσμια οικονομία σαν μια ολότητα που είναι κάτι παραπάνω από ένα άθροισμα των μερών της. Αυτό μπορεί να φαίνεται κοινοτυπία αλλά παραμένει κάτι που συχνά αμφισβητείται. Μεγάλο μέρος της συζήτησης της νεοφιλελεύθερης περιόδου έχει εστιάσει σε έναν αριθμό ανεπτυγμένων καπιταλιστικά κρατών -συνήθως των ΗΠΑ, της Γερμανίας και της Ιαπωνίας- και αντιμετωπίζει την παγκόσμια οικονομία σαν ένα μίγμα αυτών των μερών. Αυτό είναι ταυτόχρονα μεθοδολογικά λανθασμένο και εμπειρικά παραπλανητικό. Οι νόμοι του καπιταλισμού έχουν την πλήρη και πραγματική ισχύ τους στο επίπεδο της παγκόσμιας οικονομίας. Ο νόμος της αξίας βρίσκει την εφαρμογή του στο πεδίο του συνολικού κοινωνικού κεφαλαίου, και το επίπεδο της παγκόσμιας αγοράς είναι αυτό στο οποίο το χρήμα αποκτά τη μορφή του παγκόσμιου χρήματος. «Είναι μόνο το εξωτερικό εμπόριο, η ανάπτυξη της αγοράς σε παγκόσμια, που κάνει το χρήμα παγκόσμιο και την αφηρημένη εργασία κοινωνική εργασία», λέει ο Μαρξ. Από αυτά προκύπτει ότι μια αξιολόγηση του παγκόσμιου καπιταλισμού δεν μπορεί να στραφεί γύρω από την αξιολόγηση «της επίδοσης των ανεπτυγμένων καπιταλιστικά οικονομιών», όσο σημαντική κι αν είναι αυτή. Τα έθνη- κράτη και οι «εθνικές οικονομίες» δεν μπορούν να αποτελούν τα βασικά σημεία της ανάλυσης, όσο και αν πρέπει να δώσουμε προσοχή στη σημασία τους ως σημεία συσσώρευσης μέσα στο σύστημα. Αλλά ο καπιταλισμός είναι ένα παγκόσμιο σύστημα του οποίου επιδίωξη είναι το ανεμπόδιστο κυνήγι της συσσώρευσης, και όχι η ανάπτυξη «εθνικών οικονομιών. Γι’ αυτό το λόγο, η προτεραιότητα στην ανάλυση για την κατανόηση πρέπει να δοθεί στην λειτουργία του καπιταλισμού ως παγκόσμιου συστήματος».

(Γ) Την περίοδο από το 1982 μέχρι σήμερα, παρά την ανάκαμψη του ποσοστού κέρδους, το κεφάλαιο ολοένα και περισσότερο «επενδύεται» στο χρηματοπιστωτικό σύστημα. Η συνεχής σχετική μείωση του μισθού επιτάχυνε την περαιτέρω «επένδυση» στο χρηματοπιστωτικό σύστημα και την αύξηση του χρέους της εργατικής τάξης. Η αντιφατική διαδικασία της αναδιάρθρωσης ήταν ταυτόχρονα η δυναμική της συσσώρευσης της περιόδου και η υπονόμευση της συσσώρευσης.

Η καπιταλιστική ανάπτυξη που χαρακτηρίζει κάθε περίοδο μεταξύ των ιστορικών καπιταλιστικών κρίσεων είναι η ίδια που φέρει μέσα της τις αιτίες της κρίσης. Η εκμετάλλευση είναι μια αντίφαση σε κίνηση της οποίας δομικό στοιχείο αποτελούν οι κρίσεις υπερσυσσώρευσης. Η αντίφαση της εκμετάλλευσης του προλεταριάτου από την καπιταλιστική τάξη είναι η ιστορία της συσσώρευσης του κεφαλαίου και παράγει δομικά την υπερσυσσώρευση, δηλαδή, την αδυναμία του συνεχώς αναπαραγόμενου κεφαλαίου να εκμεταλλευθεί αποδοτικά το προλεταριάτο κατά τρόπο που να εξασφαλίζει τη διευρυμένη αναπαραγωγή του συνολικού κοινωνικού κεφαλαίου. Η αδυναμία αποδοτικής εκμετάλλευσης είναι η τάση να μην αρκεί η υπεραξία που αντλείται από την εκμετάλλευση του προλεταριάτου για τη διευρυμένη αναπαραγωγή του κεφαλαίου. Η υπεραξία, που παράγεται από την εκμετάλλευση του προλεταριάτου, μετασχηματίζεται σε κέρδος και μέρος του κέρδους αυτού επενδύεται εκ νέου με σκοπό την άντληση νέας υπεραξίας κ.ο.κ. Η απόδοση των επενδύσεων αυτών και η προοπτική νέων αποδοτικών επενδύσεων κρίνει (μόνο εκ των υστέρων) αν ο βαθμός άντλησης υπεραξίας είναι αρκετός για την αναπαραγωγή της καπιταλιστικής σχέσης. Η ιστορικά παραγόμενη αδυναμία αποδοτικής εκμετάλλευσης είναι η αντικειμενική κίνηση της αντίφασης μεταξύ των τάξεων, δηλαδή, ο καπιταλισμός είναι σύμφυτος με την κρίση.

Η ταξική πάλη δεν είναι ένας παράγοντας της καπιταλιστικής σχέσης, μια ανεξάρτητη μεταβλητή ανάμεσα σε άλλες. Οι πόλοι του κεφαλαίου είναι συνδεδεμένοι μεταξύ τους με μια σχέση αντιφατική. Η ύπαρξη του κάθε πόλου της σχέσης και η δραστηριότητά του, προϋποθέτουν την ύπαρξη και τη δραστηριότητα του άλλου πόλου. Το κεφάλαιο είναι ο κυρίαρχος πόλος της σχέσης, και ο μόνος παραγωγικός, γιατί η εργασία του προλετάριου είναι δραστηριότητα του κεφαλαίου. Οι δραστηριότητες και των δύο πόλων είναι η ιστορική κίνηση αυτής της σχέσης τους. Οι αγώνες του προλεταριάτου δεν είναι η έκφραση της αυτόνομης στρατηγικής του ή η απάντηση σε μια αυτόνομη στρατηγική του κεφαλαίου. Οι αγώνες του προλεταριάτου δεν αποτελούν τη δράση ενός αυτόνομου από τη διαδικασία παραγωγής αξίας υποκειμένου, δεν διαταράσσουν μια υποτιθέμενη αρμονική αξιοποίηση του κεφαλαίου. Ο καπιταλισμός δεν είναι σύστημα κυριαρχίας: οι έννοιες του «κεφαλαίου» και του «καπιταλισμού» εμπεριέχουν εξ ορισμού το προλεταριάτο. Η σχέση κεφαλαίου εργασίας είναι αντίφαση και όχι αντίθεση ανεξάρτητων μεταξύ τους υποκειμένων. Η καθημερινή δραστηριότητα των δύο πόλων του κεφαλαίου, είναι οι δύο όψεις της ίδιας διαδικασίας. Η προσπάθεια άντλησης ολοένα και μεγαλύτερης υπεραξίας (μέσω της αύξησης της παραγωγικότητας και της εντατικότητας της εργασίας) από το κεφάλαιο, πράγμα που οδηγεί και στην ολοένα αυξανόμενη ένταση του ανταγωνισμού μεταξύ των επιμέρους κεφαλαίων, και η άλλη όψη της, η διεκδίκηση του άμεσου και έμμεσου μισθού από το προλεταριάτο αποτελούν την ιστορική κίνηση του κεφαλαίου προς την κρίση αναπαραγωγής του. Η κρίση σε κάθε ιστορική περίοδο είναι η αναγκαία έκφραση της συσσώρευσης των συγκεκριμένων αντιφάσεων που ορίζουν το κεφάλαιο στη συγκεκριμένη περίοδο που παράγει την κρίση, και πάντα είναι υπερσυσσώρευση κεφαλαίου ανεξάρτητα με το πώς εμφανίζεται. Η μορφή εμφάνισης της, όμως, είναι η απτή πραγματικότητα της κρίσης, είναι αυτή που εκφράζει τις συγκεκριμένες αντιφάσεις, δηλαδή το περιεχόμενο της ταξικής πάλης στη συγκεκριμένη περίοδο. Η κρίση δεν συνεπάγεται επανάσταση, αλλά είναι πασιφανές ότι οι καπιταλιστικές κρίσεις συνδέονται αιτιωδώς με τις παγκόσμιες ιστορικές επαναστάσεις και τους σημαντικούς πολέμους. Επίσης η κρίση σε καμία περίπτωση δεν σημαίνει κατάρρευση του καπιταλισμού. Σημαίνει όμως αναγκαστικά, μέχρι σήμερα, όπως διδάσκει η ιστορία, μετασχηματισμό της εκμετάλλευσης μέσα από όξυνση της ταξικής πάλης.

Η συνεχιζόμενη διαδικασία πραγματικής υπαγωγής της εργασίας στο κεφάλαιο, η απορρόφηση όλο και περισσότερων ανθρώπινων δραστηριοτήτων στην εμπορευματική σφαίρα, η μεταφορά της βιομηχανικής παραγωγής έξω από τα δυτικά κέντρα συσσώρευσης, η δημιουργία του παγκόσμιου υπερπληθυσμού, η επισφαλειοποίηση της προλεταριακής αναπαραγωγής σε παγκόσμιο επίπεδο, είναι ταυτόχρονα οι καθημερινοί αγώνες που δίνονται ολοένα και περισσότερο τα τελευταία χρόνια έξω από τη διαδικασία παραγωγής της υπεραξίας, στη δύση, οι άγριες απεργίες στα νέα κέντρα συσσώρευσης, οι «ταραχές για την τροφή» στα κράτη που βρίσκονται στα χαμηλότερα σκαλιά της καπιταλιστικής ιεραρχίας. Όλοι αυτοί οι αγώνες, είναι, σε τελική ανάλυση, αγώνες διεκδίκησης της απειλούμενης αναπαραγωγής που δίνονται από το παγκόσμιο προλεταριάτο.

Το γεγονός ότι οι σύγχρονοι αγώνες στα ανεπτυγμένα καπιταλιστικά κράτη της δύσης δεν εμφανίζονται με τη μορφή του μαζικού εργατικού κινήματος, οργανωμένου συνδικαλιστικά και επικεντρωμένου στη διεκδίκηση αύξησης του άμεσου μισθού, είναι βασικό στοιχείο της ιστορικής εξέλιξης του σύγχρονου αναδιαρθρωμένου τρόπου καπιταλιστικής συσσώρευσης. Το γεγονός ότι στα νέα κέντρα συσσώρευσης οι μισθολογικοί αγώνες επίσης δεν είναι οργανωμένοι από συνδικάτα, αποτελεί έκφραση της σύγχρονης παραγωγικής διαδικασίας στα νέα κέντρα συσσώρευσης. Οι σύγχρονοι αγώνες του προλεταριάτου αποτελούν συστατικό στοιχείο του αναδιαρθρωμένου καπιταλισμού. Το γεγονός ότι, σε ολόκληρο τον κόσμο, οι προλετάριοι δεν ορίζουν τη διεκδίκηση τους ως ένα πολιτικό πρόγραμμα επανάστασης αποτελεί όψη του αναδιαρθρωμένου καπιταλισμού και της ιστορικής πορείας προς την επανάσταση που παράγεται από τη σύγχρονη περίοδο.

Σήμερα, η σύγχρονη περίοδος, που ξεκίνησε με την κρίση του 1973, έχει φτάσει σε ένα κομβικό σημείο κρίσης. Η τρέχουσα οικονομική κρίση, τα πρώτα σημάδια της οποίας εμφανίστηκαν το 2007, είναι πολύ πιο σημαντική από τις προηγούμενες της περιόδου^{^[5]}. Πρόκειται για κρίση αναπαραγωγής του καπιταλιστικού συστήματος σε παγκόσμιο επίπεδο. Το κεφάλαιο επιχειρεί, ως απάντηση, την επιτάχυνση και εμβάθυνση της αναδιάρθρωσης. Η οικονομική κρίση σήμερα (Ιούνιος 2010) είναι ήδη κρίση χρέους που μετατρέπεται σε νομισματική κρίση ξεκινώντας από το ευρώ, και αποτελεί το ξεκίνημα της προσπάθειας επιβολής της δεύτερης φάσης της αναδιάρθρωσης.

Η δυναμική και τα όρια του σύγχρονου μοντέλου συσσώρευσης: οι βασικές διαστάσεις της αναδιάρθρωσης.

Σύμφωνα με τις περισσότερες διαθέσιμες πηγές, υπήρξε ανάπτυξη της κερδοφορίας στις ανεπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες από το 1982 έως το 1997 και νέα ανάκαμψη της κερδοφορίας από το 2002 έως το 2007, μετά την κρίση του 1997-8 και τη dotcom φούσκα του 2000-01. Παρά το ότι η κερδοφορία δεν έφτασε στο επίπεδο της πρώτης μεταπολεμικής περιόδου, η ύπαρξή της ορίζει τον σύγχρονο κύκλο συσσώρευσης, ο οποίος σήμερα βρίσκεται σε κατάσταση γενικευμένης κρίσης. Παρά το ότι οι βασικές διαστάσεις της αναδιάρθρωσης του κεφαλαίου υλοποιήθηκαν από τα τέλη της δεκαετίας του 1970 έως τα μέσα της δεκαετίας του 1980, η σύγχρονη περίοδος, από το 1973 μέχρι σήμερα, διαρθρώνεται ως συνεχιζόμενη επίθεση του κεφαλαίου στην εργατική τάξη. Η τάση της φάσης αυτής της πραγματικής υπαγωγής είναι ο μετασχηματισμός της εργατικής τάξης από συλλογικό υποκείμενο με το οποίο διαπραγματεύεται η καπιταλιστική τάξη σε άμορφη μάζα εξατομικευμένων προλετάριων, που ο καθένας σχετίζεται ατομικά με το κεφάλαιο, χωρίς τη μεσολάβηση μιας εργατικής ταυτότητας και των αντίστοιχων οργανώσεων που τον κάνουν μέρος ενός αναγνωρισμένου «κοινωνικού εταίρου», αποδεκτού για συμμετοχή στο τραπέζι συλλογικών διαπραγματεύσεων. Πρόκειται για μια διαδικασία ρευστοποίησης της εργατικής τάξης που στην πραγματικότητα δεν έχει τέλος ακριβώς επειδή το οριακό σημείο της θα ήταν η παραγωγή υπεραξίας χωρίς μεταβλητό κεφάλαιο, το κεφάλαιο χωρίς προλεταριάτο. Η διαδικασία αυτή εκφράζεται ως συνεχής ανάγκη του ήδη αναδιαρθρωμένου κεφαλαίου για αναδιάρθρωση. Η αντιφατική φύση αυτής της διαδικασίας έχει ως παράπλευρο αποτέλεσμα η τρέχουσα περίοδος να χαρακτηρίζεται, από αρκετές τάσεις του κεφαλαίου και του κινήματος, ως περίοδος διαρκούς κρίσης του κεφαλαίου και να εξηγείται ως αποτέλεσμα της πτώσης της κερδοφορίας που ξεκίνησε από το 1964^{^[6]}.

Η κρίση της δεκαετίας του 1960 ήταν αποτέλεσμα της διαδικασίας συσσώρευσης της πρώτης μεταπολεμικής περιόδου. Η κερδοφορία του κεφαλαίου υπονομεύθηκε στην πορεία από το δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1960 από την ίδια τη διαδικασία της αύξησης της. Η σύνδεση μισθού-παραγωγικότητας τοποθέτησε την ταξική σύγκρουση μέσα στο εργοστάσιο και όρισε το μισθολογικό αίτημα ως κεντρικό πεδίο της. Η άλλη όψη αυτής της διαδικασίας ήταν η αυξητική τάση της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου (φετιχοποιημένη έκφραση της ταξικής πάλης μέσα στην πραγματική υπαγωγή). Η εξέλιξη αυτών των τάσεων, στις οποίες βασιζόταν η ανάπτυξη του κεφαλαίου στα πρώτα χρόνια μετά τον δεύτερο παγκόσμιο πόλεμο, οδήγησε τελικά στο «1968» και στην «κρίση του 1973». Το κεφάλαιο, μέσα στην αντιφατική διαδικασία της συσσώρευσης του, στη συνέχεια έπρεπε να αναδιαρθρωθεί, να αυξήσει το ποσοστό υπεραξίας και να μετριάσει ή τουλάχιστον να καθυστερήσει την αναπόδραστη επίδραση της αναγκαστικής αύξησης της οργανικής του σύνθεσης στο ποσοστό κέρδους. Η ίδια η αύξηση της οργανικής σύνθεσης παρήγε την ανάγκη του ελέγχου της κατανάλωσης σταθερού και παγίου κεφαλαίου, και του καλύτερου ελέγχου της εργασιακής διαδικασίας συνολικά, δηλαδή, την προσπάθεια μείωσης της επίδρασης που έχει στο ποσοστό κέρδους, η αύξηση της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου. Η αναδιάρθρωση ως αλλαγή των εργασιακών σχέσεων και διαδικασιών έχει σε μεγάλο βαθμό να κάνει, πέρα από την προσπάθεια αύξησης του ποσοστού εκμετάλλευσης και με τις οικονομίες στη χρήση σταθερού κεφαλαίου, δηλαδή, την προσπάθεια μείωσης της ταχύτητας με την οποία επιδρά η αύξηση της οργανικής σύνθεσης στο ποσοστό κέρδους. Η αναδιάρθρωση αναμφισβήτητα πέτυχε. Η αύξηση του ποσοστού εκμετάλλευσης της εργατικής δύναμης σε παγκόσμιο επίπεδο έγινε με την επίθεση στην εργατική τάξη των ανεπτυγμένων κρατών και την εντεινόμενη διεθνοποίηση, δηλαδή την εντατικότερη εκμετάλλευση εργατικής δύναμης σε (ή από) άλλα σημεία του πλανήτη. Η εξοικονόμηση σταθερού κεφαλαίου επιτεύχθηκε με τη γενίκευση της just in time παραγωγής και την αποδόμηση της δύσκαμπτης φορντιστικής αλυσίδας παραγωγής. Η πραγματική υπαγωγή προχώρησε ανατρέποντας όλες τις πτυχές της σχέσης εργασίας κεφαλαίου και η νέα μορφή της σχέσης εκφράζεται στους αγώνες του τρέχοντος κύκλου: αγώνες ανέργων, αγώνες στην εκπαίδευση, κίνημα αντι-παγκοσμιοποίησης, κίνημα άμεσης δράσης, μισθολογικοί αγώνες στα κέντρα συσσώρευσης στην ανατολή, αγώνες ενάντια στην απαλλοτρίωση της κοινής γης στην Ασία. Αυτοί οι αγώνες δεν είναι ένα αποτέλεσμα της αναδιάρθρωσης, είναι συστατικό στοιχείο της αναδιάρθρωσης, είναι σε τελική ανάλυση η αναδιάρθρωση της ταξικής πάλης. Η αναδιάρθρωση, ως εμβάθυνση της πραγματικής υπαγωγής και επιτάχυνση της διεθνοποίησης του κεφαλαίου, μετέφερε το κέντρο της αντίφασης στο επίπεδο της αναπαραγωγής της σχέσης κεφάλαιο. Το περιεχόμενο της επιτυχίας της αναδιάρθρωσης ήταν ταυτόχρονα υπεύθυνο και για την πορεία του μοντέλου συσσώρευσης που παρήγαγε προς την σύγχρονη κρίση. Η κρίση αυτή είναι κρίση αναπαραγωγής της καπιταλιστικής σχέσης, κρίση του αναδιαρθρωμένου κεφαλαίου και των αγώνων του προλεταριάτου μέσα και ενάντια στην αναδιάρθρωση. Η προσπάθεια αντιμετώπισής αυτής της κρίσης, όπως αυτή εκτυλίσσεται μέχρι σήμερα, προκαλεί περαιτέρω προβλήματα στην αναπαραγωγή του κεφαλαίου και, ειδικότερα, του προλεταριάτου.

Η πρώτη διάσταση της αναδιάρθρωσης είναι η ολοένα και μεγαλύτερη διάσπαση των συμπαγών τμημάτων του προλεταριάτου που αποτέλεσαν το μαζικό εργατικό κίνημα της περιόδου του κεϋνσιανισμού. Η διάσπαση εξελίσσεται στην περίοδο από το 1973 μέχρι σήμερα προς τον κατακερματισμό, την εξατομίκευση της «σύμβασης εργασίας» (της θεσμικής αποκρυστάλλωσης της μορφής της σχέσης κεφαλαίου στο πεδίο της παραγωγής αξίας) και η διαδικασία αυτή συναντάται με διαφορετική ένταση σε κάθε κράτος (ανάλογα με τη θέση του στην ιεραρχία του κεφαλαίου). Η κονιορτοποίηση αυτή έχει ως αποτέλεσμα, σήμερα πλέον, την αμφισβήτηση της ίδιας της σύμβασης εργασίας και αποτελεί τη διαδικασία μετασχηματισμού του συμπαγούς «εργάτη μάζα» σε ένα ρευστό εργατικό δυναμικό προσαρμοσμένο στις ανάγκες της just in time παραγωγής και διανομής της αξίας. Η διάσταση αυτή επιτυγχάνεται

(α) με το συνεχή μετασχηματισμό της τεχνικής σύνθεσης του κεφαλαίου μέσω της πληροφορικής και των τεχνολογιών επικοινωνιών που επέτρεψε τη διάλυση της καθετοποιημένης παραγωγής και συνεπώς τη διάλυση του «εργάτη μάζα»,

(β) το συνεχή μετασχηματισμό των εργασιακών διαδικασιών που επέτρεψε τη σταδιακή επιβολή της ατομικής διαπραγμάτευσης και συνεπώς τον έλεγχο κάθε εργαζόμενου από το αφεντικό του,

(γ) τη μεταφορά ολοένα και περισσότερων αναπαραγωγικών δραστηριοτήτων από την κρατική στην ιδιωτική καπιταλιστική σφαίρα, δηλαδή τη μείωση του έμμεσου μισθού, η οποία επέβαλλε τη μεγάλη αύξηση του αριθμού των γυναικών που ενσωματώθηκαν στις τάξεις των μισθωτών^{^[7]}, και

(δ) την ολοένα και μεγαλύτερη σημασία της καταστολής στην κοινωνική αναπαραγωγή του κεφαλαίου^{^[8]}.

Τα τέσσερα αυτά στοιχεία αποτελούν την στρατηγική για την αύξηση του ποσοστού εκμετάλλευσης και την εξοικονόμηση πόρων σταθερού κεφαλαίου^{^[9]}. Το (α) (αλλαγή της τεχνικής σύνθεσης) αντιστάθμισε σε κάποιο βαθμό την εκρηκτική αύξηση της οργανικής σύνθεσης του κεφαλαίου και την πληθωριστική τάση που δημιουργεί η τρομερή αύξηση του συνολικού χρήματος που κυκλοφορεί στην οικονομία, αλλά, κυρίως υποβοήθησε το (β), τις αλλαγές στις εργασιακές διαδικασίες και συνεπώς στις εργασιακές σχέσεις καθώς ευνοούσε την κινητικότητα και τη γενίκευση της just in time παραγωγής. Ταυτόχρονα, τα στοιχεία (α) και (β) συνδέονται άμεσα μεταξύ τους και ορίζουν το σύγχρονο καθεστώς επισφάλειας, το σπάσιμο του διαχωριστικού ορίου μεταξύ εργασίας και ανεργίας, το οποίο σηματοδοτεί την πλήρη διάλυση της εργατικής ταυτότητας και ορίζει το ιστορικό πεδίο παραγωγής της σύγχρονης επανάστασης. Το στοιχείο (γ) μετασχηματίζει σε πολύ σημαντικό βαθμό την κοινωνική σχέση του φύλου και αποσαθρώνει την πυρηνική οικογένεια, συνεπώς διαταράσσει τις εσωτερικές ιεραρχίες και ισορροπίες μέσα στο προλεταριάτο. Το στοιχείο αυτό αλλάζει σε πολύ μεγάλο βαθμό τις δι-ατομικές σχέσεις μέσα στο προλεταριάτο. Επιτείνει την αμφισβήτηση του αναπαραγωγικού ρόλου της γυναίκας και καθιστά αναπόδραστη την ταύτιση της καταστροφής της σχέσης φύλο με την καταστροφή της εκμεταλλευτικής σχέσης. Το στοιχείο δ) σηματοδοτεί, ως διαχείριση του σχετικού υπερπληθυσμού, το όριο της δυνατότητας ενσωμάτωσης του προλεταριάτου στην καπιταλιστική παραγωγική διαδικασία και το όριο των προλεταριακών αγώνων σήμερα.

Η δεύτερη διάσταση της αναδιάρθρωσης του κεφαλαίου ήταν και είναι η ολοένα και εντεινόμενη διεθνοποίηση του. Μέχρι το 1989 η διεθνοποίηση αφορούσε κυρίως την αναπτυσσόμενη δύση και την Ανατολική Ασία πλην της Κίνας. Στη συνέχεια η διαδικασία διεθνοποίησης επεκτάθηκε συστηματικά στο πεδίο του πρώην ανατολικού μπλοκ και στην Κίνα. Το διεθνές κεφάλαιο έχει σήμερα πλέον μεταφέρει μεγάλο μέρος των βιομηχανικών μέσων παραγωγής στην Κίνα, γιατί εκεί εκμεταλλεύεται το βιομηχανικό προλεταριάτο με πολύ υψηλότερο ποσοστό εκμετάλλευσης απ’ ό,τι θα μπορούσε να εκμεταλλευτεί το προλεταριάτο των δυτικών ανεπτυγμένων κρατών. Η ταχύτατη αυτή αύξηση του ποσοστού υπεραξίας, που επιτεύχθηκε με την μεταφορά της παραγωγής, είναι η, συμπληρωματική της πρώτης διάστασης της αναδιάρθρωσης, αιτία της διατήρησης της κερδοφορίας του κεφαλαίου, τουλάχιστον μέχρι το τέλος της προηγούμενης δεκαετίας.

Η ύπαρξη πληθυσμού σε άλλα σημεία του πλανήτη, έξω από τα παραδοσιακά κέντρα συσσώρευσης του κεφαλαίου, πληθυσμού διαθέσιμου προς προλεταριοποίηση ή ήδη προλεταριοποιημένου, που όμως το κόστος της αναπαραγωγής του – όπως ορίζεται από την κοινωνική πραγματικότητα της καπιταλιστικής σχέσης στο κράτος που ζει – είναι χαμηλότερο, μπορούσε ταυτόχρονα να κάνει δυνατή: i) την άντληση περισσότερης υπεραξίας (με ένα συνδυασμό άντλησης απόλυτης και σχετικής υπεραξίας), ii) τη μείωση των μισθών των προλετάριων στα ανεπτυγμένα καπιταλιστικά κράτη μέσω του έμμεσου ανταγωνισμού με τους εν δυνάμει εργαζόμενους στις διεθνοποιημένες καπιταλιστικές επιχειρήσεις στην περιφέρεια και iii) τη δραστική κατά κανόνα μείωση της φορολόγησής των επιχειρήσεων που επένδυαν στα νέα κέντρα συσσώρευσης, συνεπώς να κάνει δυνατή τη διευρυμένη αναπαραγωγή του κεφαλαίου σε παγκόσμιο επίπεδο (μέχρι τα τέλη της δεκαετίας του 1990). Η συνέχιση και επιτάχυνση της διεθνοποίησης επέκτεινε το βιομηχανικό σύστημα παραγωγής σε ολόκληρο τον πλανήτη (πλην της Αφρικής). Εργοστάσια μεταφέρθηκαν ή δημιουργήθηκαν στην Κεντρική και Νότια Αμερική, στη Νοτιοανατολική Ασία και μετά το 1989 στις χώρες του πρώην σοβιετικού στρατοπέδου και στην Κίνα και την Ινδία^{^[10]}.

Η διαδικασία αυτή είναι άρρηκτα δεμένη με την ανάπτυξη του χρηματιστικού κεφαλαίου, το οποίο είναι ο κλάδος του κεφαλαίου που ορίζει τις διαδικασίες της διεθνοποίησης, και παρακολουθεί το επίπεδο κερδοφορίας ώστε να μεταφέρεται το κεφάλαιο συνεχώς σε επενδύσεις που (προβλέπεται ότι θα) είναι το περισσότερο δυνατό κερδοφόρες. Όπως είναι λογικό η ανάπτυξη και αναδιάρθρωση αυτού του κλάδου του κεφαλαίου^{^[11]}, σε συνδυασμό με τις κυμαινόμενες νομισματικές ισοτιμίες και την τεράστια αύξηση του χρήματος που κυκλοφορεί σήμερα σε σχέση με πριν το 1971, έδωσαν τη δυνατότητα σε ολοένα και περισσότερες φράξιες του κεφαλαίου να κερδοσκοπούν μέσα από χρηματοπιστωτικές σπέκουλες.

Τα δύο αυτά χαρακτηριστικά της αναδιάρθρωσης (κατακερματισμός της εργατικής τάξης σε όλα τα επίπεδα και διεθνοποίηση μέσω της ανάπτυξης του χρηματιστικού κεφαλαίου) επέτρεψαν στο κεφάλαιο να ξεπεράσει τη μεγάλη κρίση της δεκαετίας του 1970 και ταυτόχρονα αποτέλεσαν τα βασικά στοιχεία της συσσώρευσης που οδήγησαν στην τρέχουσα ακόμη μεγαλύτερη κρίση:

Η διάσταση της αλλαγής των εργασιακών διαδικασιών οδήγησε και στη σχετική μείωση του μισθού στα ανεπτυγμένα κράτη του κεφαλαίου. Με την αλλαγή της τεχνικής σύνθεσης, που κυρίως αφορούσε την πολύ μεγάλη βελτίωση στις μεταφορές και επικοινωνίες επηρεάζοντας σε μεγάλο βαθμό τη διανομή και τον έλεγχο του ρυθμού παραγωγής, έγινε πιο εύκολη η διάλυση των καθετοποιημένων δομών παραγωγής, η ολοένα και μεγαλύτερη χρήση των εξωτερικών εργολαβιών. Έτσι ανοίχθηκε ο δρόμος στις ατομικές συμβάσεις και σε στρατηγικές μείωσης του εργατικού κόστους του κεφαλαίου (ημιαπασχόληση, εκ περιτροπής εργασία κτλ).

Αυτή όμως η αλλαγή της τεχνικής σύνθεσης δεν αποτέλεσε ταυτόχρονα την «τρίτη τεχνολογική επανάσταση» που θα απαιτούνταν για να δημιουργηθούν οι συνθήκες διατήρησης των ρυθμών ανάπτυξης μέσω μιας σημαντικής αύξησης της παραγωγικότητας ή/και μέσω της δημιουργίας ενός νέου (μετα;)-βιομηχανικού τομέα. Η ανάπτυξη ενός νέου τομέα, ή/και ενός νέου προιόντος (technical fix) που θα έθετε τις βάσεις για νέα δυναμική ανάπτυξη του κεφαλαίου όπως αυτή της κεϋνσιανής περιόδου πιθανόν χωρίς να χρειάζεται μαζική απαξίωση κεφαλαίου, δεν έγινε πραγματικότητα. Αντ’ αυτού, έγινε, και γίνεται ακόμη, προσπάθεια εύρεσης κερδοφόρας διεξόδου στην «παραγωγή καινοτομιών», η οποία δεν είναι τίποτε άλλο από την δημιουργία τεχνητών μονοπωλιακών καταστάσεων. Με τη δέσμευση πατεντών ή/και την τεράστια δύναμη του marketing οι ισχυροί καπιταλιστές υπονομεύουν τη δυνατότητα ανταγωνισμού από τους πιο αδύναμους ή/και δεσμεύουν τα πιο αδύναμα κράτη στην υποχρεωτική κατανάλωση των προϊόντων τους^{^[12]}.

Η ολοένα και πιο πλήρης ενσωμάτωση της αναπαραγωγής της εργατικής τάξης στον κύκλο του κεφαλαίου επέφερε αύξηση της ζήτησης για υπηρεσίες από την πλευρά του προλεταριάτου (υγεία, εκπαίδευση κτλ), η οποία όμως δεν μπορούσε να ικανοποιηθεί από το κεφάλαιο γιατί, λόγω των εγγενών ορίων παραγωγικότητας στον τομέα των υπηρεσιών η κίνηση, αυτή υπονόμευσε τη διαδικασία της συσσώρευσης^{^[13]}. Κατ’ αυτή την έννοια, και μόνο, δημιουργείται μια ρήξη ανάμεσα στις «κοινωνικές ανάγκες» και τις ανάγκες αξιοποίησης του κεφαλαίου. Έτσι, το μοντέλο βασίστηκε για όσο γινόταν στη δημιουργία νέων κέντρων συσσώρευσης και στη δομική μείωση του κόστους (κυρίως του εργατικού) αλλά και στην εξοικονόμηση σταθερού κεφαλαίου μέσω της αλλαγής της τεχνικής σύνθεσης.

Ο πολλαπλασιασμός των κέντρων συσσώρευσης είχε ως αποτέλεσμα αφενός να εφαρμοστεί το αναδιαρθρωμένο μοντέλο συσσώρευσης, με ποικίλες συνέπειες για κάθε ένα από τα κράτη ανάλογα με την ιστορική φάση συσσώρευσης του κεφαλαίου σ’ αυτό, αλλά και να απαξιωθεί κεφάλαιο στα βασικά κέντρα συσσώρευσης του ανεπτυγμένου καπιταλιστικά κόσμου. Η διεθνοποίηση πέρα από τη μεταφορά των παραγωγικών μονάδων περιλαμβάνει και την επιβολή των προγραμμάτων δομικής προσαρμογής (ΠΔΠ) σε μη ανεπτυγμένα καπιταλιστικά κράτη. Το αποτέλεσμα της επιβολής των ΠΔΠ ήταν η εισροή εργατικού δυναμικού χαμηλού κόστους από μη ανεπτυγμένα κράτη προς τα ανεπτυγμένα, η επιτάχυνση της δημιουργίας του πλεονάζοντος για το κεφάλαιο πληθυσμού σε πλανητικό επίπεδο και η αναγκαστική πρόσδεση αυτού του πλεονάζοντος πληθυσμού στην ανεπίσημη ανταλλακτική οικονομία. Έτσι εμφανίστηκαν περιοχές «τρίτου κόσμου» στα μητροπολιτικά κέντρα του «πρώτου κόσμου» και ζώνες τύπου δυτικής ανάπτυξης στα «αναπτυσσόμενα κράτη». Η γενική τάση συμπίεσης των μεσαίων στρωμάτων του προλεταριάτου και αποκλεισμού των κατώτερων, όμως, κάνει τις πόλεις ολοένα και περισσότερο να αποτελούν εκφράσεις των εκρηκτικών αντιφάσεων της συσσώρευσης της τρέχουσας περιόδου.

Η διεθνοποίηση ενίσχυσε επίσης τη συγκέντρωση του κεφαλαίου σε «επενδυτικά funds». Η τεράστια δύναμη των συγκεντρωμένων «επενδυτικών» κεφαλαίων έχει, σήμερα πλέον, ως αποτέλεσμα να εκδηλώνονται «κερδοσκοπικές επιθέσεις» (ένας χιουμοριστικός όρος του οικονομικού τύπου) ακόμη και σε κράτη. Έτσι τα funds κερδίζουν άμεσα από την αύξηση των επιτοκίων και συμβάλουν στην επιτάχυνση της αναδιάρθρωσης των εργασιακών σχέσεων μέσω της οποίας διασφαλίζονται τα κέρδη τους. Αυτό όμως το δομικό και αναμενόμενο («κερδοσκοπικό») στοιχείο δεν είναι το «κακό πρόσωπο» του χρηματιστικού κεφαλαίου, σε αντίθεση με το υποτιθέμενο «καλό πρόσωπο», που θα είχε ένα περισσότερο τιθασευμένο χρηματιστικό κεφάλαιο το οποίο απλώς θα βελτιστοποιούσε την παραγωγική διαδικασία. Η ολοένα εντεινόμενη, με την πάροδο των χρόνων, τάση «επενδύσεων» του κεφαλαίου σε χρηματοπιστωτικά προϊόντα (εκ των υστέρων αποδεικνύεται ότι επρόκειτο για τζόγο) ήταν η ένδειξη της επερχόμενης κρίσης υπερσυσσώρευσης.

Ήδη από τα μέσα της δεκαετίας του 1990 άρχισε να διαφαίνεται πώς τα στοιχεία που ήταν υπεύθυνα για το δυναμισμό της συσσώρευσης ταυτόχρονα την υπέσκαπταν. Το 1997 εκδηλώθηκε η κρίση στην Ασία, και επεκτάθηκε, μέσω διαταραχών στην πετρελαική αγορά, στη Ρωσία και από κει στην κατάρρευση του Long Term Capital Management (την πρώτη κατάρρευση ενός κολοσσιαίου fund). Το μοντέλο άρχισε να βασίζεται πλέον ολοένα και περισσότερο στις φούσκες και στα δανεικά (η απαιτούμενη ένεση ρευστού για τη «διάσωση» της οικονομίας τότε ανήλθε στα 3,6 δις δολάρια) με χαρακτηριστικό παράδειγμα τη dotcom φούσκα. Η κρίση στη Νοτιοανατολική Ασία έδειξε ότι ο βαθμός άντλησης της υπεραξίας στα κέντρα συσσώρευσης της περιοχής δεν ήταν πλέον αρκετός για τη διευρυμένη αναπαραγωγή του παγκόσμιου κεφαλαίου και επιτάχυνε τη μαζική μεταφορά μέσων παραγωγής στην Κίνα και το dotcom ήταν η τελευταία (;) απόπειρα μαζικής επένδυσης στην προσδοκία διατήρησης της κερδοφορίας μέσω της εξοικονόμησης σταθερού κεφαλαίου.

Τον κυριότερο ρόλο, παράλληλα με τη χρηματοπιστωτική σπέκουλα^{^[14]}, στην περίοδο μετά το 2001, ανέλαβε η επέκταση των νέων εργασιακών σχέσεων και η συνεχής σχετική μείωση του άμεσου και έμμεσου μισθού των ντόπιων εργαζομένων στα αναπτυγμένα καπιταλιστικά κράτη^{^[15]}. Παρά το γεγονός ότι το εργατικό δυναμικό σαν ποσοστό του πληθυσμού αυξήθηκε με την είσοδο πολλών γυναικών στην αγορά εργασίας, η μείωση του ποσοστού της παραγόμενης αξίας που αντιστοιχούσε στο μισθό ήταν τόσο μεγάλη, που το συνολικό εισόδημα της εργατικής πυρηνικής οικογένειας μειώθηκε τελικά, συγκρινόμενο με το μέσο επίπεδο κοινωνικής αναπαραγωγής της εργατικής τάξης της προηγούμενης ιστορικής περιόδου. Επίσης το ξεπέρασμα του μοντέλου της πυρηνικής οικογένειας και η αύξηση των ατομικών νοικοκυριών επέδρασε, σε συνδυασμό με την επισφάλεια και τη μετατροπή της υπο-απασχόλησης σε δομικό στοιχείο της αγοράς εργασίας, στην αδυναμία στήριξης του επιπέδου αναπαραγωγής από το μισθό . Η αναπαραγωγή της εργατικής τάξης σιγά σιγά έγινε εφικτή μόνο με τη συμπλήρωση του ολοένα και μειούμενου χαμηλότερου μισθού με δάνεια^{^[16]}. Οι προλετάριοι, για να διατηρήσουν το επίπεδο αναπαραγωγής τους, βρέθηκαν χρεωμένοι σε ατομικό επίπεδο στις τράπεζες, και το μέλλον της αναπαραγωγής τους σε συλλογικό επίπεδο επίσης βρέθηκε υποθηκευμένο, μέσω της εμπλοκής των συνταξιοδοτικών τους ταμείων (που είναι οι «θεσμικοί επενδυτές») στο χοντρό χρηματοπιστωτικό παιχνίδι με τα παράγωγα CDS^{^[17]}. Ο μισθός έπαψε να αποτελεί το μόνο μέτρο του επιπέδου της αναπαραγωγής της εργατικής τάξης, δηλαδή, η αναπαραγωγή της εργατικής τάξης, που ζει στα κράτη που βρίσκονται πιο ψηλά στην καπιταλιστική ιεραρχία, έτεινε να αποσυνδεθεί από το μισθό.

Too big to fail is also too big to move on: η κρίση αναπαραγωγής του συνολικού κοινωνικού κεφαλαίου και η προσπάθεια επιβολής της δεύτερης φάσης της αναδιάρθρωσης

Η τρέχουσα κρίση εμφανίστηκε αρχικά ως αδυναμία αποπληρωμής στεγαστικών δανείων στις ΗΠΑ, δηλαδή ως σχετική αδυναμία αναπαραγωγής του προλεταριάτου στην πρωτεύουσα του παγκόσμιου καπιταλισμού, αποκαλύπτοντας με τον πιο άμεσο τρόπο ότι το μοντέλο συσσώρευσης έφτασε στα όρια του. Η εξέλιξη της αντίφασης της αναδιαρθρωμένης εκμεταλλευτικής σχέσης οδήγησε σε μια πολύ σημαντική μεταβολή. Το κεφάλαιο, μέσα από τη συνεχή του κινητικότητα και την προσπάθεια βελτιστοποίησης της διαδικασίας άντλησης υπεραξίας, με πολύπλοκες μετρήσεις και μαθηματικά μοντέλα, προσπαθεί εναγωνίως να αποφεύγει, όσο είναι δυνατό, να διαπραγματεύεται με το προλεταριάτο για την τιμή της εργατικής δύναμης. Η εργατική δύναμη κοστολογείται πλέον μόνο ως έξοδο και δε λαμβάνεται υπόψη ως παράγοντας ανάπτυξης του κεφαλαίου, μέσω, για παράδειγμα, της διεύρυνσης της αγοράς. Στον ολοένα και πιο διεθνοποιημένο καπιταλισμό, το κάθε εθνικό ή περιφερειακό προλεταριάτο τείνει να αντιμετωπίζεται με αφηρημένο τρόπο, σαν μέρος του συνολικού παγκόσμιου προλεταριάτου, απολύτως εναλλάξιμο με οποιοδήποτε άλλο μέρος του. Το κεφάλαιο τείνει να συμπιέζει την τιμή της εργατικής δύναμης, τάση η οποία οδηγεί αντικειμενικά, αν και όχι άμεσα, στην ομογενοποίηση της τιμής αυτής διεθνώς. Η παραγωγικότητα τείνει να αποσυνδεθεί πλήρως από το μισθό και η αξιοποίηση του κεφαλαίου τείνει να αποσυνδεθεί από την αναπαραγωγή του προλεταριάτου, ενώ μέσω της εμβάθυνσης της πραγματικής υπαγωγής το κεφάλαιο τείνει να γίνει ο μοναδικός ορίζοντας αυτής της αναπαραγωγής. Από αυτή την αντίφαση παράγεται η αναγκαιότητα της δεύτερης φάσης της αναδιάρθρωσης για το κεφάλαιο και το όριο των σύγχρονων ταξικών αγώνων.

Ταυτόχρονα, η γενική τάση είναι η σχετική μείωση των θέσεων εργασίας ακόμη και στους τομείς των υπηρεσιών και της πραγματοποίησης της αξίας και η αναπαραγωγή του επισφαλούς/άνεργου προλεταριάτου αφήνεται υπό το βάρος της κρίσης χρέους ολοένα και περισσότερο στην καταστολή. Η ύπαρξη του προλεταριάτου αντιμετωπίζεται ως αναγκαίο κακό. Καθώς το κεφάλαιο όμως είναι αξία σε κίνηση και αναπαράγεται διευρυμένα μέσω της υπεραξίας που μπορεί να αντληθεί μόνο από την εκμετάλλευση της εργατικής δύναμης, η τάση αυτή είναι ένα αδιέξοδο που σήμερα ορίζεται ως προλεταριακός υπερπληθυσμός σε πλανητικό επίπεδο. Υπολογίζεται ότι περίπου 2 δισεκατομμύρια άνθρωποι σήμερα δεν είναι δυνατό να αξιοποιηθούν αποδοτικά από το κεφάλαιο. Αυτή η κατάσταση δεν είναι συγκυριακή, το προλεταριάτο ως πόλος της αντιφατικής σχέσης του κεφαλαίου έχει την παράδοξη ιδιότητα πάντα να χρειάζεται και πάντα να περισσεύει, ακριβώς επειδή το προλεταριάτο υπάγεται ως εργατική δύναμη στο κεφάλαιο και ακολουθεί την πορεία της συσσώρευσης του. Η συσσώρευση του κεφαλαίου επιβάλλει τη δυναμική της αύξησης του πληθυσμού (που θα είναι διαθέσιμος ως εργατική δύναμη) αλλά η ίδια η εξέλιξη της συσσώρευσης προς την κρίση οδηγεί στη μετατροπή ενός μέρους αυτού του πληθυσμού σε υπερπληθυσμό από τη σκοπιά του κεφαλαίου^{^[18]}. Στις προηγούμενες ιστορικές περιόδους η αναπαραγωγή του κεφαλαίου γινόταν περισσότερο ελεγχόμενα σε τοπικό επίπεδο από τη μορφή έθνος-κράτος. Με τη διαμεσολάβηση αυτής της πολιτικής μορφής επιλύθηκαν προσωρινά οι σημαντικές κρίσεις και ηττήθηκαν οι ιστορικές προλεταριακές επαναστάσεις. Σήμερα η αναδιάρθρωση, μέσα από τη βασική διάσταση της παγκοσμιοποίησης της just in time παραγωγής, έχει οδηγήσει στην έκρηξη της αντίφασης που από τη σκοπιά του κεφαλαίου λέγεται υπερπληθυσμός της γης^{^[19]} και έχει οδηγήσει το κεφάλαιο στην υιοθέτηση της κατασταλτικής διαχείρισης αυτής της αναγκαίας αλλά και επικίνδυνης για τη συσσώρευση του εξέλιξης.

Η οικονομική κρίση ορίζει το σημείο στο οποίο το μοντέλο που βασίστηκε στην αναδιάρθρωση και την επιταχυνόμενη περαιτέρω διεθνοποίηση φτάνουν στα όρια τους. Και οι δύο πυλώνες της αναδιάρθρωσης σε δύση και ανατολή που στήριξαν την ανάκαμψη του ποσοστού κέρδους παρήγαγαν την κατάρρευση του. Στο τέλος της περιόδου που διανύουμε το κεφάλαιο απαντάει με την αναγκαστική προσπάθεια επιβολής της νέας φάσης της αναδιάρθρωσης βασιζόμενο, αναγκαστικά, στους ίδιους πυλώνες. Αφενός, επεκτείνει την εργασιακή ανασφάλεια και στους εργαζόμενους που έχουν απομείνει με συμβάσεις αορίστου χρόνου (ακόμη και στους «δημόσιους» υπαλλήλους του κάθε κράτους) και εμβαθύνει τον έλεγχο της κατανάλωσης σταθερού κεφαλαίου. Αφετέρου συνεχίζει την προσπάθεια της διεθνοποίησης, της μέγιστης δυνατής εκμετάλλευσης πληθυσμών και πόρων σε κάθε σημείο του πλανήτη.

Σ’ αυτό το σημείο καμπής στο οποίο αναδείχθηκε η αδυναμία επαρκούς για την αναπαραγωγή του κεφαλαίου εκμετάλλευσης, υπό το βάρος των διάσπαρτων αλλά εντεινόμενων κοινωνικών αναταραχών, σε πολλές χώρες, τέθηκε, στο εσωτερικό του καπιταλιστικού στρατοπέδου σε ένα οριακό-περιθωριακό επίπεδο, το ζήτημα της αλλαγής πορείας και της εγκατάλειψης του «νεοφιλελεύθερου μοντέλου συσσώρευσης». Ακόμη όμως και η αδυναμία έκφρασης μιας συμπαγούς θέσης από τις φράξιες του κεφαλαίου που έθεσαν το ζήτημα αυτό κάνει εμφανές ότι δεν υπάρχει τέτοια περίπτωση, τουλάχιστον υπό τη μορφή «στρατηγικής αλλαγής μοντέλου». Η διόγκωση του παγκόσμιου χρέους από τη μία πλευρά^{^[20]} και η απελευθέρωση τεράστιων ροών κεφαλαίου από την άλλη είναι οι πολύ ισχυροί παράγοντες που στρέφουν το παγκόσμιο κεφάλαιο προς τη συνέχιση της αναδιάρθρωσης που ξεκίνησε τη δεκαετία του 1970 με μεγαλύτερη ένταση πλέον.

Η σημερινή κρίση χρέους, η οποία έχει το ιδιαίτερο χαρακτηριστικό ότι εξελίσσεται σε ανεπτυγμένα καπιταλιστικά κράτη και τείνει να γενικευθεί,^{^[21]} δεν προέκυψε ξαφνικά, φέρει μέσα της όλη την ιστορία του σύγχρονου μοντέλου συσσώρευσης και είναι επίσης έκφανση της κρίσης υπερσυσσώρευσης. Η καπιταλιστική ιεραρχία μεταξύ των κρατών όρισε το πλαίσιο στο οποίο τα πιο ισχυρά κράτη προώθησαν τη διεθνοποίηση μέσω των διεθνών οργανισμών που ελέγχουν, στρατηγική η οποία είναι πάντα αντιφατική και στην οποία εκφράζονται και οι συγκρούσεις μεταξύ τους. Χαρακτηριστικό παράδειγμα επιβολής της στρατηγικής των ισχυρών πόλων του κεφαλαίου αποτελεί η «κρίση χρέους των αναπτυσσόμενων κρατών» του 1982-85. Από τότε μέχρι σήμερα υπάρχει μια χρονο-γεωγραφική εξέλιξη του συσσωρευμένου χρέους, μια επιταχυνόμενη διόγκωση του και υπερχείλιση του από την περιφέρεια προς το κέντρο. Η διαδικασία αυτή συνδέεται με την εντατικοποίηση της διεθνοποίησης του κεφαλαίου και την ενδυνάμωση των υπερεθνικών καπιταλιστικών οργανισμών, δηλαδή τη δημιουργία μιας «διεθνούς των ισχυρών του κεφαλαίου». Η αντίφαση πια εντοπίζεται στο τεραστίων διαστάσεων χρηματιστικό κεφάλαιο, το οποίο μη έχοντας αλλού να στραφεί επιδιώκει να κερδοσκοπήσει απομυζώντας ακόμη και τα «περιουσιακά στοιχεία» των ισχυρών καπιταλιστικών κρατών^{^[22]}. Μέσα σ’αυτό το πλαίσιο, η κρίση σήμερα τείνει να λάβει πλέον τη μορφή γενικευμένης κρίσης δημόσιου χρέους κρατών και ήδη μετατρέπεται σε νομισματική κρίση, θέτοντας ειδικά στην περίπτωση της Ευρώπης σε κίνδυνο στρατηγικές καπιταλιστικές συμμαχίες^{^[23]}. Η αντιμετώπιση αυτής της κατάστασης από την πλευρά του κεφαλαίου ορίζει την έναρξη μιας νέας επίθεσης της καπιταλιστικής τάξης στο προλεταριάτο. Αν η κρίση επιλυθεί προσωρινά θα οδηγήσει στη δεύτερη φάση αναδιάρθρωσης του σύγχρονου καπιταλισμού (θεωρώντας την πρώτη φάση αναδιαρθρωμένου καπιταλισμού το διάστημα από το 1973 μέχρι σήμερα).

Στο σημείο αυτό κρίσης του αναδιαρθρωμένου καπιταλισμού (η έκβαση της οποίας διακυβεύεται στους τρέχοντες ταξικούς αγώνες), επιβεβαιώνεται ρητά το γεγονός ότι το προλεταριάτο περισσεύει και τείνει να αντιμετωπιστεί ως μια δεξαμενή η οποία θα ανακυκλώνεται και θα ανανεώνεται συνεχώς ανάλογα με τις “just in time” ανάγκες της καπιταλιστικής παραγωγής. Δύο είναι τα στοιχεία που την ορίζουν: (Α) Η αγορά εργασίας αλλάζει συνεχώς χαρακτηριστικά, ρευστοποιείται όλο και περισσότερο και η εργασία και η ανεργία είναι δύο καταστάσεις στις οποίες θα εναλλάσσονται ολόκληρες κατηγορίες εργατικού δυναμικού για σύντομα χρονικά διαστήματα. (Β) Η νέα μεταφορά κεφαλαίου στη χρηματιστική σφαίρα, δηλαδή η μεταφορά του προβλήματος στο μέλλον. Στις 9 Μαΐου του 2010, η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα σε συνεργασία με το ΔΝΤ πρόσφερε στις ευρωπαϊκές τράπεζες περίπου 1 τρις δολάρια. Η παροχή αυτή γίνεται μόνο με τον όρο της περαιτέρω ρευστοποίησης της αγοράς εργασίας και επανορίζει την κρίση ως νομισματική κρίση (καταρχήν κρίση του ευρώ).

Η εμβάθυνση της κρίσης δεν θα χαλιναγωγήσει το χρηματιστικό κεφάλαιο. Αντίθετα, όλο και περισσότερο κεφάλαιο θα μεταφέρεται στη χρηματιστική σφαίρα, όλο και περισσότερο το κεφάλαιο θα συγκεντρώνεται και σε αυτή την έκφανση του. Όλο και περισσότερη σπέκουλα θα παράγεται από αυτό το γεγονός, δηλαδή όλο και περισσότερο θα παρακάμπτεται τελικά η διαδικασία παραγωγής υπεραξίας για να παράγεται κέρδος και να αποφεύγεται η, αναγκαία σήμερα πλέον, αλλά ιδιαίτερα επώδυνη, απαξίωση του χρηματιστικού κεφαλαίου. Ο κίνδυνος κρίσης του νομισματικού συστήματος, δηλαδή κρίσης της μετρησιμότητας της αξίας που ενέχει αυτή η εξέλιξη, είναι πραγματικός αλλά δεν οφείλεται σε κάτι άλλο από την υπερσυσσώρευση του κεφαλαίου η οποία είναι υπεύθυνη και για τα προβλήματα πραγματοποίησης της αξίας. Κάθε προσπάθεια να αποδοθεί δομικά ο κίνδυνος αυτός σε προβλήματα πραγματοποίησης της αξίας, ανεξάρτητα από τη διαδικασία παραγωγής της, έχει απολογητικό χαρακτήρα^{^[24]}.

Η νομισματική κρίση σύντομα πρόκειται να πάρει τη μορφή της κρίσης εθνικής κυριαρχίας των κρατών (η περίπτωση της Ρουμανίας είναι το πρώτο παράδειγμα) και μέσα από αυτή την εξέλιξη διαφαίνεται η τάση αυτονόμησης της «διεθνούς του κεφαλαίου». Το διεθνές αυτό κύκλωμα κυκλοφορίας κεφαλαίου μπορεί να συνεχίσει να υπάρχει με αυτή τη μορφή όσο τροφοδοτείται από εθνικές ή/και υπο-εθνικές ζώνες των οποίων η αναπαραγωγή θα απαιτεί ολοένα και περισσότερη καταστολή. Η αυτονόμηση της χρηματιστικής λειτουργίας του κεφαλαίου, είναι τόσο προχωρημένη, που έχει επιτευχθεί σχεδόν πλήρης κινητικότητα και ρευστότητα. Η υπέρμετρη επιτυχία της κατάργησης των φραγμών έχει οδηγήσει σε μια εξωφρενική «μόχλευση»: τα ποσά που διακυβεύονται είναι πάρα πολλές φορές μεγαλύτερα από το παγκόσμιο ΑΕΠ. Η υπέρμετρη επιτυχία του χρηματιστικού κέρδους έχει, αφενός, στρέψει τους παραγωγικούς καπιταλιστές στη χρηματιστική κερδοσκοπία και, αφετέρου, έχει προεξοφλήσει/ δεσμεύσει (σύμφωνα με υπολογισμούς) πάνω από μισό αιώνα παραγωγής κέρδους, δηλαδή, σε τελική ανάλυση υπεραξίας. Η υπέρμετρη επιτυχία της χρηματιστικοποίησης έχει μετατρέψει τη χρηματιστική λειτουργία του κεφαλαίου σε κατ’ εξοχήν εκπρόσωπο του κέρδους γενικά, ακόμα και για τις παραγωγικές επιχειρήσεις.

Η διαφαινόμενη επικράτηση, όμως, της παγκοσμιοποιημένης χρηματιστικοποίησης είναι ταυτόχρονα και η αχίλλειος πτέρνα της. Η κατάσταση που δημιουργεί η επικράτηση αυτή δεν είναι καθόλου σταθερή και βασίζεται τελικά, σε πολύ μεγάλο βαθμό, στην απόσπαση απόλυτης υπεραξίας, η οποία όμως έχει και απόλυτα όρια. Υπάρχει το ενδεχόμενο η κρίση αυτή, ως όξυνση της ταξικής πάλης, να οδηγήσει σε σοβαρές ενδοκαπιταλιστικές αντιπαραθέσεις, οι οποίες ενδεχομένως να οδηγήσουν ακόμη και στην κατάρρευση του διεθνούς εμπορίου και στην επιστροφή σε εθνικές περιχαρακώσεις και εθνικά νομίσματα. Για να πραγματοποιηθεί όμως ένας τόσο σημαντικός και τόσο μεγάλου μεγέθους μετασχηματισμός, είναι αναγκαία η μαζική απαξίωση κεφαλαίου, η εξάλειψη ενός μεγάλου μέρους του χρηματικού (πάντα υπό επένδυση σε κάποιο αόριστο μέλλον στην παραγωγή) κεφαλαίου, το οποίο μέχρι και σήμερα απαιτεί με στρατιωτικο-αστυνομική πειθώ να αποσπά κέρδη ενώ ταυτόχρονα σνομπάρει την πηγή τους: την παραγωγή υπεραξίας. Κάτι τέτοιο θα μπορούσε να συμβεί αν, όπως φαίνεται αυτή τη στιγμή λογικό, αποφασιζόταν ότι, προκειμένου να χρεοκοπήσει ένα σημαντικό καπιταλιστικό κράτος (π.χ. Βρετανία) με όλες τις συνέπειες που θα είχε κάτι τέτοιο, θα ήταν προτιμότερο να χάσουν τα κεφάλαια τους οι πιστωτές της. Αυτό το ακραίο σενάριο, που περιλαμβάνει ραγδαία απαξίωση κυρίως χρηματιστικού κεφαλαίου, είναι πιθανό να πάψει να είναι ακραίο σε περίπτωση που αποδειχθεί ότι η διαγραφόμενη εξέλιξη δεν αποκαθιστά τη διαταραγμένη λειτουργία της παραγωγής αξίας, κάτι που σημαίνει ότι από την αντλούμενη υπεραξία δεν προκύπτει επαρκές ποσοστό κέρδους (έστω και μέσω της δυνατότητας που δίνει η χρηματιστικοποίηση να παράγεται κέρδος έμμεσα, παρακάμπτοντας το σκληρό πεδίο της παραγωγής).

Η εμπλοκή, πάντως, του ΔΝΤ στην «προσπάθεια διάσωσης της Ελλάδας από τη χρεοκοπία», που οδήγησε στη δημιουργία ευρωπαϊκού μηχανισμού στήριξης στις 9 Μαΐου 2010, ορίζει την έναρξη της εμβάθυνσης της αναδιάρθρωσης στα ευρωπαϊκά κράτη^{^[25]}, στα οποία έχουν απομείνει περισσότερες «ανελαστικές» ρυθμίσεις της προηγούμενης περιόδου. Η Ελλάδα αποτελεί το πρώτο βήμα της στρατηγικής που το κεφάλαιο ακολουθεί για να επιβάλλει τη δεύτερη φάση της αναδιάρθρωσης. Το γεγονός ότι μια μειοψηφία του επισφαλούς προλεταριάτου εξεγέρθηκε τον Δεκέμβρη του 2008 κάνει το χώρο και το χρόνο εφαρμογής της έναρξης της παγκόσμιας επίθεσης ιδιαίτερα επικίνδυνο. Ο κίνδυνος φάνηκε άμεσα από την προλεταριακή αντίδραση, που κορυφώθηκε (έως τώρα) στη διαδήλωση της 5ης Μαΐου 2010, η οποία αποτέλεσε μια ένδειξη για το ότι η προσπάθεια επιβολής μιας δεύτερης φάσης αναδιάρθρωσης είναι πιθανό να προκαλέσει αντιδράσεις οι οποίες μπορεί να γενικευθούν σε εξέγερση. Παρά τον κίνδυνο όμως, ο μόνος τρόπος, να συνεχίσει το κεφάλαιο την πορεία του και να επιβραδύνει την επερχόμενη αναγκαστική απαξίωση είναι η επιβολή της δεύτερης αυτής φάσης της αναδιάρθρωσης, η οποία προοιωνίζεται πολύ πιο σκληρή από την πρώτη. Η σύγκρουση είναι αναπόφευκτη και η εμβάθυνση της κρίσης, επίσης.

Η κρίση της μισθωτής εργασίας

Κάθε καπιταλιστική κρίση είναι έκφανση μη αποδοτικής λειτουργίας του νόμου της αξίας^{^[26]} και κατάσταση που απαιτείται η βίαιη εκ νέου επιβολή του. Η μη αποτελεσματική λειτουργία του νόμου της αξίας σημαίνει μεταξύ άλλων ότι ο τρόπος μέτρησης της αξίας έχει διαστρεβλωθεί. Σήμερα η πραγματικότητα της κρίσης ως κρίσης χρέους, που τείνει να γίνει νομισματική και η κρίση αξιοπιστίας όλων των περίπλοκων μοντέλων μέτρησης και διαχείρισης κινδύνου επενδύσεων, θέτει το ζήτημα της κρίσης μετρησιμότητας της αξίας, δηλαδή, του χρόνου αφηρημένης εργασίας που απαιτείται για την παραγωγή των προϊόντων. Η σημερινή κρίση είναι υπαρξιακή κρίση της εργασίας, που εκφράζεται καταρχήν ως «κρίση της σύμβασης εργασίας».

Η «κρίση της σύμβασης εργασίας» θα μετατραπεί σε κρίση της εργασίας συνολικά μέσω της τάσης να απονομιμοποιηθούν οι μισθολογικές διεκδικήσεις^{^[27]}. Η συνεχής μείωση των μισθών^{^[28]} και η γενίκευση της κατάστασης επισφάλειας ορίζει το πεδίο των αναγκαστικά αμυντικών διεκδικήσεων «διατήρησης του μισθού». Το γεγονός αυτό σε συνδυασμό με τη μείωση του ποσοστού της διαθέσιμης εργατικής δύναμης που αξιοποιείται παγκόσμια ορίζει το περιεχόμενο της κρίσης της εργασίας ως κρίση αναπαραγωγής του προλεταριάτου και συνεπώς ως κρίση αναπαραγωγής της σχέσης κεφάλαιο. Η αναγκαία εργασία για την αναπαραγωγή της εργατικής δύναμης γίνεται μικρότερη σαν τμήμα της εργάσιμης ημέρας αλλά η εργατική δύναμη που δεν έχει πρόσβαση στην εργασία αυξάνεται με ρυθμούς που θέτουν σε κίνδυνο τη διατήρηση του επιπέδου του πληθυσμού στα ανεπτυγμένα κράτη ακόμη και με τη στρατηγική του «μοιράσματος της φτώχειας».

Ο τρόπος κατανομής του προλεταριακού υπερπληθυσμού στον πλανήτη αυτή τη στιγμή κάνει ιδιαίτερα δύσκολο το ενδεχόμενο ενός γενικευμένου παγκοσμίου πολέμου μεταξύ κρατών, ο οποίος θα αποτελούσε την καλύτερη μέθοδο της απαιτούμενης ραγδαίας απαξίωσης κεφαλαίου. Οι δύο όψεις της διεθνοποίησης, δηλαδή, το ξεπέρασμα του έθνους-κράτους ως σχετικά αυτόνομης μονάδας αναπαραγωγής των καπιταλιστικών σχέσεων και η συνεχής μετανάστευση προς όλες τις κατευθύνσεις με επακόλουθο τη διάχυση πολλών ειδών κουλτούρας στο μητροπολιτικό περιβάλλον, καθιστούν ιδιαίτερα δύσκολη την επιβολή μιας κλασσικής ενδοταξικής αναμέτρησης στο στυλ του πρώτου ή/και του δεύτερου παγκοσμίου πολέμου του 20^ου αιώνα. Η προσπάθεια επιβολής της δεύτερης φάσης της αναδιάρθρωσης είναι ο πόλεμος που κήρυξε το παγκόσμιο κεφάλαιο στο παγκόσμιο προλεταριάτο ξεκινώντας από την Ευρώπη. Πρόκειται για «πόλεμο με άλλα μέσα», χαμηλότερης έντασης αλλά με καλύτερη δυνατότητα στόχευσης^{^[29]}.

Ο πόλεμος αυτός με άλλα μέσα πρόκειται να θέσει σε κρίση την ίδια την ύπαρξη της μισθωτής εργασίας ως τρόπο αναπαραγωγής του προλεταριάτου σε παγκόσμιο επίπεδο, φυσικά με διαφορετική έκφανση στα κράτη ανάλογα με τη θέση τους στην παγκόσμια καπιταλιστική ιεραρχία. Η τάση όμως σύγκλισης των συνθηκών του πολέμου, άρα και του αγώνα, είναι πολύ σημαντική. Στους αγρότες του παγκόσμιου νότου που μετατρέπονται σε εποχιακούς επισφαλείς εργάτες για να επιβιώσουν, στους μετανάστες από τις περιοχές που ο πόλεμος ή οι φυσικές καταστροφές έχουν κάνει αβίωτες τις συνθήκες, στους εργάτες των νέων κέντρων συσσώρευσης που βρέθηκαν κατευθείαν στο αναδιαρθρωμένο μοντέλο των εργασιακών σχέσεων, στους νεόπτωχους επισφαλείς εργαζόμενους των πρώην κέντρων συσσώρευσης, στους κατοίκους των παραγκουπόλεων που ζουν χάρη στη μαύρη οικονομία της ανταλλαγής και του «εγκλήματος», σε όλους ο σύγχρονος καπιταλισμός της κρίσης επιφυλάσσει ακόμη μεγαλύτερη επισφάλεια και δυσκολία αναπαραγωγής, επιφυλάσσει αναγκαστικές συγκρούσεις για την ίδια την αναπαραγωγή τους.

Η απαξίωση κεφαλαίου που θα προκύψει αναγκαστικά από αυτή τη διαδικασία, αν ξεπεραστεί προσωρινά η κρίση και δεν μετατραπεί σε εξεγερτική κρίση, θα έχει σημαντικά αποτελέσματα. Θα διευρυνθεί με ταχύτατους ρυθμούς το τμήμα της τάξης που δεν θα έχει καμία πρόσβαση στην εργασία με αποτέλεσμα να πρέπει να βρει τρόπους αναπαραγωγής έξω από την επίσημη οικονομία. Θα είναι πολύ δύσκολο να διατηρηθεί η μικρή εμπορική ιδιοκτησία με αποτέλεσμα να επιβαρυνθεί ακόμη περισσότερο το ζήτημα του προλεταριακού υπερπληθυσμού. Θα προκύψουν συγχωνεύσεις των εταιρειών εργολαβιών, με αποτέλεσμα ακόμη μεγαλύτερη μείωση των μισθών των εργαζομένων τους, που αποτελούν δείκτη των χαμηλότερων πραγματικών μισθών.

Επίσης, είναι πολύ πιθανή η γενίκευση τάσεων οργάνωσης της ανακύκλωσης της εργατικής δύναμης με μορφές όπως αυτές της ενοικίασης εργαζομένων σε ό,τι αφορά το κομμάτι της εργατικής δύναμης που είναι ελεύθερο με την αστική έννοια του όρου και της εκμετάλλευσης των φυλακισμένων. Η ενοικίαση εργαζομένων, με την τοποθέτηση ενός ενδιάμεσου φορέα διαχείρισης της δεξαμενής της εργατικής δύναμης, θέτει σε αμφισβήτηση τη σύμβαση εργασίας του εργαζόμενου με τον καπιταλιστή που τον εκμεταλλεύεται, δηλαδή, την ίδια την ελευθερία του προλετάριου να πουλάει την εργατική του δύναμη. Αυτή η μορφή είναι σημαντική γιατί, όντας μια θεσμοθετημένη μορφή «μαύρης εργασίας», δείχνει προς την κατεύθυνση του αδιεξόδου της κατάστασης του ελεύθερου εργάτη η οποία αποτελεί και οριακό σημείο της επερχόμενης κρίσης της εργασίας. Η άλλη όψη αυτής της κρίσης είναι η ολοένα και μεγαλύτερη από τα μέσα του 1980 τάση να εκμεταλλεύεται το κράτος και το ιδιωτικό κεφάλαιο την εργασία των φυλακισμένων. Η τάση αυτή εμφανίζεται κυρίως στις ΗΠΑ, όπου το 1,5% του συνολικού πληθυσμού είναι στη φυλακή. Το 2005 ο αμερικανικός στρατός δημοσιοποίησε το σχέδιο μετατροπής στρατιωτικών μονάδων σε στρατόπεδα εργασίας για φυλακισμένους και τα τελευταία χρόνια το αγροτικό κεφάλαιο αντικαθιστά μικρό μέρος της εργατικής δύναμης των μεταναστών με εργατική δύναμη φυλακισμένων. Στις χώρες της Ευρώπης είναι δύσκολο να εφαρμοστεί κάτι τέτοιο ακόμη αλλά ο σχηματισμός στρατοπέδων συγκέντρωσης για τους μετανάστες θα θέσει κάποια στιγμή αναγκαστικά το ζήτημα της κάλυψης του κόστους ύπαρξης των στρατοπέδων αυτών μέσα στην κρίση χρέους που αντιμετωπίζουν τα κράτη. Έτσι κι αλλιώς, οι περιπτώσεις των εργατών γης στη Μανωλάδα Ηλείας το 2008 δείχνουν προς αυτήν την κατεύθυνση.

Αυτές οι διαπιστώσεις και η προβολή τους στο μέλλον δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια προσπάθεια περιγραφής του λογικού αδιεξόδου στο οποίο βρίσκεται η αντίφαση του κεφαλαίου σήμερα. Το λογικό αδιέξοδο δεν σημαίνει ότι υπάρχει μια αναπόδραστη πορεία για το κεφάλαιο προς την κατάρρευση, ούτε υπάρχει κάποιου είδους όριο στη διευρυμένη αναπαραγωγή κάποιας μορφής καπιταλισμού. Μόνο με την κυοφορούμενη επανάσταση στην ταξική πάλη της σύγχρονης περιόδου μπορεί να ξεπεραστεί ο καπιταλισμός.

Η καταστολή ως κοινωνική αναπαραγωγή

Αντιμετωπίζουμε τις όλο και πιο προκλητικές και αλαζονικές συμπεριφορές μιας αστυνομίας μόνιμα οπλισμένης κι έτοιμης να βλάψει, και της οποίας η πανταχού παρουσία στιγματίζει το έδαφος. Αυτή η εμπειρία δεν καταχωρήθηκε σε καμμία στατιστική, είμαστε όμως αμέτρητοι εμείς πάνω στους οποίους την εξασκεί -και ακόμα περισσότεροι για τους οποίους υπάρχει ως απειλή. Αμολώντας σκυλιά πάνω σε μεθυσμένους ξενύχτηδες έξω από κάποια γιορτή στη γειτονιά, ψεκάζοντας με χημικά θαμώνες ενός μπαρ επειδή διαμαρτυρήθηκαν για έναν έλεγχο, πλαστικές σφαίρες στο πρόσωπο μετά από μια ήρεμη διαδήλωση, εκκενώσεις καταλήψεων, χειροπέδες σε 14χρονα κορίτσια επειδή ανέβηκαν στο λεωφορείο χωρίς εισιτήριο, ψάξιμο στις τσάντες για ναρκωτικά με σκυλιά μέσα στα λύκεια, ρίξιμο στο έδαφος με λαβή στο μπράτσο για μια λέξη πιο έντονη απ’ τις άλλες, ξυλοδαρμοί και προσαγωγές οδηγών επειδή κόρναραν σε ασφαλίτικο που έκλεινε το δρόμο, εκφοβισμοί και βιαιοπραγίες κάθε είδους, απ’ τις οποίες οι μπάτσοι βγαίνουν πάντα κερδισμένοι – με αποκορύφωμα τις αποζημιώσεις ατυχημάτων που εισπράττουν μετά από ξυλοδαρμούς πολιτών.

(Απόσπασμα από κείμενο του Alessi Dell’Umbria για την αλληλεγγύη στους συλληφθέντες των ταραχών που ξέσπασαν στο Villiers-le-Bel του Παρισιού το Νοέμβρη του 2007, μετά τη δολοφονία δύο νεαρών από μπάτσους, μτφ: rioter.info).

Η δεύτερη φάση της αναδιάρθρωσης, αν επιβληθεί, θα ωθήσει ακόμη περισσότερο τις τάσεις αποσύνδεσης της αξιοποίησης από την κοινωνική αναπαραγωγή και μετατροπή της τελευταίας σε εκφάνσεις καταστολής. Η όψη αυτή συνδέεται με την αποσάθρωση της εργατικής τάξης ως συλλογικού υποκειμένου μέσα από τις αλλαγές στις εργασιακές διαδικασίες.

Το κόστος αναπαραγωγής της εργατικής δύναμης, δηλαδή, η περίθαλψη, η ασφάλιση, η εκπαίδευση, η καταστολή, στην κεϋνσιανή φάση ανάπτυξης του κεφαλαίου περιλαμβανόταν στις κρατικές δαπάνες. Στον αναδιαρθρωμένο καπιταλισμό η στρατηγική ήταν να μειωθούν αυτές οι κρατικές δαπάνες μέσω της ιδιωτικοποίησης αρκετών σχετικών κλάδων. Στην πράξη όμως, κυρίως λόγω της γήρανσης του πληθυσμού, οι κρατικές δαπάνες για την περίθαλψη αυξήθηκαν σε όλα τα ανεπτυγμένα κράτη (The Economist 29/06/2010). Σήμερα, μέσα στην κρίση χρέους των κρατών, από τις δαπάνες αυτές απονομιμοποιούνται όλες οι υπόλοιπες και θεωρούνται απολύτως αναγκαίες μόνο οι δαπάνες για την καταστολή. Υπάρχει συνεχής μείωση κάθε είδους έμμεσου μισθού ακόμη και προσπάθεια από το κράτος να περιορίσει τα κέρδη των ιδιωτικών εταιριών περίθαλψης και ασφάλισης στις ΗΠΑ^{^[30]}. Χαρακτηριστικό παράδειγμα κατασταλτικής διαχείρισης της αναπαραγωγής πλεονάζουσας εργατικής δύναμης είναι η αποστολή από την κυβέρνηση του Ομπάμα 1200 στρατιωτών για να περιπολούν τα αμερικανο-μεξικάνικα σύνορα, καθώς η εισροή εργατών «πρέπει να σταματήσει» μετά την απομάκρυνση των maquilas^{^[31]}. Η αναπαραγωγή της εργατικής δύναμης τείνει να αποσυνδεθεί από τη διαδικασία αξιοποίησης του κεφαλαίου.

Ο δημόσιος χώρος καταρχήν στο κέντρο των πόλεων που αποτελεί την χωροταξική έκφραση της ελευθερίας κίνησης του ελεύθερου εργάτη (φορέα του εμπορεύματος εργατικής δύναμης) τείνει να εκλείψει ως επικίνδυνο στοιχείο για ξέσπασμα ξαφνικών ταραχών. Ο αποκλεισμός από την αγορά εργασίας που αντικειμενικά αφορά πρώτα τους νέους, ορίζει τους νέους (και όσο βαθαίνει η κρίση η λογική αυτή αγγίζει τους εφήβους) ως επικίνδυνο υποκείμενο^{^[32]}. Ειδικά στην Ελλάδα οι σχετικοί φόβοι της αστικής τάξης γίνονται ολοένα και μεγαλύτεροι: «Επίσης στην κυβέρνηση έχουν πλέον γνώση ότι ο αντισυστημικός κύκλος, ειδικώς στη ζώνη της νεολαίας, τείνει να διευρυνθεί, ξεπερνά κατά πολύ πια τα όρια των Εξαρχείων και όπως όλα δείχνουν, βρίσκει πολλούς πρόθυμους να στρατευθούν και να συμμετάσχουν σε ομάδες και σχήματα άκρως επιθετικά» (εφημ. ΤΟ ΒΗΜΑ 27/6/2010).

Η αύξηση του τμήματος της τάξης που δεν έχει πρόσβαση σε επίσημη απασχόληση μόνιμα ή για πολύ μεγάλα διαστήματα και η διάχυση του φαινομένου και σε μεγαλύτερες ηλικίες θα σημάνει αύξηση της «εγκληματικότητας», με πιο πιθανή απάντηση του κράτους την γκετοποίηση-αποκλεισμό ολόκληρων περιοχών μέσα στους αστικούς πολεοδομικούς σχηματισμούς. Η τάση δημιουργίας gated communities, δηλαδή φυλασσόμενων περιοχών κατοικιών, νησίδων ασφαλείας μέσα σε μια θάλασσα περιοχών κατοικιών χωρίς επαρκείς υποδομές θα γίνει ακόμη πιο ισχυρή. Η κατοικία, για μέρος του πληθυσμού, θα υπαχθεί σταδιακά στη σφαίρα της ανεπίσημης οικονομίας, με ό,τι αυτό συνεπάγεται. Η αύξηση της βίας σε μοριακό επίπεδο και η ανάληψη της επιβολής του νόμου και της τάξης από μικρομαφίες κάθε τύπου, που θα βρίσκονται σε συνεννόηση με το κράτος ή υπό την ανοχή του, θα θέτουν ολοένα και περισσότερο την ύπαρξη του ελεύθερου εργάτη ως τέτοιου σε κρίση.

Για όλους αυτούς τους λόγους η διεκδίκηση της ύπαρξης του μισθού, που ήδη αποτελεί κεντρικό ζήτημα της ταξικής αντιπαράθεσης παγκόσμια, θα αποτελέσει το επόμενο διάστημα το πεδίο στο οποίο η ταξική σύγκρουση θα οξυνθεί. Το ζήτημα αυτό θα δημιουργήσει ρήξεις στο εσωτερικό των αγώνων, οι οποίες στον πολλαπλασιασμό τους θα οδηγήσουν στην αμφισβήτηση του κεφαλαίου, άρα και του προλεταριάτου ως τάξης. Για να δούμε πως προκύπτει η εξέλιξη αυτή πρέπει να μελετήσουμε τους αγώνες της τάξης που συμβαίνουν τώρα και να δούμε τι προεικονίζεται σε αυτούς.

Οι σύγχρονοι αγώνες του παγκόσμιου προλεταριάτου^{^[33]}

Η σημερινή κρίση παράχθηκε από τη διαδικασία συσσώρευσης του κεφαλαίου από τη δεκαετία του 1970 και μετά. Η αναδιάρθρωση που επέφερε ανάκαμψη της κερδοφορίας από το 1982 έως το 1997 αποτέλεσε το μετασχηματισμό της εκμεταλλευτικής σχέσης και των αγώνων που εμπεριέχονται σε αυτήν. Το περιεχόμενο της κυοφορούμενης επανάστασης κάθε ιστορικής περιόδου, συνεπώς και της τρέχουσας, προεικονίζεται στους καθημερινούς αγώνες του προλεταριάτου. Αυτό συμβαίνει γιατί οι αγώνες είναι συστατικό στοιχείο της καπιταλιστικής σχέσης, η σύγκρουση των πόλων της αντίφασης που συνεχώς μετασχηματίζει την αντίφαση (εκμετάλλευση), από την οποία και μόνο είναι δυνατό να παραχθεί ιστορικά η επανάσταση και μέσα από την επανάσταση ο ριζικός μετασχηματισμός του κεφαλαίου ή η καταστροφή του: το ξεπέρασμα της εκμετάλλευσης. Η σημερινή εκμεταλλευτική σχέση παράγει τους αγώνες του κατακερματισμένου και ολοένα και πιο επισφαλώς αναπαραγόμενου προλεταριάτου, του προλεταριάτου του αναδιαρθρωμένου καπιταλισμού.

Το κεφάλαιο επιτέθηκε συντονισμένα στο προλεταριάτο ειδικά στα βασικά κέντρα συσσώρευσής του μετά την ήττα των εργατικών αγώνων της περιόδου του «1968». Η περίοδος αυτή δεν ταυτίζεται για όλα τα καπιταλιστικά κράτη, συνεπώς δεν υπάρχει κανένα χρονικό σημείο απόλυτης ύφεσης των αγώνων σε πλανητικό επίπεδο. Πρόκειται για μια περίοδο που έχει τελειώσει αλλά το περιεχόμενο των αγώνων που αναπτύσσονται και ολοένα πληθαίνουν είναι διαφορετικό, είναι ιστορική παραγωγή της σύγχρονης μορφής της εκμετάλλευσης. Οι καθημερινοί διεκδικητικοί αγώνες της τρέχουσας ιστορικής περιόδου διαφέρουν από τους αγώνες των προηγούμενων ιστορικών φάσεων σε ένα βασικό σημείο. Οι διεκδικήσεις σήμερα δεν σχηματίζουν ένα επαναστατικό πρόγραμμα όπως γινόταν μέχρι την αρχή της αναδιάρθρωσης, την «περίοδο του ’68». Αυτό δεν συμβαίνει λόγω κάποιας «υποκειμενικής αδυναμίας» ή «έλλειψης συνείδησης» της εργατικής τάξης. Ο μετασχηματισμός των διεκδικήσεων των σύγχρονων αγώνων, οι ολοένα και δυναμικότεροι αγώνες έξω από το πεδίο της διαδικασίας παραγωγής υπεραξίας, η μοριακή και διάσπαρτη ανάπτυξη των αγώνων, η μείωση του ποσοστού της εργατικής τάξης που οργανώνεται στα συνδικάτα, η παραγωγή πρακτικών που αμφισβητούν την ίδια τη διεκδικητική αφετηρία του αγώνα και το ίδιο το συλλογικό υποκείμενο που αγωνίζεται ως τέτοιο και αποτελούν «ρήξη» στο εσωτερικό των αγώνων, η αύξηση των «ταραχών χωρίς διεκδικήσεις», όλα αυτά σημαίνουν ότι η επανάσταση σήμερα δεν προεικονίζεται στις «νίκες των αγώνων» του προλεταριάτου, ούτε στην «ενότητα της εργατικής τάξης». Ο μετασχηματισμός των διεκδικήσεων έχει ως όριο την ίδια την ουσία της προλεταριακής διεκδίκησης.

Η σύγχρονη διάρθρωση της σχέσης κεφάλαιο εκφράζεται στο γεγονός ότι κάθε διεκδίκηση από το προλεταριάτο βρίσκει, ακόμη και στις λίγες περιπτώσεις που ικανοποιείται και πάλι την πραγματικότητα του κεφαλαίου, όπως αυτό είναι σήμερα: Την εντεινόμενη αναδιάρθρωση και τη διεθνοποίηση, την επισφάλεια, τη δυσκολία αναπαραγωγής της ζωής, την καταστολή. Το γεγονός ότι οι προλεταριακοί αγώνες, ανεξάρτητα από το πόσο μαχητικοί είναι, δεν μπορούν να αντιστρέψουν αυτήν την πορεία και να οδηγήσουν προς μία νέου τύπου κεϋνσιανή ρύθμιση δεν είναι ένδειξη αδυναμίας αλλά καθοριστικό περιεχόμενο της παρούσας διάρθρωσης της εκμεταλλευτικής σχέσης. Αποτέλεσμα αυτού του γεγονότος είναι μέσα στους καθημερινούς αγώνες να παράγονται πρακτικές έξω από το διεκδικητικό πλαίσιο, πρακτικές που μέσα στην εξέλιξη του διεκδικητικού αγώνα αμφισβητούν την ίδια τη διεκδίκηση. Οι πρακτικές αυτές παράγονται ως ρήξεις μέσα σε σημαντικούς ταξικούς αγώνες (όπως ο αγώνας ενάντια στο CPE στη Γαλλία το 2006, η γενική απεργία στη Καραϊβική το 2009, οι αντιδράσεις των εργαζομένων στις απολύσεις το 2009, το αμερικανικό φοιτητικό κίνημα του 2009-10, οι εξεγέρσεις στα κέντρα κράτησης των μεταναστών στην Ιταλία το φθινόπωρο του 2009, οι διεκδικήσεις για τα βασικά αγαθά στην Αλγερία, τη Ν. Αφρική, την Αίγυπτο τα τελευταία χρόνια) ή/και ως αγώνες χωρίς αιτήματα (όπως ο Νοέμβρης του 2005 στη Γαλλία, και ο Δεκέμβρης του 2008 στην Ελλάδα). Μελετώντας τους αγώνες διεθνώς διαπιστώνουμε ότι οι πρακτικές αυτές πολλαπλασιάζονται. Μέσα από τον πολλαπλασιασμό της «ρήξης με τη διεκδίκηση» η εργατική τάξη ανασυντίθεται, όχι πια ως τάξη για τον εαυτό της, αλλά ως τάξη ενάντια στο κεφάλαιο και συνεπώς ενάντια και στον εαυτό της.

Οι σύγχρονοι αγώνες της εργατικής τάξης είναι η υλική έκφραση των διεκδικήσεων και των προσδοκιών μέσα στην καπιταλιστική πραγματικότητα της κρίσης αναπαραγωγής της εργατικής τάξης ως παραγωγικής δύναμης και της ατομικής αναπαραγωγής του κάθε προλετάριου. Σήμερα πρόκειται για αγώνες που λαμβάνουν χώρα σε ένα πολυδιασπασμένο κοινωνικό περιβάλλον. Οι αγώνες συμβαίνουν μέσα στην αναδιάρθρωση του κεφαλαίου και είναι συστατικό στοιχείο της. Το πλαίσιο τους είναι η αμφισβήτηση της σύμβασης εργασίας, η αμφισβήτηση του μισθού από το κεφάλαιο παγκόσμια, ουσιαστικά η παραγόμενη αμφισβήτηση της μισθωτής εργασίας όπως τη γνωρίζουμε μέχρι σήμερα. Οι διαφορετικές εκφάνσεις της αναδιάρθρωσης, σε διαφορετικά κράτη ή/και διαφορετικούς κλάδους του κεφαλαίου, ορίζουν τους διαφορετικούς αγώνες της τάξης αλλά υπάρχουν κάποια στοιχεία που συνθέτουν το γενικό περίγραμμα και διαφοροποιούν τους αγώνες αυτής της περιόδου από τους αγώνες της περιόδου του ‘68.

Οι αγώνες (α) εμφανίζονται ολοένα και περισσότερο έξω από τη σφαίρα της παραγωγής αξίας (ειδικά στα ανεπτυγμένα καπιταλιστικά κράτη της δύσης και στα κράτη που βρίσκονται στα τελευταία σκαλιά της καπιταλιστικής ιεραρχίας) και (β) ακόμη και στη σφαίρα της παραγωγής τείνουν όλο και περισσότερο να γίνουν αγώνες διεκδίκησης της ίδιας της αναπαραγωγής καθώς αυτή αμφισβητείται για ολοένα και μεγαλύτερο τμήμα του παγκόσμιου προλεταριάτου (δες και το κείμενο Δημοκρατία: Καμία διέξοδος). Οι προλετάριοι διεκδικούν με αγώνες που δίνονται κυρίως σε μοριακό επίπεδο. Εμφανίζονται συγκρούσεις πρόσωπο με πρόσωπο που γίνονται πλέον περισσότερο σε επίπεδο συγκεκριμένης επιχείρησης παρά σε κλαδικό ή διακλαδικό επίπεδο. Αυτό συμβαίνει γιατί η κατάσταση γενικευμένης επισφάλειας οδηγεί σε συγκρούσεις που αφορούν άμεσα το ζήτημα της διατήρησης της δυνατότητας αναπαραγωγής και δεν τίθεται ζήτημα συνολικής αλλαγής της κατάστασης αυτής, μέσα στη σχέση του κεφαλαίου. Οι προλετάριοι, κυρίως οι νεότεροι, αλλά όσο διαχέεται η επισφάλεια με τη συνέχιση της αναδιάρθρωσης και οι μεγαλύτεροι σε ηλικία, δε συνδέουν το μέλλον τους με το μέλλον της επιχείρησης στην οποία εργάζονται, πόσο μάλλον με το μέλλον του κλάδου τους. Η αντικειμενική τους κατάσταση είναι τέτοια που δεν επιτρέπει, όχι μόνο τη σχεδίαση καριέρας αλλά ούτε και την αίσθηση ασφάλειας που προσφέρει μια δουλειά από την οποία μπορεί να ζήσει κανείς αξιοπρεπώς. Η επισφάλεια θέτει το επείγον ζήτημα της αναπαραγωγής: «να τη βγάλουμε τώρα και βλέπουμε». Το αποτέλεσμα είναι να μην μπορούν αγώνες που δίνονται σε τέτοια βάση να συνδεθούν μεταξύ τους σε ένα στρατηγικό-προγραμματικό επίπεδο.

Στις προηγούμενες περιόδους, στις οποίες φαινόταν περισσότερο δυνατό να υπάρξει μια «πολιτική ενοποίηση» της εργατικής τάξης μέσα από τους διεκδικητικούς αγώνες της, αυτό οφειλόταν στα πρακτικά διακυβεύματα των αγώνων που δημιουργούσαν αυτές τις συνδέσεις. Στην προηγούμενη περίοδο, που το κεφάλαιο χαρακτηριζόταν από τη σύνδεση του μισθού με την παραγωγικότητα (ο βαθμός σύνδεσης φυσικά επιτυγχανόταν μέσα από σκληρούς αγώνες), είχε νόημα να παλέψει ο νέος επισφαλής για να μπει στον εργοστασιακό στρατό που θα του εξασφάλιζε την αναπαραγωγή της ζωής του. Στη συνέχεια οι νικηφόροι διεκδικητικοί αγώνες γεννούσαν τους επόμενους αυτού του είδους με στόχο ακόμη ευνοϊκότερη διανομή του αποτελέσματος της αύξησης της παραγωγικότητας. Το όριο της ιστορικής παραγωγής αγώνων της περιόδου 1945-1979 εκφράζεται στην «αυτονομία της εργατικής τάξης»^{^[34]}. Στο τελευταίο διάστημα της περιόδου αυτής, η προλεταριακή αυτονομία εκφράστηκε και ως «αυτό-άρνηση του προλεταριάτου». Η ενσωμάτωση της αναπαραγωγής της εργατικής τάξης στη διαδικασία αναπαραγωγής του κεφαλαίου είχε πάμπολλες πρακτικές συνέπειες στην οργάνωση της κοινωνικής ζωής την περίοδο αυτή και, ειδικότερα, στην κατάσταση της νεολαίας: όλες οι πτυχές της προετοιμασίας της για να γίνει κρέας για υπεραξία επιδέχονταν μια αμφισβήτηση η οποία ήταν μεν αμφισβήτηση της καπιταλιστικής οργάνωσης της κοινωνικής αναπαραγωγής, αλλά ήταν ταυτόχρονα και αμφισβήτηση μιας δυνητικής, μελλοντικής κατάστασης. Αυτό ίσχυε, τηρουμένων των αναλογιών, και για τις άλλες πτυχές της κοινωνικής ζωής και εκφράστηκε μέσα στα «νέα κοινωνικά κινήματα» της εποχής. Η αμφισβήτηση όμως της «προλεταριακής ύπαρξης», δηλαδή τελικά των προλεταριακών συνθηκών, δεν μπόρεσε να ξεπεράσει το όριο της αυτονομίας γιατί εντάσσεται στο ίδιο πλαίσιο, έστω κι αν εκφράστηκε με διαφορετικό πρόσημο. Η άρνηση της εργασίας, ο αναχωρητισμός, ο εναλλακτικός τρόπος ζωής, τα ναρκωτικά, η ειδική φεμινιστική αμφισβήτηση της σχέσης του φύλου, κάθε στρατηγική, κάθε τακτική, κάθε προσπάθεια να αποφευχθεί η ταξική θέση μέσα σ’ αυτό το σύστημα σχέσεων τελικά εντάχθηκε και εντάσσεται με τον ένα ή τον άλλο τρόπο στο αναδιαρθρωμένο κεφάλαιο. Η απελευθέρωση από την προλεταριακή συνθήκη δεν μπορεί να γίνει παρά μόνο με την καταστροφή της ίδιας της αξίας, δηλαδή την καταστροφή των σχέσεων που την παράγουν, κάτι που δεν μπορεί να αποτελεί άθροισμα ατομικών επιλογών αποστασιοποίησης από την κοινωνική ζωή ή άθροισμα στρατηγικών επιθέσεων στην κάθε επιμέρους μορφή του κεφαλαίου ξεχωριστά.

Σήμερα, μέσα στην κρίση του αναδιαρθρωμένου καπιταλισμού, μέσα σε ένα περιβάλλον ισχυρότατου ανταγωνισμού και μεταξύ των κεφαλαίων και μεταξύ των προλετάριων παγκόσμια, μια στρατηγική της τάξης για τον εαυτό της, η οποία προκύπτει από την ενδυνάμωση της θέσης της μέσα στο κεφάλαιο είναι εκτός θέματος. Ο επισφαλής προλετάριος δεν είναι η αντικατάσταση της εργατικής φιγούρας του εργάτη-μάζα, είναι η ενσάρκωση της διάχυσης της επισφάλειας της αναπαραγωγής της ζωής σε μια προλεταριακή φιγούρα που κινείται συνεχώς μεταξύ εργασίας και ανεργίας κάτω από ένα καθεστώς ασφυκτικής καταστολής χωρίς εγγυήσεις για το μέλλον.

Αυτή η ασφυκτική κατάσταση ορίζει την εργατική δύναμη ως κάτι ρευστό που χάνει και τα τελευταία υπολείμματα ακαμψίας με τη συνέχιση της αναδιάρθρωσης. Η απομαζοποίηση της εργατικής τάξης είναι ταυτόχρονα η δυσκολία διεξαγωγής του διεκδικητικού αγώνα και η δυνατότητα ιστορικής παραγωγής από τους καθημερινούς αγώνες των πρακτικών που θα πολλαπλασιαστούν γρήγορα και εκρηκτικά και θα ξεκινήσουν την επαναστατική διαδικασία καταστροφής του καπιταλισμού. Τo επίπεδο και η ένταση της σύγκρουσης με το κεφάλαιο οδηγούν σε συγκρούσεις στο εσωτερικό των αγώνων. Ο μετασχηματισμός αυτός χαρακτηρίζει τη σύγχρονη αντίφαση μεταξύ των τάξεων, και εκφράζεται ως συγκεκριμένη κάθε φορά πρακτική ενός αγώνα σε μια δεδομένη στιγμή, μέσα σε δεδομένες συνθήκες. Η διαδικασία αυτή προεικονίζεται σε σημαντικούς αγώνες στην περίοδο της κρίσης:

Από την εξέγερση στη Γαλλία του 2005-06
στην εξέγερση στην Ελλάδα τον Δεκέμβρη του 2008

Η απουσία αιτημάτων της εξέγερσης στα προάστια των γαλλικών πόλεων το 2005 έθεσε σε αμφισβήτηση τη δυνατότητα εξεύρεσης οποιασδήποτε λύσης για την κρίση αναπαραγωγής του πιο καταπιεσμένου και αποκλεισμένου κομματιού του προλεταριάτου που ζει στη Γαλλία. Η απουσία των αιτημάτων διακήρυσσε ότι πλέον το αίτημα δεν μπορεί να έχει το ρόλο που είχε πριν φτάσει το τρέχον μοντέλο συσσώρευσης κοντά στην κατάρρευση του. Το κίνημα δεν ήταν αποτελεσματικό. Οι πρακτικές του έδειχναν ότι οι εξεγερμένοι δεν ήταν σε θέση να διεκδικήσουν την ένταξη τους στην προλεταριακή κανονικότητα, στη θεσμοθετημένη μισθωτή εργασία. Η θέση των προλετάριων που συμμετείχαν ώθησε τη διαδικασία μετασχηματισμού του αιτήματος να πάρει τη μορφή απουσίας αιτήματος. Η θέση των φοιτητών του κινήματος ενάντια στο CPE λίγους μήνες αργότερα διατήρησε την ύπαρξη ενός αιτήματος (την απόσυρση του νόμου) το οποίο όμως επίσης δεν μπορούσε να παίξει έναν ενοποιητικό ρόλο με άλλα κομμάτια της τάξης, ούτε μπορούσε να αποτελέσει τη βάση μιας πολιτικής στρατηγικής. Το αίτημα δεν μπορούσε να θέσει σε αμφισβήτηση την επισφάλεια, έθεσε έναν περιορισμό στην ταχύτητα της εμβάθυνσης της. Το κίνημα συνέκλινε αναγκαστικά με βάση το περιεχόμενο του προς την εξέγερση των προαστίων, αλλά δεν μπορούσε να συνυπάρξει ειρηνικά με τους συμμετέχοντες σ’ αυτήν. Κάτι τέτοιο θα σήμαινε την αμφισβήτηση του αιτήματος, άρα και του κινήματος αυτού. Η σύγκλιση δεν ήταν δυνατό να πραγματοποιηθεί στη βάση μιας «σύμβασης εργασίας αορίστου χρόνου», κάτι παντελώς άσχετο με τους εξεγερμένους των προαστίων. Έτσι, η συνύπαρξη των νέων από τα προάστια με τους φοιτητές και τους εργαζόμενους του κινήματος του Μαρτίου του 2006 ήταν συγκρουσιακή. Η πλειοψηφία των μεγαλύτερων σε ηλικία εργαζομένων ήταν φίλα προσκείμενη σε ένα κίνημα μόνο κατ’ όνομα φοιτητικό καθώς αφορούσε τις εργασιακές σχέσεις των νεοεισερχόμενων στην εργασία, αλλά δε συμμετείχε στο κίνημα αυτό. Η ιστορική παραγωγή της αναδιαρθρωμένης εκμεταλλευτικής σχέσης στην Ελλάδα αποτελεί ανάπτυξη που συνδέεται με την εμπειρία στη Γαλλία. Οι νέοι επισφαλείς εργαζόμενοι/άνεργοι στην Αθήνα συναντήθηκαν με καλύτερους όρους με το πιο αποκλεισμένο κομμάτι του προλεταριάτου. Οι μάχες σε κάποιες περιπτώσεις δόθηκαν από κοινού και οι συγκρούσεις μεταξύ των επισφαλών και των περισσότερο αποκλεισμένων ήταν εσωτερικές, ήταν στο πλαίσιο μιας συνάντησης των πρακτικών. Η σχέση του Δεκέμβρη όμως με το «σταθερό» κομμάτι της μεγαλύτερης σε ηλικία εργατικής τάξης^{^[35]} παρέμεινε στο επίπεδο της συμπάθειας. Οι ιδιαιτερότητες της ανάπτυξης του καπιταλισμού σε δύο χώρες πολύ διαφορετικές, που ανήκουν σε διαφορετική κατηγορία δημιούργησαν διαφορετικά όρια στις εξεγέρσεις. Εκείνο όμως που συνδέει τις εξεγέρσεις αυτές είναι α) η οριακή έκφραση του μετασχηματισμού του περιεχομένου των αιτημάτων ως απουσία αιτημάτων και β) η αδυναμία της εξέγερσης να διαχυθεί στο πιο «σταθερό» κομμάτι του προλεταριάτου ώστε να αμφισβητήσει την παραγωγή υπεραξίας.

Η εξέγερση στnν Καραϊβική

Η έκκληση για ηρεμία από τον ηγέτη της LKP

Αντιμέτωπος με αυτόν τον βίαιο ξεσηκωμό ο Elijah Domota, ο αρχηγός της «ένωσης εναντίον της υπερ-εκμετάλλευσης (LKP)», ενός οργανισμού που καθοδηγούσε την απεργία η οποία παρέλυσε τις επιχειρηματικές δραστηριότητες και την καθημερινότητα στο νησί από τις 20 Ιανουαρίου, έκανε «έκκληση για ηρεμία» τα μεσάνυχτα. «Μη βάζετε τη ζωή σας σε κίνδυνο, μη βάζετε τις ζωές άλλων σε κίνδυνο», είπε. «Μην απαντάτε στις προκλήσεις» είπε απευθυνόμενος στους νέους ζητώντας την ίδια στιγμή από το νομάρχη «να αποσύρει την αστυνομία». Το πρωί μιλώντας στο RTL o Domota κατηγόρησε την αστυνομία για ρατσιστική συμπεριφορά απέναντι στους διαδηλωτές. Σύμφωνα μ’ αυτόν η Γουαδελούπη αντιμετωπίζεται με «περιφρόνηση».

Le Parisien 18/2/2009

Η γενική απεργία που κηρύχτηκε στη Γουαδελούπη στις 20 Ιανουαρίου του 2009, διαδόθηκε γρήγορα στην υπόλοιπη Καραϊβική, εξελίχθηκε πολύ γρήγορα σε συγκρούσεις με την αστυνομία, λεηλασίες και καταστροφές κρατικών κτιρίων και κράτησε 44 ημέρες. Σε ένα «νομό της Γαλλίας» που η σχέση του με το κέντρο έχει ακόμη αποικιακά χαρακτηριστικά, ένας αγώνας που εντάσσεται στο πλαίσιο των “food riots”, καθώς ταραχές με παρόμοιες αιτίες έχουν ξεσπάσει πρόσφατα στην Αίγυπτο, την Ινδία και πολλά ακόμη κράτη, είναι λογικό να έχει έντονα αντι-αποικιακά χαρακτηριστικά. Η ανεργία είναι στο 22% και το 8% του πληθυσμού ζει αποκλειστικά από «επιδόματα φτώχειας». Η βιομηχανία κατά κύριο λόγο είναι τουριστική, κάτι που ευνοεί τη μαύρη εργασία και τη δημιουργία δικτύων ανεπίσημης οικονομίας. Η ξαφνική αύξηση των τιμών πυροδότησε την κήρυξη γενικής απεργίας από το LKP^{^[36]}, μια πολύ ισχυρή ομοσπονδία συνδικάτων και οργανώσεων, με αντι-αποικιακό πολιτικό προσανατολισμό, το οποίο προσπάθησε να συμπυκνώσει τον αγώνα για την αναπαραγωγή σε ένα μισθολογικό αίτημα αύξησης 200€. Το LKP εκπροσωπούσε το σταθερό κομμάτι της εργατικής τάξης (κυρίως δημοσίους υπαλλήλους). Σε πολύ μεγάλο βαθμό το συγκεκριμένο αίτημα δεν αφορούσε τους ανέργους και τους νέους οι οποίοι με τις πρακτικές της καταστροφής το έθεσαν σε αμφισβήτηση. Παρά το γεγονός αυτό, η ρήξη που δημιουργήθηκε μέσα στο κίνημα από τα διαφορετικά κομμάτια με τις διαφορετικές πρακτικές τους δεν πήρε βίαιη μορφή (παρά το θάνατο ενός συνδικαλιστή στα οδοφράγματα) και δεν έθεσε τελικά σε αμφισβήτηση το ίδιο το διεκδικητικό κίνημα. Η ιστορική κληρονομιά της αποικιοκρατίας έπαιξε μεγάλο ρόλο στο να συνυπάρχουν παράλληλα τα διαφορετικά κομμάτια. Έτσι την ημέρα υπογραφής της συμφωνίας αύξησης των μισθών, στη Μαρτινίκα (στην οποία επεκτάθηκε το κίνημα) το πλήθος τραγουδούσε ”Matinik leve” (Μαρτινίκα ξεσηκώσου) και έβριζε τους “Bekes”, τη μειονότητα των λευκών που ταυτίζονται σε μεγάλο βαθμό με την καπιταλιστική τάξη.

Ένα χρόνο μετά, το LKP κάνει ό,τι μπορεί για να συγκρατήσει ένα νέο ξέσπασμα του επισφαλούς και άνεργου κομματιού του προλεταριάτου. Η αύξηση του μισθού έχει εξανεμιστεί κυρίως από τις αυξήσεις στα καύσιμα, αλλά το LKP δεν προκηρύσσει γενική απεργία φοβούμενο «το κακό που θα κάνει κάτι τέτοιο στην οικονομία της Γουαδελούπης».

Ο νομάρχης της Γουαδελούπης Nicolas Desforges, ο αντιπρόσωπος του γαλλικού κράτους, χαιρέτησε το «νέο ξεκίνημα» του νησιού. ”Αυτή είναι μια σημαντική στιγμή.” είπε. «[Η Γουαδελούπη] πρέπει να γυρίσει στη δουλειά από αύριο. Πρέπει να καλύψει την καθυστέρηση. Πρέπει να δουλέψει δύο φορές πιο σκληρά γιατί για να δοθούν οι αυξήσεις των 200 ευρώ πρέπει πρώτα να υπάρχουν οι εταιρείες που θα τις δώσουν, και για να τις δώσουν πρέπει να ευημερούν και για να ευημερούν απαιτείται δουλειά».

BBC 5/3/2009

Οι συνεχώς εντεινόμενες ταραχές στην Κίνα

Τις τελευταίες εβδομάδες έχει κυκλοφορήσει ευρύτατα στο internet η ομιλία του εξέχοντος Κινέζου διανοούμενου Yu Jianrong. Στην ομιλία αυτή ο κ. Yu περιγράφει την ανάδυση ενός νέου τύπου κοινωνικής αναταραχής την οποία αποκαλεί «εκρηκτικά περιστατικά» (venting incidents): σύντομα, αυθόρμητα ξεσπάσματα οργής του κόσμου εναντίον των αρχών ή των πλουσίων. Οι προσπάθειες της Κίνας να επιβάλει «άκαμπτη (καθόλου ευέλικτη) σταθερότητα», σύμφωνα με τον ίδιο, δεν είναι πλέον ανεκτές και θα μπορούσαν να καταλήξουν σε «μεγάλη κοινωνική καταστροφή». Ακόμη και τα στελέχη της κυβέρνησης, σημειώνει, προειδοποιούν μιλώντας σε κλειστούς κύκλους ότι τα χειρότερα έπονται.

(Economist 31/3/2010)

Η είσοδος της Κίνας στην παγκόσμια οικονομία μετά το 1989 συνέβαλε σημαντικά στη διατήρηση της ανάκαμψης της κερδοφορίας του κεφαλαίου και αποτέλεσε το πιο σημαντικό βήμα της διεθνοποίησης του κεφαλαίου. Η άντληση υπεραξίας, με την απόλυτη μορφή της μέσω του εξαναγκασμού των κινέζων εργατών να δουλεύουν πάρα πολλές ώρες την ημέρα για πολύ χαμηλούς μισθούς^{^[37]} και με τη σχετική μορφή της μέσω της μεταφοράς εξελιγμένων τεχνολογικά μέσων παραγωγής από τα δυτικά κράτη, ήταν πολύ πιο αποδοτική στην Κίνα από ό,τι στα ανεπτυγμένα καπιταλιστικά κράτη. Το γεγονός αυτό ευνόησε μια μαζική, άνευ προηγουμένου μεταφορά της παραγωγής εκεί κάτι που είχε ως αποτέλεσμα μια ταχύτατη διαδικασία τύπου πρωταρχικής συσσώρευσης η οποία έλαβε χώρα με τις εργασιακές διαδικασίες της αναδιάρθρωσης. Η ταχύτητα με την οποία διευθύνει τη μεταφορά των επενδύσεων το χρηματιστικό κεφάλαιο ψάχνοντας το δυνητικά φθηνότερο και πιο υπάκουο εργατικό δυναμικό οδήγησε μέσα σε λίγα χρόνια ορισμένες περιοχές της Κίνας από την εκβιομηχάνιση στην αποβιομηχάνιση. Η κατάσταση αυτή γέννησε κοινωνικές εντάσεις κάθε τύπου: α) αντιδράσεις των αγροτών που χάνουν την (κοινή) γη τους, β) αντιδράσεις της υπάρχουσας προ του 1990 βιομηχανικής-εργατικής τάξης στην αναδιάρθρωση, γ) αγώνες των άνεργων-επισφαλών εργατών που δημιούργησε η αναδιάρθρωση και δ) κινήματα πολιτικών δικαιωμάτων.

Η ανάλυση των ταξικών αγώνων στην Κίνα είναι ένα πολύπλοκο ζήτημα το οποίο δεν είναι δυνατό να αναπτυχθεί στα πλαίσια αυτού του κειμένου^{^[38]}. Η ανάλυση θα περιοριστεί στην εξέταση της ποιότητας της αναπτυσσόμενης κοινωνικής αναταραχής^{^[39]}. Η ταχύτατη αύξηση του αριθμού των απεργιών, πορειών και συγκρούσεων από μόνη της δείχνει ότι το μονολιθικό μοντέλο της κατασταλτικής επιβολής της αναδιάρθρωσης στην Κίνα βρίσκεται σε κρίση. Εκείνο όμως που έχει ακόμη μεγαλύτερη σημασία είναι ότι το περιεχόμενο των συγκρούσεων δείχνει ότι η συνοχή ολόκληρου του κοινωνικού ιστού που βασίζεται σε μεγάλο βαθμό στο κράτος και στην παράδοση βρίσκεται σε κίνδυνο.

Οι κοινωνικές εντάσεις των τεσσάρων τύπων που αναφέρθηκαν προηγουμένως έχουν κοινή βάση τη διεκδίκηση της αναπαραγωγής η οποία έχει τεθεί σε πολύ μεγάλο βαθμό σε κίνδυνο μέσα από τη διαδικασία μετασχηματισμού της Κίνας σε «καπιταλιστικό κράτος δυτικού τύπου χωρίς δημοκρατία» που ξεκίνησε από το 1978. Ακόμη και πίσω από τα κινήματα των πολιτικών δικαιωμάτων βρίσκεται η διεκδίκηση της αναπαραγωγής, όπως αναφέρει σε μια διάλεξη του ο κοινωνιολόγος Yu Jianrong: «Πιστεύω ότι το πραγματικό κίνητρο των κινημάτων για τα πολιτικά δικαιώματα είναι οικονομικό. Είτε συμμετέχουν εργάτες, είτε αγρότες το πιο σημαντικό χαρακτηριστικό των κινημάτων αυτών είναι ότι πρόκειται για μάχες με οικονομικά διακυβεύματα και όχι πολιτικά. Απλώς θέλουν λεφτά. Δε θέλουν να πάρουν την εξουσία, ούτε να καταλάβουν κυβερνητικές θέσεις. Κανείς δε βγαίνει στους δρόμους για να ζητήσει να παραδώσει το Κομμουνιστικό Κόμμα, ή η τοπική διοίκηση, την εξουσία. Κανείς δεν προτείνει να ξεσηκωθεί ο λαός για να καταλάβει την εξουσία όπως στην Πολιτιστική Επανάσταση. Ακόμη και αν έπεφτε η κυβέρνηση αυτό θα γινόταν λόγω των οικονομικών αιτημάτων και [ο λαός] δε θα ζητούσε να πάρει την εξουσία. Κανείς δεν προτείνει να πέσει αυτή η κυβέρνηση για να αναλάβει μια άλλη τη διακυβέρνηση της χώρας». Το πιο σημαντικό στοιχείο των διεκδικήσεων όλων των τύπων είναι ότι παίρνουν ολοένα και πιο άγρια μορφή. Μια αυθόρμητη απεργία που ξεκίνησε όταν ανακοινώθηκε η ιδιωτικοποίηση μιας κρατικής μεταλλευτικής εταιρείας οδήγησε στη δολοφονία του αφεντικού-κρατικού λειτουργού: Από την ίδια ομιλία του Yu: «Στις 24 Ιουλίου 2009 κατά τη διάρκεια μιας απεργίας στην εταιρεία Tonghua Iron and Steel δολοφονήθηκε ο γενικός διευθυντής. Ο Chen [ο γενικός διευθυντής] ανακοίνωσε ότι οι περισσότεροι εργαζόμενοι θα απολύονταν σε τρεις μέρες, σύμφωνα με την ανακοίνωση της αστυνομίας. Όταν τους ανακοίνωσε ότι ο αριθμός των εργαζομένων θα μειωθεί από 30000 σε 5000 και απαίτησε να γυρίσουν αμέσως στη δουλειά τους, το πλήθος εξερράγη από θυμό… Χτυπημένος από τους εργάτες, ο Chen Guojun πέθανε την ίδια νύχτα. Τρεις μέρες αργότερα ο όμιλος Jianlong Steel ανακοίνωσε την ακύρωση της εξαγοράς του εργοστασίου… Οι εργάτες πολλών πρώην κρατικών επιχειρήσεων σε πολλά μέρη άρχισαν να φωνάζουν συνθήματα σχετικά με αυτό το γεγονός. Ένα από αυτά ήταν: «τι κάναμε στο μεγάλο αφεντικό της Tonghua που ήταν κακό»; Αυτό τρομοκράτησε πολλά διευθυντικά στελέχη των πρώην κρατικών επιχειρήσεων που επιχειρούσαν αναδιάρθρωση και άρχισαν να μην εμφανίζονται στη δουλειά. Γιατί; Φοβούνταν μην τους σκοτώσουν».

Ακόμη και φαινομενικά ασήμαντα περιστατικά οδηγούν σε ταραχές μεγάλης έκτασης οι οποίες περιλαμβάνουν καταστροφές κρατικών κτιρίων και λεηλασίες εμπορευμάτων. Στην πόλη Chizhou στις 26 Ιουνίου 2005 η επίπληξη ενός οδηγού σε ένα αγόρι που πέρασε απρόσεκτα το δρόμο και χτυπήθηκε από το αυτοκίνητο του οδηγού είχε ως αποτέλεσμα να γίνει καταστροφή του αστυνομικού τμήματος, συγκρούσεις, καταστροφές κρατικών κτιρίων και λεηλασίες στις οποίες συμμετείχαν χιλιάδες. Η κρίσιμη λεπτομέρεια είναι ότι ο οδηγός ήταν ένας γνωστός πλούσιος ιδιοκτήτης επιχείρησης στην πόλη και η συμπεριφορά του θεωρήθηκε ενδεικτική της κτηνωδίας της καταστολής που ασκείται από τα αφεντικά και άξια εκδίκησης. Ένα αντίστοιχο περιστατικό στην πόλη Chongqing στις 18 Οκτωβρίου 2004 είχε οδηγήσει στην καταστροφή του αστυνομικού τμήματος και του κτιρίου περιφερειακής διοίκησης. «Γεγονότα αυτού του τύπου τα ονομάζω εκρηκτικά κοινωνικά περιστατικά (social venting incidents)» λέει ο Yu. «… Είπα ότι στην Κίνα πρόσφατα έχουμε μαζικά κοινωνικά γεγονότα που διαφέρουν από τα κινήματα υπεράσπισης δικαιωμάτων… Το πρώτο χαρακτηριστικό αυτών των περιστατικών είναι ότι οι συμμετέχοντες σε αυτά δε διατυπώνουν αιτήματα [προς το κράτος]. Κυρίως εκφράζουν προς ολόκληρη την κοινωνία συναισθήματα δυσαρέσκειας και θυμού. Με τι είναι θυμωμένοι; Με την κυβερνητική εξουσία και τους πλούσιους. Το δεύτερο χαρακτηριστικό αυτών των γεγονότων είναι ότι οι συμμετέχοντες δεν είναι οργανωμένοι. Οι ταραχές ξεκινούν ξαφνικά και τελειώνουν ξαφνικά… Ένα ακόμη χαρακτηριστικό τους είναι ότι πρόκειται για εντελώς ανεξέλεγκτες καταστάσεις. Ξυλοδαρμοί, σπασίματα, λεηλασίες, καψίματα, πράξεις αυτού του είδους συμβαίνουν σ’αυτές τις περιπτώσεις. Φέτος [2009] έχουν συμβεί αρκετά τέτοια γεγονότα». Σημαντικές ταραχές έχουν ξεσπάσει για διάφορους, φαινομενικά άσχετους μεταξύ τους, λόγους: Τον Αύγουστο του 2006 κάτοικοι κατέστρεψαν ένα εργοστάσιο και όλα τα κρατικά κτίρια της Ruian γιατί θεώρησαν υπεύθυνο τον ιδιοκτήτη του εργοστασίου για την αυτοκτονία μιας εργάτριας που είχε παντρευτεί. Το 2007, αγρότες της περιοχής Shanwei λεηλάτησαν κατοικίες τοπικών κομματικών στελεχών οι οποίοι είχαν πουλήσει κοινή γη, κάτι που θεωρήθηκε προδοσία. Πολλά κομματικά στελέχη μετακόμισαν από φόβο σε άλλες περιοχές αφήνοντας κενό εξουσίας για κάποιο διάστημα. Το 2008 την ημέρα της εθνικής γιορτής έγιναν εκτεταμένες λεηλασίες σε καταστήματα που ήταν κλειστά λόγω αργίας και επενέβη ο στρατός στη Hunan. Στη Shishou, στις 17 Ιουνίου 2009, χιλιάδες εργαζόμενοι συγκρούστηκαν με τις δυνάμεις της εθνοφρουράς γιατί δεν αποδόθηκαν ευθύνες στο αφεντικό για το θάνατο ενός εργαζόμενου που έπεσε από τον πρώτο όροφο του κτιρίου όπου εργαζόταν.

Όλα αυτά τα γεγονότα είναι έκφραση της απελπισμένης οργής ενός προλεταριάτου που υπέστη το «σπάσιμο του κοινωνικού συμβολαίου» το οποίο αποτελούσε το θεμέλιο της κοινωνικής συνοχής στην Κίνα μέχρι το 1989. Η εγγυημένη αναπαραγωγή έστω και σε χαμηλό επίπεδο και το μοίρασμα της φτώχειας για το μεγαλύτερο κομμάτι του πληθυσμού σε συνδυασμό με την ισοπεδωτική κρατική καταστολή είχε ως αποτέλεσμα να υπάρχουν οι αρχικές συνθήκες για τις επενδύσεις του διεθνούς κεφαλαίου και της συνεπαγόμενης ανάπτυξης του κινεζικού. Τώρα, όμως, όλο και περισσότερο γίνεται αισθητό ότι το κράτος που συνεχώς απαλλοτριώνει ή εκποιεί γη και ιδιωτικοποιεί επιχειρήσεις αποτελεί ολοένα και περισσότερο τον κατασταλτικό μηχανισμό που διασφαλίζει τη χαμηλή τιμή της εργατικής δύναμης. Οι νέοι εργαζόμενοι, κυρίως οι εσωτερικοί μετανάστες οι οποίοι δε διαθέτουν τα κοινωνικά δικαιώματα στέγασης και περίθαλψης που θα διέθεταν αν παρέμεναν στη γενέθλια γη τους, ακόμη και αυτοί που διαθέτουν πτυχία (ant tribes), βρίσκονται σε απελπιστική κατάσταση φτώχειας. Οι πρόσφατες αυτοκτονίες στην εταιρεία FoxConn, πολύ νέων σε ηλικία εργατών πιστοποιεί την ύπαρξη «κρίσης στις εργασιακές σχέσεις»^{^[40]}η οποία σε συνδυασμό με τη δημογραφική εξέλιξη που έχει επιφέρει η επιβολή της «πολιτικής του ενός παιδιού» θα αρχίσει να εκφράζεται ολοένα και περισσότερο με δυναμικές απεργίες όπως αυτή στην Honda. Οι απεργίες αυτές ήδη (Ιούνιος 2010) οδηγούν σε σημαντικές μισθολογικές αυξήσεις γενικά στον βιομηχανικό τομέα στην Κίνα. Κάτι τέτοιο δεν φαίνεται δυνατό προς το παρόν να εκτονώσει τις κοινωνικές πιέσεις μέσα στην Κίνα, καθώς το απόλυτο μέγεθος των μισθών είναι πάρα πολύ χαμηλό. Αν η τάση αύξησης των μισθών συνεχιζόταν θα είχε αλυσιδωτές επιπτώσεις στο πρόβλημα πραγματοποίησης της αξίας παγκόσμια και θα ενέτεινε τις πιέσεις στα ανεπτυγμένα καπιταλιστικά κράτη.

Σε κάθε περίπτωση, η εντεινόμενη επισφαλειοποίηση της ζωής στην Κίνα, δημιουργεί τις ρήξεις που εμφανίζονται και στους αγώνες στη δύση. Η ένταση και η ταχύτητα των αλλαγών σε συνδυασμό με την καταστροφή της παραδοσιακής ισορροπίας του κινέζικου κοινωνικού σχηματισμού οδηγεί σε ιδιαίτερα βίαιες εκφάνσεις της αντίφασης ανάμεσα στις διεκδικητικές και καταστροφικές πρακτικές.

Από την ίδια διάλεξη του κοινωνιολόγου Yu: «Καθώς οι συγκρούσεις θα εντείνονται η κοινωνική πίεση θα γίνεται ολοένα και μεγαλύτερη. Όταν ο καθένας θα αισθάνεται ότι δεν υπάρχει διέξοδος, όλων των ειδών οι κοινωνικές δυνάμεις θα αναζητούν μια συμβιβαστική λύση. Αν δεν γίνει εφικτό να βρεθεί κάποιος συμβιβασμός ο κοινωνικός ξεσηκωμός θα καταστρέψει εντελώς την κοινωνική τάξη».

Οι απαγωγές αφεντικών, οι καταστροφές εργοστασίων

Η μεγάλη κρίση που ξεκίνησε το 2007 συνοδεύεται μέχρι και σήμερα από αναγκαστική απαξίωση κεφαλαίου ή/και από συγχωνεύσεις εταιριών κάθε κλάδου, καθώς εντείνεται ο ανταγωνισμός των κεφαλαίων και επιβιώνουν τα μεγαλύτερα από αυτά. Μέσα στο 2009 ανακοινώθηκε σε διάφορα μέρη του κόσμου το κλείσιμο εργοστασίων ή/και γραφείων, το οποίο συνοδεύονταν από απολύσεις του συνόλου ή μέρους των εργαζομένων που δούλευαν σε αυτά. Σε αρκετές περιπτώσεις οι αποζημιώσεις που προτείνονταν στους απολυμένους ήταν κάτω των νόμιμων ή απλώς τους ανακοινώθηκε ότι δεν ήταν δυνατό να λάβουν αποζημιώσεις. Οι σημαντικές αντιδράσεις σε αυτές τις εξελίξεις^{^[41]} ήταν δύο ειδών: α) έγιναν καταλήψεις των εργοστασίων και κινητοποιήσεις με αίτημα τη διατήρηση της λειτουργίας του εργοστασίου και β) έγιναν καταλήψεις και επιθετικές δράσεις όπως απαγωγές των αφεντικών ή των διευθυντών ή καταλήψεις με απειλές για καταστροφές σταθερού κεφαλαίου^{^[42]} με σκοπό τη λήψη των υψηλότερων δυνατών αποζημιώσεων. Σε ορισμένες περιπτώσεις οι εκβιαστικές δράσεις για τη λήψη αποζημιώσεων οδηγήθηκαν τελικά σε εκτεταμένες καταστροφές σταθερού κεφαλαίου. Σε κάποιες περιπτώσεις οι καταστροφές ήταν αυθόρμητες και δεν συνδέονταν με κάποιο αίτημα.

Οι αγώνες αυτοί μπορούν να θεωρηθούν η πρώτη άμεση αντίδραση κομματιών του προλεταριάτου που απειλούνται με κατάρρευση του βιοτικού τους επιπέδου. Στην περίπτωση του αιτήματος για συνέχιση της λειτουργίας του εργοστασίου οι εργαζόμενοι βρίσκονται στη θέση να επιζητούν την εκμετάλλευση τους, να απαιτούν τη συνέχεια του καπιταλισμού ενάντια στους καπιταλιστές, γιατί στην ιστορική φάση της πραγματικής υπαγωγής της εργασίας στο κεφάλαιο που βρισκόμαστε δεν υπάρχει άλλη εναλλακτική λύση για την αναπαραγωγή τους. Το όνειρο της εισόδου στη μικροαστική τάξη είτε μέσω της ανόδου στην εταιρική ιεραρχία είτε μέσω «της δημιουργίας μιας δικής τους μικρής επιχείρησης που θα βασίζεται σε μια καλή ιδέα» έχει αποδειχτεί οριστικά όνειρο θερινής νυκτός. Οι αγώνες με αίτημα τη συνέχιση της λειτουργίας εμφανίζονται κυρίως σε κράτη με σχετικά υψηλό βιοτικό επίπεδο των χαμηλόμισθων εργαζόμενων και στο αρχικό στάδιο των κλεισιμάτων όταν ακόμη δεν ήταν αισθητό στους περισσότερους το εύρος και η ένταση της παρούσας κρίσης. Γύρω στα μέσα του 2009 όταν πλέον οι παραγωγικοί τομείς της οικονομίας πλήττονται με μεγάλη σφοδρότητα και η απαξίωση κεφαλαίου επιταχύνεται απότομα αρχίζουν να πολλαπλασιάζονται οι αντιδράσεις των εργαζομένων που προσανατολίζονται προς τις αποζημιώσεις^{^[43]} και όχι προς τη συνέχιση της λειτουργίας των επιχειρήσεων. Στα κράτη με χαμηλότερο βιοτικό επίπεδο των εργαζομένων όλοι οι μισθολογικοί αγώνες των βιομηχανικών εργατών έχουν πιο βίαιη και καταστροφική μορφή με αποκορύφωμα την περίπτωση του Μπαγκλαντές τον Μάιο του 2009^{^[44]} και τον Ιούνιο του 2010. Η εξέλιξη αυτή αποτελεί τη ρήξη που δημιουργήθηκε μέσα στην πρώτη αυτή φάση των προλεταριακών αντιδράσεων. Το ζήτημα είναι πως θα εξελιχθούν οι αντιδράσεις αυτές καθώς τώρα, μέσα στην κρίση, βρίσκεται στα πρώτα της βήματα η προσπάθεια επιβολής της δεύτερης φάσης της αναδιάρθρωσης και οι εξελίξεις είναι: α) μεγάλο μέρος των εργαζόμενων που αγωνίστηκαν για να παραμείνουν εργαζόμενοι ή για αποζημιώσεις που θα διασφαλίσουν την αναπαραγωγή τους για κάποιο διάστημα σε λίγο θα βρεθούν εντελώς μετέωροι, β) αυτοί που παραμένουν εργαζόμενοι καλούνται να δουλέψουν για πολύ χαμηλούς μισθούς^{^[45]}.

Η κομμουνιστικοποίηση (communisation) ως ιστορική παραγωγή της αντίφασης κεφαλαίου- εργασίας

Η σύγχρονη μορφή της εκμετάλλευσης μέσα στην κρίση παράγει το αδιέξοδο της μισθολογικής διεκδίκησης. Η προλεταριακή δραστηριότητα της μισθολογικής διεκδίκησης τείνει, σήμερα, μέσα στην ιστορική εξέλιξη της σχέσης του κεφαλαίου, να καταστεί παράνομη. Η μισθολογική διεκδίκηση έρχεται σε αντίφαση με τη διεκδίκηση της ύπαρξης των θέσεων εργασίας καθώς η τελευταία, μέσα στη σύγχρονη διάρθρωση του κεφαλαίου και την κρίση της, εξαρτάται πλέον άμεσα από την ελαχιστοποίηση του μισθού. Αυτή η αντίφαση παράγει τις πρακτικές ξεπεράσματος της προλεταριακής διεκδίκησης, προεικονίζει την ταύτιση της διεκδίκησης της αναπαραγωγής μέσα στην επαναστατική κρίση με την καταστροφή του κεφαλαίου. Η σύγχρονη κρίση δεν είναι μια «αντικειμενική πορεία κατάρρευσης του καπιταλισμού». Το κεφάλαιο δεν είναι αντικείμενο αλλά σχέση σε κίνηση. Η κρίση είναι ιστορικά παραγόμενη από την εξελισσόμενη αντίφαση κεφαλαίου- εργασίας (την ταξική πάλη) μέσα στην τρέχουσα περίοδο. Η κρίση είναι η διαδικασία μετασχηματισμού της εκμετάλλευσης και των αγώνων. Η σχετική αδυναμία συσσώρευσης κεφαλαίου και οι παραγόμενες ρήξεις μέσα στη διεκδικητική δραστηριότητα του προλεταριάτου είναι η διαλεκτική ενότητα της ταξικής πάλης που κυοφορεί την επανάσταση της τρέχουσας περιόδου.

Σήμερα η επανάσταση είναι η ιστορική παραγωγή, μέσα από τους ταξικούς αγώνες, της καταστροφής του κεφαλαίου άρα και του προλεταριάτου ως τάξης. Η καταστροφή του προλεταριάτου ως τάξης, μέσα από τους αγώνες του, είναι ταυτόχρονα η καταστροφή της καπιταλιστικής κοινωνίας και ταυτόχρονα κάθε τύπου κοινωνίας στην οποία οι άνθρωποι σχετίζονται μεταξύ τους μέσω της ανταλλαγής παραγόμενων προϊόντων (με οποιοδήποτε τρόπο). Η επανάσταση που παράγει η σύγχρονη αντίφαση κεφαλαίου εργασίας είναι η άμεση κατάργηση των καπιταλιστικών σχέσεων, χωρίς τη διαμεσολάβηση της μεταβατικής περιόδου του κράτους ή της αυτοδιαχείρισης. Η επανάσταση είναι η δημιουργία άμεσων σχέσεων μεταξύ των ατόμων και η καταστροφή του διαχωρισμού παραγωγικών και μη-παραγωγικών δραστηριοτήτων. Στην επανάσταση η παραγωγή και αναπαραγωγή της ζωής δεν είναι μέσο για την παραγωγή προϊόντων, δηλαδή, αξίας. Η παραγωγή και αναπαραγωγή της ζωής είναι αποτέλεσμα και προϋπόθεση των άμεσων σχέσεων μεταξύ των ανθρώπων.

Αν παρατηρήσουμε το αντιφατικό σύνολο των αγώνων της τάξης τότε θα δούμε ότι η έκφραση της ρήξης μέσα στο σύνολο των αγώνων είναι οι μη διεκδικητικοί αγώνες όπως αυτοί του Νοέμβρη του 2005 στη Γαλλία και του Δεκέμβρη του 2008 στην Ελλάδα. Αυτοί οι αγώνες είναι σημαντικοί γιατί αποτελούν τις ρήξεις που εμφανίζονται εντός των ορίων του σημερινού ταξικού κινήματος. Τα όρια θα ξεπεραστούν με την εξέλιξη των ταξικών αγώνων μέσα στην κρίση. Ο πολλαπλασιασμός και το ξεπέρασμα των πρακτικών αυτών των αγώνων θα προκύψει μέσα από τους καθημερινούς αγώνες ως ρήξη. Το προλεταριάτο μέσα στον αγώνα του ενάντια στο κεφάλαιο, θα λαμβάνει μέτρα συνέχισης του αγώνα τα οποία θα σχετίζονται με την επιβίωση του όσο θα βαθαίνει η κρίση αναπαραγωγής. Τα μέτρα της απαλλοτρίωσης των αγαθών θα προκύψουν μέσα στην εξέλιξη τη ρήξης. Τα μέτρα της κατάργησης του κράτους, της κατάργησης κάθε τύπου ιδιοκτησίας και κάθε τύπου ανταλλαγής θα εφαρμόζονται ως αναγκαιότητα για τη συνέχιση του αγώνα. Αυτά τα μέτρα είναι η καταστροφή του προλεταριάτου ως τάξης. Η λήψη των συγκεκριμένων μέτρων δεν θα είναι αποτέλεσμα «βούλησης» ή «επαναστατικής συνείδησης του προλεταριάτου» αλλά πρακτική απάντηση στις ολοένα και πιο ξεκάθαρες αντιξοότητες του ταξικού αγώνα. Το προλεταριάτο θα βρει μπροστά του ως πρακτικό ζήτημα το ζήτημα της καταστροφής του εαυτού του ως τάξης και μαζί της καταστροφή της καπιταλιστικής κοινωνίας συνολικά. Η επαναστατική διαδικασία θα προχωρήσει με εσωτερικές συγκρούσεις και αντιφάσεις, και η εξέλιξη της θα παράγει τα όρια της. Τα όρια της επανάστασης θα εμφανίζονται και θα ξεπερνώνται, θα εμφανίζονται εκ νέου μετασχηματιζόμενα μέσα σε μια συνεχή κατάσταση πάλης. Το ξεπέρασμα των ορίων θα παραχθεί μέσα στις εσωτερικές αυτές συγκρούσεις. Αυτή είναι η ιστορική διαδικασία της κομμουνιστικοποίησης. Η κομμουνιστικοποίηση θα είναι το περιεχόμενο της συνέχισης του ταξικού αγώνα και όχι το πρόγραμμα το οποίο θα πρέπει να υλοποιήσει.

Σήμερα βρισκόμαστε στην περίοδο της κρίσης του αναδιαρθρωμένου καπιταλισμού, το πρώτο κύμα της κρίσης και οι αγώνες που το οριοθέτησαν μέσα στο 2009 και στις αρχές του 2010 έχει περάσει. Η εξέλιξη, όπως σε κάθε περίοδο κρίσης είναι ταχύτατη. Βρισκόμαστε στο σημείο που οι μισθολογικοί αγώνες στα κέντρα συσσώρευσης της Ασίας διαδίδονται με επιδημικούς ρυθμούς και το προλεταριάτο στα ανεπτυγμένα καπιταλιστικά κράτη υφίσταται τα πρώτα καταιγιστικά πυρά του κεφαλαίου, στην προσπάθεια επιβολής της δεύτερης φάσης της αναδιάρθρωσης. Οι εξελίξεις στο μέτωπο της ταξικής πάλης στα διάφορα πεδία σύγκρουσης συνδέονται πάντα με λογικο-ιστορικό τρόπο. Σήμερα οι αγώνες για την αναπαραγωγή στο ανεπτυγμένο κέντρο συνδέονται με μια διαδικασία ανάδρασης με τους μισθολογικούς αγώνες στα κέντρα συσσώρευσης. Επέρχεται ένα ακόμη μεγαλύτερο κύμα κρίσης που θα φέρει ακόμη πιο έντονες συγκρούσεις ανάμεσα στους αποκλεισμένους προλετάριους από την παραγωγική διαδικασία (παλιότερα και πρόσφατα αποκλεισμένους μέσω της κρίσης), τους επισφαλείς προλετάριους που παραμένουν στην παραγωγική διαδικασία και το κεφάλαιο. Η αμφισβήτηση της προλεταριακής ταυτότητας θα αποκτήσει άμεσο χαρακτήρα σύγκρουσης με το κεφάλαιο και θα υπάρξουν νέες προσπάθειες πολιτικοποίησης και οριοθέτησης του αγώνα μέσα στην καπιταλιστική πραγματικότητα. Το κίνημα ξεπεράσματος της καπιταλιστικής κοινωνίας θα βρει τα όρια που θα πρέπει να ξεπεράσει μέσα στον ίδιο του τον εαυτό. Τα όρια θα είναι οι πρακτικές της εναλλακτικής οργάνωσης μιας νέας κοινωνίας (δηλαδή ενός νέου τύπου οργάνωσης ειδικά παραγωγικών σχέσεων) έξω από ή ενάντια στο κεφάλαιο.

Σημαντικό χαρακτηριστικό αυτής της περιόδου είναι η συνολική στροφή του κεφαλαίου στην καταστολή σαν έσχατο μέσο συγκράτησης του κύματος αντιδράσεων, κάτι που η σχέση κεφάλαιο παράγει ως αναγκαιότητα για την αναπαραγωγή της. Εκεί ακριβώς βρίσκεται η δύναμη και το όριο των σύγχρονων ταξικών αγώνων. Από τη μία πλευρά η τάση της κοινωνικής αναπαραγωγής να εμφανίζεται ξεκάθαρα ως καταστολή και τίποτε άλλο, δημιουργεί την αναγκαία απόσταση ανάμεσα στους πόλους της σχέσης κεφάλαιο για να ξεκινήσει μια σύγκρουση, το περιεχόμενο της οποίας είναι η αμφισβήτηση της καταστολής, δηλαδή της ίδιας της αναπαραγωγής του προλεταριάτου. Στη σύγκρουση αυτή, καθώς το προλεταριάτο θα μάχεται, θα βρίσκεται συνεχώς απέναντι στην ύπαρξη του ως κεφάλαιο. Η δύναμη του αγώνα του θα αποτελεί το όριο του, η ριζοσπαστικότητα του προλεταριακού αγώνα, κάθε περισσότερο τολμηρή διεκδίκηση θα βρίσκει μέσα στη διεξαγωγή του αγώνα το όριο του καθρέφτη. Όλες οι ιδεολογίες και πρακτικές της (προλεταριακής) πρωτοπορίας, όλες οι ιδεολογίες και πρακτικές της (προλεταριακής) πολιτικής, θα συγκλίνουν σε μια αντικατασταλτική προσέγγιση, που οδηγεί στη δυνατότητα ανάδυσης μιας ακόμη (ύστατης;) μορφής ρεφορμισμού της παρούσας περιόδου.

Η πιο ριζοσπαστική έκφραση της ταξικής πάλης σήμερα και ταυτόχρονα το ρεφορμιστικό της όριο είναι η άμεση δράση. Οι πρακτικές της άμεσης δράσης που προέκυψαν ως ριζοσπαστική ρήξη του κινήματος της αντι-παγκοσμιοποίησης της δίνουν την ιδιότητα να δημιουργεί την ταυτότητα του αγωνιζόμενου ατόμου-προλετάριου που ανήκει στο σύγχρονο ολοένα και περισσότερο επισφαλές ή/και άνεργο προλεταριάτο. Η άμεση δράση, που εμφανίζεται με πολλές μορφές, οι οποίες διαφέρουν σημαντικά μεταξύ τους και στις περισσότερες περιπτώσεις συνυπάρχουν συγκρουσιακά, παράγεται από την σύγχρονη αντίφαση της προλεταριακής κατάστασης άμεσα και χωρίς διαμεσολαβήσεις.

Η άμεση δράση με τις σημερινές μορφές της, είτε ως «ριζοσπαστικός συνδικαλισμός», είτε ως «τοπικά κινήματα πόλης» είτε, το χειρότερο, λόγω των συνεπειών που επιφέρει, ως «ένοπλη πάλη» αποτελεί την αναγκαία ριζοσπαστική και ταυτόχρονα ρεφορμιστική μορφή του προλεταριακού κινήματος. Πρόκειται για το ξεπέρασμα των ταξικών ταυτοτήτων και την παραγωγή της ατομικής ταυτότητας του αγωνιστή, βασισμένης στην ηθική στάση του εν δυνάμει ηττημένου αγωνιζόμενου, κάτι που είναι λογικό, αφού το επίδικο του αγώνα μέσα στον αναδιαρθρωμένο καπιταλισμό, μπορεί πρακτικά να είναι μόνο η σχετική αναχαίτιση της επίθεσης του κεφαλαίου. Ακόμη και οι «νικηφόροι αγώνες» δεν δημιουργούν κατάσταση ευφορίας σε κανέναν. Η σύγχρονη πραγματικότητα τείνει να παίρνει τη μορφή της γενίκευσης της καταστολής. Έτσι παράγεται η ταυτότητα «αυτού που αγωνίζεται απέναντι σε όλες τις εκφάνσεις της καταστολής», οι οποίες στην πραγματικότητα είναι οι εκφάνσεις της αναπαραγωγής της εκμεταλλευτικής σχέσης μέσα και έξω από την διαδικασία παραγωγής της αξίας. Ο ριζοσπαστικός συνδικαλισμός προσανατολίζεται αναγκαστικά στην προστασία από τις απολύσεις και στη διασφάλιση αποζημιώσεων, δηλαδή στη διεκδίκηση της αναπαραγωγής, αφού δεν έχει νόημα, σήμερα, η διεκδίκηση σημαντικών μισθολογικών αυξήσεων (με εξαίρεση τα κέντρα συσσώρευσης της ανατολικής Ασίας). Οι αγώνες, σ’ αυτό το επίπεδο, καταστέλλονται άμεσα, είτε απευθείας από τα αφεντικά, είτε με τη διαμεσολάβηση του κράτους^{^[46]}. Τα τοπικά κινήματα πόλης είναι προσανατολισμένα στην προστασία της ελευθερίας μετακίνησης και επικοινωνίας, ενάντια στην προωθούμενη από το κράτος γκετοποίηση/στρατιωτικοποίηση του μητροπολιτικού χώρου, και μέσα από αυτές τις δράσεις πιέζουν για τη διατήρηση του έμμεσου μισθού. Οι δύο αυτές τάσεις της άμεσης δράσης θα συγκλίνουν στο άμεσο μέλλον μέσα στην όξυνση της κρίσης. Η όξυνση της κρίσης θα οδηγήσει σε «πρακτικές αυτομείωσης»^{^[47]}και σε αντιπαράθεση με τις δυνάμεις καταστολής σε επίπεδο γειτονιάς. Αυτό το πεδίο διεκδίκησης της αναπαραγωγής, σε μια κατάσταση κρίσης, υψηλής ανεργίας και μόνιμης επισφάλειας, θα είναι το πεδίο σύγκλισης των τοπικών κινημάτων και του ριζοσπαστικού συνδικαλισμού, το πεδίο σύγκλισης των αγώνων μέσα και έξω από την παραγωγική διαδικασία. Η αυτοαποκαλούμενη «ένοπλη πάλη» προσανατολίζεται στην υποτιθέμενη τιμωρία φραξιών του συστήματος κάτι σαν αυτοπροσκαλούμενη προστασία από την υπερ-εκμετάλλευση. Η έκφανση αυτή της άμεσης δράσης με την πρωτοποριακή και μιλιταριστική ιδεολογία της και το απόλυτο αδιέξοδο (θάνατος ή φυλακή) της στρατηγικής που προωθεί (στρατιωτική σύγκρουση μικρών ομάδων με το κράτος), είναι αντικειμενικά επικίνδυνη για το κίνημα^{^[48]} και βολεύει πλήρως το κράτος στην παρούσα φάση.

Οι συμμετέχοντες στα κινήματα άμεσης δράσης εκφράζουν την αμφισβήτηση της αντιφατικής προλεταριακής τους κατάστασης με τον υποτιθέμενο διαχωρισμό τους από την ίδια την («αδρανή» ή/και «ρεφορμιστική» κατ’ αυτούς) τάξη. Με αυτόν τον τρόπο εκφράζεται, μέσα στους αγώνες τους, το οριακό σημείο της περιόδου στο οποίο το προλεταριάτο περισσεύει. Αυτοαποκαλούνται επαναστάτες την ώρα που δεν υπάρχει ακόμη επανάσταση και βρίσκουν καταφύγιο στο επιχείρημα της «συνείδησης» για να παρακάμψουν αυτήν την αντίφαση. Δημιουργούν άμεσες (συντροφικές) σχέσεις μεταξύ τους μέσα στους αγώνες τους και ταυτόχρονα ιδεολογικοποιούν τις σχέσεις αυτές σαν «επανάσταση στο παρόν» παρακάμπτοντας το γεγονός ότι ο κομμουνισμός δεν είναι τοπικό ζήτημα ή ζήτημα μιας μικρής ομάδας ατόμων. Μ’ αυτόν τον τρόπο βρίσκονται συνεχώς στο μεταίχμιο του εναλλακτισμού. Σε μεγάλο βαθμό αντιμετωπίζουν το κομμάτι του προλεταριάτου που έχει ακόμη (σχετικά) σταθερή εργασία ως «προνομιούχο» ή ακόμη και ως την «πραγματική εργατική τάξη», με τη «μικροαστική της συνείδηση» στην οποία οι ίδιοι ως επισφαλείς-άνεργοι υποτίθεται ότι «δεν ανήκουν οργανικά ως άτομα», ή στην περίπτωση των συνδικαλιστών, η οποία πρέπει να ενωθεί ως «τάξη για τον εαυτό της».

Αυτή είναι η σημερινή κατάσταση της ταξικής πάλης μέσα στην κρίση της αναδιάρθρωσης. Το ταξικό κίνημα είναι δυνατό να παραμένει εγκλωβισμένο στη διεκδίκηση της ύπαρξης της τάξης για τον εαυτό της, να μην ξεπερνάει το διαχωρισμό παραγωγής και αναπαραγωγής, να μην επιτίθεται ευθέως στην παραγωγική διαδικασία, δηλαδή στην ίδια την παραγωγή της αξίας, συνεπώς στο ίδιο το κεφάλαιο και άρα να μην ξεπερνάει τον εαυτό του ως πρακτική της παραγωγικής τάξης του κεφαλαίου. Το ξεπέρασμα όμως θα παραχθεί μέσα από το σημερινό όριο. Η αμφισβήτηση της προλεταριακής κατάστασης από το κίνημα της άμεσης δράσης (με τον αντιφατικό τρόπο που εκφράζεται) προεικονίζει το ξεπέρασμα της από τους ταξικούς αγώνες του προλεταριάτου, την μελλοντική καταστροφή του προλεταριάτου ως τάξης. Η δημιουργική δραστηριότητα των ατόμων στα εγχειρήματα των κινημάτων πόλης προεικονίζουν την οργάνωση της ζωής στη βάση ελεύθερου χρόνου ,την ταύτιση ατομικής και κοινωνικής δραστηριότητας, το ξεπέρασμα των ειδικά παραγωγικών σχέσεων. Γι’ αυτό άλλωστε και οι πρακτικές της άμεσης δράσης υιοθετούνται στις ρήξεις που εμφανίζονται στους σύγχρονους διεκδικητικούς αγώνες, γι’ αυτό οι πρακτικές της άμεσης δράσης υιοθετήθηκαν και ξεπεράστηκαν από τους εξεγερμένους του Δεκέμβρη του 2008. Ο μόνος τρόπος με τον οποίο η ταξική πάλη θα ξεπεράσει τον εαυτό της είναι η πολλαπλή παραγωγή ρήξεων μέσα στην εξέλιξη των ίδιων των ρεφορμιστικών μορφών της. Ο πολλαπλασιασμός των πρακτικών ρήξης θα παράγεται στο εσωτερικό αυτών των μορφών, και θα θέτει σε αμφισβήτηση κάθε πιθανή σταθεροποίηση, κάθε «προλεταριακή επιτυχία».Οι πρακτικές αυτές θα συνεχίζουν αναγκαστικά τον αγώνα, ο οποίος θα είναι αγώνας για την αναπαραγωγή της ζωής ενάντια στο κεφάλαιο. Ο αγώνας αυτός μέσα στην ένταση και την πολλαπλότητα του θα οξύνει την κρίση, μέσα στην οποία ήδη βρίσκεται η προλεταριακή συνθήκη, και ταυτόχρονα θα αμφισβητήσει την προλεταριακή κατάσταση για το σύνολο του προλεταριάτου, δηλαδή, την ύπαρξη της καπιταλιστικής κοινωνίας συνολικά.

Η επανάσταση και ο κομμουνισμός σήμερα παράγονται μέσα στους αγώνες του προλεταριάτου ως αναγκαία ρήξη με το περιεχόμενο τους και όχι ως πρόγραμμα ή στρατηγική που έχει οριστεί από πριν (Ο κομμουνισμός δεν είναι μια κατάσταση πραγμάτων που πρέπει να εγκαθιδρυθεί, ένα ιδεώδες που σ’ αυτό πρέπει να προσαρμοστεί η πραγματικότητα). Η πλήρης διάλυση της εργατικής ταυτότητας, η αναδιάρθρωση της ταξικής πάλης, μετασχημάτισε το περιεχόμενο του κομμουνισμού: Από επιβεβαίωση της μίας τάξης του κεφαλαίου, που ήταν το περιεχόμενο της επανάστασης μέχρι το τέλος της κεϋνσιανής ρύθμισης, σε άμεση καταστροφή και των δύο τάξεων, συνεπώς, της καπιταλιστικής κοινωνίας γενικά.

Woland

______________________________________________________

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ Ι: Για την έννοια της πραγματικής υπαγωγής

Για τον Μαρξ, η τυπική υπαγωγή της εργασίας στο κεφάλαιο είναι η μορφή της καπιταλιστικής διαδικασίας παραγωγής που στηρίζεται πάνω στην απόλυτη υπεραξία. Αυτή «αντιδιαστέλλεται μόνο τυπικά από τους προηγούμενους τρόπους παραγωγής, από τη βάση των οποίων προέρχεται άμεσα». Κατά την τυπική υπαγωγή της εργασίας στο κεφάλαιο, η εργασιακή διαδικασία μετατρέπεται σε μέσο της διαδικασίας αξιοποίησης, της διαδικασίας αυτοαξιοποίησης του κεφαλαίου, δηλαδή της παραγωγής υπεραξίας. Η εργασιακή διαδικασία υπάγεται στο κεφάλαιο και ο καπιταλιστής εμφανίζεται ως διευθυντής. Έτσι, είναι άμεση διαδικασία εκμετάλλευσης ξένης εργασίας. Η τυπική υπαγωγή της εργασίας στο κεφάλαιο «είναι η γενική μορφή οποιουδήποτε καπιταλιστικού προτσές παραγωγής∙ είναι όμως συγχρόνως μια ιδιαίτερη μορφή δίπλα στον αναπτυγμένο ειδικά καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής, γιατί η τελευταία περιλαμβάνει την πρώτη, η πρώτη όμως με κανέναν τρόπο απαραίτητα την τελευταία». Για τον Μαρξ, με την ανάδειξη του ειδικά καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής, πάνω στη βάση της τυπικής υπαγωγής της εργασίας, πραγματοποιείται η πραγματική υπαγωγή της εργασίας στο κεφάλαιο, η οποία «αναπτύσσεται σε όλες εκείνες τις μορφές που αναπτύσσουν τη σχετική υπεραξία σε αντιδιαστολή με την απόλυτη». Με την πραγματική υπαγωγή συντελείται μια πλήρης και διαρκώς συνεχιζόμενη επανάσταση στον ίδιο τον τρόπο παραγωγής, στην παραγωγικότητα της εργασίας και στη σχέση καπιταλιστή και εργάτη. «Οι παραγωγικές δυνάμεις της εργασίας κοινωνικοποιούνται και γίνονται άμεσα κοινωνικές (συλλογικές) μέσα από την συνεργασία, τον καταμερισμό της εργασίας μέσα στο εργαστήριο, την χρησιμοποίηση μηχανολογικού εξοπλισμού, και γενικά με τη μετατροπή του προτσές παραγωγής σε συνειδητή εφαρμογή των φυσικών επιστημών […] Αυτή η ανάπτυξη της δύναμης παραγωγής της αντικειμενοποιημένης εργασίας σε αντίθεση με λιγότερο ή περισσότερο μεμονωμένη εργασία του καθενός σα μονάδα και μαζί μ’ αυτήν η εφαρμογή της επιστήμης, […] όλο αυτό παριστάνεται σαν παραγωγική δύναμη του κεφαλαίου, όχι σαν παραγωγική δύναμη της εργασίας […]». Για περισσότερα βλέπε Καρλ Μαρξ, Αποτελέσματα της άμεσης διαδικασίας παραγωγής, εκδόσεις Α/συνέχεια, απ’ όπου και τα αποσπάσματα που παρατίθενται παραπάνω. Επίσης, βλέπε το μέρος Η παραγωγή της σχετικής υπεραξίας στον Α’ τόμο του Κεφαλαίου, εκδόσεις Σύγχρονη Εποχή.

Η TC, με τη σειρά της, ιστορικοποιεί την αντιφατική σχέση ανάμεσα στο κεφάλαιο και το προλεταριάτο με βάση την περιοδολόγηση της υπαγωγής της εργασίας στο κεφάλαιο. Ωστόσο, όπως γράφει το περιοδικό Endnotes στον Επίλογο του 1^ου τεύχους (http://endnotes.org.uk/), «για την TC, η υπαγωγή της εργασίας στο κεφάλαιο δεν είναι μόνο ζήτημα της τεχνικής οργάνωσης της εργασίας στην άμεση παραγωγική διαδικασία, όπου η τυπική υπαγωγή θα ταίριαζε με την άντληση απόλυτης υπεραξίας και η πραγματική υπαγωγή με την άντληση σχετικής υπεραξίας. Στην αντίληψη της TC, ο χαρακτήρας και η έκταση ή ο βαθμός υπαγωγής της εργασίας στο κεφάλαιο καθορίζονται επίσης, ίσως θεμελιωδώς, από τον τρόπο με τον οποίο οι δύο πόλοι της σχέσης κεφαλαίου-εργασίας, δηλαδή το κεφάλαιο και το προλεταριάτο, σχετίζονται ο ένας με τον άλλο ως τάξεις της καπιταλιστικής κοινωνίας. Έτσι, για την TC, ο αποφασιστικός παράγοντας στην ιστορία του κεφαλαίου είναι ο μεταβαλλόμενος τρόπος αναπαραγωγής των καπιταλιστικών κοινωνικών σχέσεων ως σύνολο σύμφωνα με τη διαλεκτική ανάπτυξη των σχέσεων μεταξύ των τάξεων». Σε μια πολύ ενδιαφέρουσα συζήτηση μεταξύ των περιοδικών TC και Aufheben, η TC λέει για τη διάκριση τυπικής και πραγματικής υπαγωγής:

«Η άντληση απόλυτης υπεραξίας μπορεί να γίνει αντιληπτή σαν έννοια μόνο στο επίπεδο της εργασιακής διαδικασίας και αυτό εμπεριέχεται στον ίδιο τον ορισμό της. Το κεφάλαιο κυριαρχεί σε μια ήδη υπάρχουσα εργασιακή διαδικασία την οποία επιμηκύνει και εντατικοποιεί, το πολύ-πολύ αρκείται στο να επανακατανείμει τους εργάτες. Η σχέση μεταξύ της άντλησης σχετικής υπεραξίας και της πραγματικής υπαγωγής είναι πολύ πιο πολύπλοκη. Δεν αρκεί να ορίσουμε την πραγματική υπαγωγή μόνο στο επίπεδο των μετασχηματισμών της εργασιακής διαδικασίας. Μάλιστα, προκειμένου η εισαγωγή των μηχανών να γίνει συνώνυμη με την αύξηση της σχετικής υπεραξίας, θα έπρεπε η αύξηση στην παραγωγικότητα, που αυτή η εισαγωγή έχει ως αποτέλεσμα, να επηρεάζει και τα αγαθά που εισέρχονται στην κατανάλωση της εργατικής τάξης. Αυτό καθιστά αναγκαία την εξαφάνιση της μικρής κλίμακας γεωργίας και την επικράτηση του κεφαλαίου στον τομέα 2 της παραγωγής (αυτόν που αφορά τα μέσα κατανάλωσης). Αυτό συμβαίνει, κατά την εξέλιξή του, πολύ μετά την είσοδο των μηχανών στην εργασιακή διαδικασία. Αλλά ακόμα και αυτή η καπιταλιστική εξέλιξη στον τομέα 2 δε θα πρέπει να γίνεται δεκτή χωρίς επιφυλάξεις. Είναι γεγονός ότι τόσο η γαλλική όσο και η αγγλική υφαντουργική παραγωγή στις αρχές του 19ου αιώνα δεν προοριζόταν κυρίως προς την εργατική κατανάλωση, αλλά για τις αγροτικές αγορές (και έτσι εξαρτιόταν από τους κύκλους της αγροτικής παραγωγής), τις αγορές της μεσοαστικής τάξης των πόλεων ή για εξαγωγή. Η απόσπαση σχετικής υπεραξίας επηρεάζει όλες τις κοινωνικές συνιστώσες, από την εργασιακή διαδικασία μέχρι τις πολιτικές μορφές της εργατικής αντιπροσώπευσης, δια μέσου της ενσωμάτωσης της αναπαραγωγής της εργατικής δύναμης στον κύκλο του κεφαλαίου, το ρόλο του πιστωτικού συστήματος, την εγκαθίδρυση μιας ειδικά καπιταλιστικής παγκόσμιας αγοράς (όχι μόνο του μερκαντιλιστικού καπιταλισμού), την υποταγή της επιστήμης (αυτή η υπαγωγή της κοινωνίας συμβαίνει με διαφορετικούς ρυθμούς στις διάφορες χώρες. Ιστορικά η Βρετανία έπαιξε πρωτοποριακό ρόλο). Η πραγματική υπαγωγή είναι ο μετασχηματισμός της κοινωνίας και όχι απλώς της εργασιακής διαδικασίας. […]

Μπορούμε να μιλήσουμε για πραγματική υπαγωγή μόνο τη στιγμή που όλες οι κοινωνικές συνιστώσες επηρεάζονται. Η διαδικασία μέσω της οποίας επηρεάζεται η ολότητα έχει το δικό της κριτήριο. Η πραγματική υπαγωγή γίνεται ένα οργανικό σύστημα, δηλαδή ξεκινά από τις ίδιες τις προϋποθέσεις της προκειμένου να δημιουργήσει από τον εαυτό της τα όργανα που είναι απαραίτητα γι’ αυτήν. Αυτός είναι ο τρόπος με τον οποίο γίνεται μια ολότητα. Η πραγματική υπαγωγή αυτοδιαμορφώνεται, ενώ η τυπική υπαγωγή μετασχηματίζει και διαπλάθει έναν προϋπάρχοντα κοινωνικό και οικονομικό ιστό με βάση τα συμφέροντα και τις ανάγκες του κεφαλαίου.

Αυτό μας επιτρέπει να εισάγουμε ένα τρίτο σημείο: η πραγματική υπαγωγή της εργασίας (άρα και της κοινωνίας) στο κεφάλαιο είναι από τη φύση της πάντοτε ημιτελής. Είναι στη φύση της πραγματικής υπαγωγής να φτάνει σε σημεία ρήξης, επειδή η πραγματική υπαγωγή υπερκαθορίζει τις κρίσεις του κεφαλαίου ως μια ημιτελής ποιότητα της καπιταλιστικής κοινωνίας [… ] Η πραγματική υπαγωγή είναι από τη φύση της μια διαρκής αυτό-κατασκευή που διέπεται από κρίσεις. Η αρχή αυτής της αυτό-κατασκευής έγκειται στη βασική της αρχή, την άντληση σχετικής υπεραξίας. Αλλά, ακόμα κι αν θεωρήσουμε ότι η παρούσα αναδιάρθρωση έχει ολοκληρωθεί, είναι ένα καθοριστικό στοιχείο της περιόδου. Η αναδιάρθρωση δε θα είναι ποτέ ολοκληρωμένη με την έννοια ότι οι πολιτικές της αναδιάρθρωσης έχουν εξαντληθεί. Αντιθέτως, θα επιδιωχθούν με ένα σταθερό τρόπο, η «νεοφιλελεύθερη επίθεση» δε θα σταματήσει, συνεχώς θα έχει νέες ακαμψίες να ανατρέψει. […] Η πραγματική υπαγωγή έχει μια ιστορία επειδή έχει μια δυναμική αρχή που τη διαμορφώνει, την κάνει να εξελιχθεί, θέτει συγκεκριμένες μορφές της διαδικασίας αξιοποίησης ή της κυκλοφορίας σαν δεσμά και τις μετασχηματίζει. Η σχετική υπεραξία, η οποία επηρεάζει την εργασιακή διαδικασία και όλες τις κοινωνικές συνιστώσες της σχέσης μεταξύ του προλεταριάτου και του κεφαλαίου, και κατά συνέπεια τη σχέση μεταξύ κεφαλαίων, είναι αυτό που επιτρέπει την ύπαρξη μιας συνέχειας ανάμεσα στης φάσεις της πραγματικής υπαγωγής.»

______________________________________________________

ΠΑΡΑΡΤΗΜΑ ΙΙ: Τα μέτρα λιτότητας σε όλη την Ευρώπη

Η στρατηγική επιβολής μέτρων είναι συνολική. Σχεδόν σε κάθε κράτος της Ευρωπαϊκής Ένωσης επιβάλλονται μέτρα. Ενδεικτικά, στην Ισπανία εγκρίθηκαν το Μάρτιο περικοπές δαπανών 50 δισ. ευρώ στο δημόσιο τομέα και στις κοινωνικές παροχές, αύξηση των ορίων ηλικίας συνταξιοδότησης από τα 65 στα 67 χρόνια, αύξηση του ΦΠΑ από 16% σε 18%. Οι επίσημα καταγεγραμμένοι άνεργοι είναι 4 εκατομμύρια (20% του οικονομικά ενεργού πληθυσμού), το 44,5% των Ισπανών κάτω των 25 χρόνων, είναι άνεργοι. Στις 12 Μαΐου, ο Ισπανός πρωθυπουργός Χοσέ Θαπατέρο ανακοίνωσε επιπλέον μέτρα με στόχο την μείωση ελλείμματος και χρέους. Συγκεκριμένα, ανακοίνωσε την μείωση κατά 5% των αποδοχών στο δημόσιο τομέα, περιορισμό κατά 6 δις ευρώ του προγράμματος δημοσίων επενδύσεων για την επόμενη διετία, αλλά και μειώσεις σε μια σειρά επιδομάτων κοινωνικής πολιτικής. Το πλέον «σκληρό» μέτρο που ανακοινώθηκε αφορά στην κατάργηση περί των 13.000 θέσεων εργασίας στον ευρύτερο δημόσιο τομέα της Ισπανίας! Στην Πορτογαλία το Μάρτιο ανακοινώθηκε πάγωμα μισθών στο Δημόσιο μέχρι το 2013 και περικοπές στα επιδόματα, παύση των προσλήψεων στο δημόσιο και ιδιωτικοποίηση σειράς κρατικών επιχειρήσεων. Το Μάιο η κυβέρνηση της Πορτογαλίας αποφάσισε την επιβολή νέου έκτακτου φόρου εισοδήματος ως και 1,5%, την αύξηση του ΦΠΑ στο 21. Παράλληλα ανακοίνωσε μείωση των μισθών κατά 5% στους «υψηλά αμειβομένους δημόσιους υπαλλήλους». Στην Ιρλανδία το Μάρτιο ανακοινώθηκαν περικοπές μισθών ύψους 1 δισεκατομμυρίου ευρώ, από 8% έως 15%, για περίπου 300.000 δημόσιους υπάλληλους (μέτρα μόνιμου χαρακτήρα), πρόσθετη «φορολογική εισφορά» ύψους 7% στους δημόσιους υπάλληλους, μειώσεις σε όλες τις συντάξεις, περικοπές 760 εκατομμυρίων ευρώ (4,1% για όλους τους δικαιούχους) στις προνοιακές παροχές, μείωση του «επιδόματος παιδιού» κατά 10% (μέσος όρος), μείωση επιδόματος ανεργίας κατά 4%, μείωση κατά 36 ευρώ του επιδόματος αναπηρίας και του επιδόματος για τη νοσηλευτική φροντίδα, μείωση δαπανών για την Υγεία κατά 400 εκατομμύρια ευρώ, περικοπές 980 εκατομμυρίων ευρώ στις δαπάνες των σχολείων και των νοσοκομείων, επιβολή «φόρου διοξειδίου του άνθρακα» στα καύσιμα (έμμεσος φόρος), που οδήγησε σε αύξηση της τιμής των καυσίμων και του πετρελαίου θέρμανσης περίπου 5%, επιβολή φόρου στην υδροδότηση (ήταν δωρεάν). Την προηγούμενη άνοιξη είχε επιβληθεί μείωση μισθών κατά 7%. Στη Γερμανία το Μάιο ανακοινώθηκε μείωση των συντάξεων 5% κατά μέσο όρο, μείωση των κρατικών δαπανών (δηλαδή των κοινωνικών παροχών) κατά 5,9 δισ. ευρώ για το 2010. Αυτά, ενώ το Γενάρη του 2010 υπήρξε αύξηση κατά 4,3% των βιομηχανικών παραγγελιών στις μεγάλες βιομηχανίες συγκριτικά με τον Δεκέμβρη του 2009 (επίσημα στοιχεία του υπουργείου Οικονομικών της Γερμανίας). Τον Ιούνιο ανακοινώθηκαν τα αυστηρότερα μέτρα δημοσιονομικής προσαρμογής μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ύψους 86,3 δισ. ευρώ, ώστε το δημόσιο έλλειμμα να περιοριστεί στο 3% του ΑΕΠ έως το 2013. Προβλέπονται η μείωση κατά 10 χιλιάδες των θέσεων εργασίας στο δημόσιο, που σήμερα υπολογίζονται στους 450 χιλιάδες, αλλαγές στην παροχή επιδομάτων ανεργίας, τα οποία δεν θα υπολογίζονται με βάση τον ισχύοντα ειδικό νόμο, περικοπές των ειδικών επιδομάτων νέων γονέων, «πάγωμα» του Δώρου Χριστουγέννων των δημοσίων υπαλλήλων. Στην Ιταλία το χειμώνα θεσμοθετήθηκε η ενίσχυση των ατομικών συμβάσεων εργασίας και της απελευθέρωσης των απολύσεων και ανακοινώθηκε η περικοπή 43.000 θέσεων έκτακτων καθηγητών της πρωτοβάθμιας και δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης. Το Μάιο η ιταλική κυβέρνηση έδωσε στη δημοσιότητα ένα νέο πακέτο μέτρων συνολικού ύψους 24 δισ. ευρώ σε περικοπές του προϋπολογισμού την επόμενη διετία. Το μεγαλύτερο μέρος των υπόλοιπων περικοπών θα προέλθουν από το πάγωμα των μισθών των δημοσίων υπαλλήλων για περίοδο τριών ετών που αναμένεται να εξοικονομήσει περίπου 6 δισ. ευρώ για την ιταλική κυβέρνηση. Όσον αφορά στο συνταξιοδοτικό, αποφασίστηκε η εξίσωση των ορίων ηλικίας συνταξιοδότησης ανδρών και γυναικών στα 65 τους χρόνια, από το 2012 – και όχι στα 61, όπως ίσχυε έως τώρα. Στη Γαλλία τον Ιούνιο πέρασε νόμος σχετικά με τη σταθεροποίηση των λειτουργικών δαπανών του κράτους για τρία χρόνια με σκοπό τη μείωση του ελλείμματος στο 3% του ΑΕΠ ως το 2013. Έτσι μειώνονται κατά 10% όλα τα βοηθήματα που δίνει το κράτος στον δημόσιο και ιδιωτικό τομέα, όπως επιδοτήσεις ενοικίου, επιδόματα σε ανέργους, αγρότες, ΑΜΕΑ και κρατικές υποτροφίες. Επίσης περιορίζεται ο αριθμός των υπαλλήλων του δημόσιου τομέα καθώς για κάθε δύο υπαλλήλους που συνταξιοδοτούνται θα προσλαμβάνεται μόνο ένας. Επίσης, η κυβέρνηση σκοπεύει να αυξήσει το όριο ηλικίας συνταξιοδότησης στα 62 ή 63 έτη, μεταρρύθμιση την οποία δρομολογούσε πριν από την κρίση χρέους στην Ευρώπη. Στη Βρετανία, τα μέτρα που ανακοίνωσε στις 22/6/2010 ο βρετανός υπουργός οικονομικών Όσμπορν περιλαμβάνουν την αύξηση από 17,5 σε 20% του ΦΠΑ από τον Ιανουάριο, το πάγωμα των μισθών στο δημόσιο τομέα για δύο χρόνια σε όσους έχουν μισθό πάνω από 21.000 λίρες, καθώς και το πάγωμα για τρία χρόνια των οικογενειακών επιδομάτων και των επιδομάτων που πληρώνει η κυβέρνηση στα νεογέννητα παιδιά. Οι περισσότερες δημόσιες υπηρεσίες στη Βρετανία θα αντιμετωπίσουν περικοπές της τάξεως του 25% τα επόμενα τέσσερα χρόνια. Επίσης, ο στρατός της χώρας που υπηρετεί στο Αφγανιστάν θα εισπράττει διπλάσιο επίδομα και θα μειωθεί σταδιακά στο 24% το ποσοστό φόρου των εταιρειών. Το δημόσιο χρέος έχει εκρηκτική άνοδο και βρίσκεται στα 900 δισεκατομμύρια λίρες (1.077 δισ. ευρώ) ή στο 62% του ΑΕΠ. Στη Δανία θα μειωθεί από τέσσερα σε δύο χρόνια τη διάρκεια παροχής επιδόματος ανεργίας. Εκτός από τις αλλαγές στο επίδομα ανεργίας, προβλέπεται επιβολή πλαφόν στα οικογενειακά επιδόματα. Στη Ρουμανία το Μάιο ανακοινώθηκαν αυστηρά μέτρα λιτότητας για να αποφευχθεί η απόκλιση του δημοσίου ελλείμματος στη χώρα που βρίσκεται σε κρίση και δέχεται βοήθεια από το ΔΝΤ. Μεταξύ άλλων, οι μισθοί του δημοσίου στη χώρα θα υποστούν μείωση κατά 25% ενώ τα επιδόματα ανεργίας και οι συνταξιοδοτικές παροχές κατά 15%. Η απόφαση του ανώτατου συνταγματικού δικαστηρίου να κηρύξει παράνομα τα μέτρα τον Ιούνιο και η ακόλουθη απόφαση του ΔΝΤ να καθυστερήσει τη δόση του δανείου μέχρι να κάνει η κυβέρνηση ότι υποσχέθηκε ορίζει την έναρξη της φάσης της κρίσης ως κρίσης εθνικής κυριαρχίας.(Από indymedia και εφημερίδες).

^{^[1]}. Δες Παράρτημα Ι (σελ. 50) για την έννοια της πραγματικής υπαγωγής.

^{^[2]}. Σύμφωνα με τις περισσότερες πηγές, το ποσοστό κέρδους στις ΗΠΑ αρχίζει να πέφτει το 1964 και η πτώση του συνεχίζεται μέχρι το 1982. Στην Ιαπωνία το ποσοστό κέρδους αρχίζει να πέφτει το 1971 και στην Ευρώπη περίπου στα μέσα της δεκαετίας του 1970 για τις σημαντικές βιομηχανικές χώρες.

^{^[3]}. Τον Αύγουστο του 1979 η ομοσπονδιακή τράπεζα των ΗΠΑ αλλάζει τη χρηματοπιστωτική πολιτική. Η πιο σημαντική απόφαση που πάρθηκε στο πλαίσιο της νέας στρατηγικής ήταν η απότομη αύξηση των επιτοκίων από 11,2 σε 20% το 1981. Με την κίνηση αυτή κηρύσσει την έναρξη της αντιπληθωριστικής πολιτικής που είναι κεντρική στο αρχικό στάδιο του νεοφιλελευθερισμού και είναι ταυτόχρονα η εναρκτήρια συνθήκη για την αύξηση του δημόσιου και ιδιωτικού χρέους, η οποία θα προκύψει σε συνδυασμό με τη μείωση του άμεσου και έμμεσου μισθού. Επίσης το 1979 είναι η χρονιά που έχει τελειώσει οριστικά ο «κύκλος αγώνων του 1968».

^{^[4]}. David McNally, ‘From financial crisis to world slump: accumulation, financialization, and the global slowdown’, Historical Materialism

^{^[5]}. Κατά την περίοδο 1970-2007, έλαβαν χώρα τουλάχιστον 124 τραπεζικές κρίσεις, 208 νομισματικές κρίσεις και 63 κρίσεις εθνικού χρέους. (André Orléan, dndf.org). Η ιστορική εξέλιξη της φάσης της πραγματικής υπαγωγής από τη δεκαετία του 1970 υπερκαθορίζει τις κρίσεις της, οι κρίσεις αυτές αποτελούν δομικό στοιχείο της.

^{^[6]}. Η ανάλυση αυτή παρουσιάζει την περίοδο 1945-73 ως περίοδο ανάπτυξης του κεφαλαίου και τη σύγχρονη ως περίοδο κρίσης του κεϋνσιανού μοντέλου συσσώρευσης της προηγούμενης περιόδου. Οι λόγοι που γίνεται κάτι τέτοιο είναι πολιτικοί. Από τη σκοπιά των σοσιαλδημοκρατών η περίοδος 1945-73 παρουσιάζεται ως περίοδος «σταθερού καπιταλισμού» και η σύνδεση των μισθών με την παραγωγικότητα, που επιτυγχάνεται με πολιτικό συμβιβασμό μεταξύ των τάξεων, ως η λύση για όλα τα προβλήματα της αναπαραγωγής του κεφαλαίου. Οι κάθε λογής σοσιαλδημοκράτες παρακάμπτουν το γεγονός ότι αυτός ακριβώς ο συμβιβασμός και η «επιτυχία του» οδήγησαν στην κρίση του κεϋνσιανισμού. Σήμερα, μετά την αποτυχία του κρατικού καπιταλισμού τύπου Σοβιετικής Ένωσης, ο πολιτικός συμβιβασμός που προτείνεται από τη μόνη σοσιαλδημοκρατία της εποχής μας, η οποία εκφράζεται από μεγάλο μέρος της «ριζοσπαστικής αριστεράς» και μικρό μέρος του ευρύτερου αναρχικού-αυτόνομου χώρου, είναι μια κολεκτιβιστικού τύπου δραστική κοινωνικοποίηση του κεφαλαίου, ένας «εφικτός εναλλακτικός κόσμος» με «οικονομία αλληλεγγύης», «δίκαιο εμπόριο», «σχολεία που παρέχουν γνώση», δηλαδή μια πιο δημοκρατική εκμετάλλευση . Από τη σκοπιά των τάσεων που είναι κριτικές στο κεφάλαιο η ίδια συνθήκη (σύνδεση μισθού-παραγωγικότητας) παρουσιάζεται ως συνθήκη που είναι προς όφελος της εργατικής τάξης με την έννοια ότι οι προλετάριοι αγωνίζονται από καλύτερη θέση. Στην Ελλάδα η άποψη αυτή εκφράζεται καλύτερα από το περιοδικό Τα Παιδιά της Γαλαρίας. Η ενδυνάμωση της διαπραγματευτικής δύναμης της εργατικής τάξης μέσω δυναμικών διεκδικητικών αγώνων, σύμφωνα με την άποψη αυτή, μπορεί να αποτελέσει τη βάση για την «έφοδο στον ουρανό». Το ζήτημα είναι η ανάπτυξη των υποκειμενικών δυνατοτήτων του προλεταριάτου οι οποίες ούτως ή άλλως είναι η αιτία της ενδυνάμωσης του στο εσωτερικό του κεφαλαίου. Οι περισσότεροι σοσιαλδημοκράτες αποδέχονται την ύπαρξη της αναδιάρθρωσης αλλά νοσταλγούν την επιστροφή στο παρελθόν. Η ριζοσπαστική τάση, όπως εκφράζεται στην Ελλάδα αλλά και από ομάδες και άτομα στο εξωτερικό, δεν αποδέχεται την ύπαρξη μιας συνολικής αναδιάρθρωσης, αλλά μόνο επιμέρους κλαδικών αναδιαρθρώσεων οι οποίες δεν αποτελούν σε καμία περίπτωση ένα «νέο σταθερό μοντέλο συσσώρευσης». Η τάση αυτή αντιμετωπίζει την υποχώρηση των εργατικών αγώνων από την αρχή της δεκαετίας του 1980 μέχρι τα μέσα της δεκαετίας του 1990 ως αποτέλεσμα δύο παραγόντων: της υποχώρησης της αγωνιστικότητας των εργατών και της αντεπίθεσης του κεφαλαίου. Η τάση αυτή χαρακτηρίζεται από την ανάγνωση της ταξικής πάλης από τη σκοπιά του υποκειμενισμού (την σκοπιά αυτή μοιραζόταν και το περιοδικό Blaumachen, αν και με αντιφατικό τρόπο, καθώς εξαρχής έδινε μεγάλη σημασία στο νέο περιεχόμενο της αναδιαρθρωμένης σχέσης του κεφαλαίου). Αγνοεί την ιστορική εξέλιξη καθώς ορίζει το περιεχόμενο της επανάστασης α-ιστορικά ως «ανθρώπινη κοινότητα» και αντιμετωπίζει το σημαντικό μετασχηματισμό της ταξικής πάλης που αποτέλεσε η αναδιάρθρωση ως επιφανειακή αλλαγή. Το πρόβλημα με αυτή την ανάγνωση είναι ότι αντιμετωπίζει το προλεταριάτο ως «φύσει επαναστατικό», ως το συλλογικό υποκείμενο που φέρει μέσα του δι-ιστορικά την «ανθρώπινη κοινότητα», η οποία όμως δεν έχει ακόμη κατορθώσει να εκδηλωθεί πλήρως λόγω της υποκειμενικής αδυναμίας του προλεταριάτου να φέρει σε πέρας το έργο της επανάστασης. Έτσι, η τάση αυτή, προκειμένου αφενός να εξηγήσει την εξέλιξη της ταξικής πάλης και αφετέρου να τοποθετηθεί σε σχέση με το περιεχόμενο των σύγχρονων αγώνων, μετασχηματίζει την αντίφαση μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας, σε απλή αντίθεση και μεταφέρει την αντίφαση στο εσωτερικό του προλεταριάτου.

^{^[7]}. Το ποσοστό του γυναικείου πληθυσμού που ανήκει στο εργατικό δυναμικό ανέβηκε από το 40-45% στις αρχές της δεκαετίας του 1970 στο 60-65% στις αρχές της δεκαετίας του 2000 σε Ευρώπη και ΗΠΑ.

^{^[8]}. Σύμφωνα με τον Economist (2/2010) το 25% των εργαζομένων στην ΗΠΑ απασχολούνται στον τομέα της «ασφάλειας» (κρατικό και ιδιωτικό).

^{^[9]}. Η εξοικονόμηση πόρων σταθερού κεφαλαίου μέσω της χρήσης τεχνολογιών υπολογιστών και επικοινωνιών είναι μια αντιφατική διαδικασία, καθώς η χρήση αυτών των τεχνολογιών ταυτόχρονα αυξάνει την οργανική σύνθεση του κεφαλαίου (δες και ap.semod.googlepages.com/8.pdf). Το ζήτημα όπως πάντα είναι το σχετικό μέγεθος που δείχνει ποια από τις δύο τάσεις υπερισχύει για μια ορισμένη περίοδο.

^{^[10]}. Σε κάθε περίπτωση το κεφάλαιο ψάχνει τη χαμηλότερη τιμή εργατικής δύναμης. Έτσι ακόμη και η ανάπτυξη βιομηχανικής δραστηριότητας σε ένα κράτος είναι συνεχώς επισφαλής. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η ταχύτατη απομάκρυνση των εργοστασίων από τα maquilas του Μεξικού και η μεταφορά τους στην Κίνα. Στη συνέχεια οι εργάτες από τα παράλια της Κίνας έχουν να ανταγωνιστούν τους εργάτες από την ενδοχώρα κ.ο.κ. Χαρακτηριστικό παράδειγμα αναγκαστικού ανταγωνισμού για τους χειρότερους όρους εργασίας επίσης, αποτελεί η αποδοχή στις 22 Ιουνίου 2010 από τους εργάτες της FIAT στο Pomigliano D’Arco της σημαντικής μείωσης των μισθών τους, με ψηφοφορία, υπό την απειλή της μεταφοράς του εργοστασίου στην Πολωνία.

^{^[11]}. Το 40% των συνολικά παραγόμενων κερδών στις ΗΠΑ το 2006 ανήκει στον τραπεζικό τομέα. Το ποσοστό αυτό ήταν 10% το 1980 και το ποσοστό του εργατικού δυναμικού δύναμης που απασχολείται στον τομέα αυτό το 2006 είναι 5%.( Peter Gowan, Crisis in the Heartland, New Left Review). Το τραπεζικό σύστημα έχει αναδιαρθρωθεί σε πολλά επίπεδα από τη δεκαετία του 1970 μέχρι σήμερα. Οι πιο σημαντικές πτυχές της αναδιάρθρωσης είναι δύο: Πρώτον, οι τράπεζες έχουν μετατρέψει τα νοικοκυριά και τους ιδιώτες σε πηγή κερδοφορίας και δεύτερον έχουν στραφεί στην διαμεσολαβητική χρηματοπιστωτική αγορά για να κερδίσουν από τις προμήθειες που αποφέρουν οι αγοραπωλησίες χρηματοπιστωτικών προϊόντων, δηλαδή, προς τον κλάδο της επενδυτικής τραπεζικής. (Financialisation and capitalist accumulation: structural accounts of the crisis of 2007-9, Costas Lapavitsas, Research on Mmoney and Finance).

^{^[12]}. Ο πιο σημαντικός κλάδος για την τάση της οικονομίας να βασίζεται σε τεχνητή έλλειψη είναι ο κλάδος πληροφορικής, στον οποίο η εγγενής τάση του καπιταλισμού να μειώνει την αξία των εμπορευμάτων εκφράζεται στην πιο ακραία μορφή της. Από τη στιγμή που δεν κοστίζει σχεδόν τίποτα να αναπαραχθεί ένα ψηφιακό προιόν, η κοινωνική του αξία, με τους όρους του Μαρξ, είναι επίσης μηδαμινή. Στην πραγματικότητα, τα ψηφιακά αγαθά υπάρχουν σε αφθονία, και η παραγωγή τους μπορεί να γίνει κερδοφόρα μόνο μέσω σαμποτάζ του νόμου της αξίας, περιορίζοντας τον ανταγωνισμό και εμποδίζοντας την αγορά να καθορίσει την τιμή τους ελεύθερα. Επιχειρήσεις άλλων κλάδων που βασίζουν επίσης τη στρατηγική τους για κερδοφορία στην τεχνητή έλλειψη, αποτελούν κι αυτές μέρος της ίδιας τάσης. Το πραγματικό κόστος παραγωγής των εμπορευμάτων τους είναι συνήθως πολύ χαμηλό αλλά η κερδοφορία τους όχι. Ποια είναι τότε η πηγή αυτής της κερδοφορίας; Από τη στιγμή που απαιτείται ολοένα και λιγότερος χρόνος εργασίας για την αναπαραγωγή των προϊόντων τους (το κόστος έρευνας και ανάπτυξης των προϊόντων μπορεί να είναι υψηλό αλλά δεν επιβαρύνει το κόστος αναπαραγωγής), το απλήρωτο μέρος του χρόνου αυτού, η υπεραξία, μειώνεται αναγκαστικά και γι’ αυτό δεν μπορεί να προκύπτει από κει το αυξημένο κέρδος. Το κέρδος που παράγεται προέρχεται από υπεραξία αλλά αυτή προκύπτει από αλλού: από τους πελάτες. (Artificial Scarcity in a World of Overproduction: An Escape that Isn’t, Sander, metamute.org).

^{^[13]}. Η μείωση του ποσοστού της ζωντανής εργασίας που επιφέρει στους παραγωγικούς κλάδους η συνεχής εκμηχάνιση της παραγωγής έχει ταυτόχρονα δημιουργήσει αναπτυξιακές τάσεις στους τομείς των υπηρεσιών που αφορούν την αναπαραγωγή του κεφαλαίου. Το πρόβλημα είναι ότι σε αυτούς τους τομείς η τάση είναι να αυξάνονται συνεχώς τα έξοδα και φαίνεται αδύνατο να αυξηθεί η παραγωγικότητα: «Ο λόγος για τον οποίο η κατασκευαστική βιομηχανία είναι «τεχνολογικά προοδευτική» έχει να κάνει με τις εγγενείς της ιδιότητες- η παραγωγή σε αυτόν τον τομέα μπορεί εύκολα να τυποποιηθεί, και κατά συνέπεια, οι πληροφορίες που είναι απαραίτητες για την παραγωγή μπορούν να μορφοποιηθούν σε ένα σύνολο οδηγιών το οποίο μπορεί έπειτα να αναπαραχθεί εύκολα. Στην περίπτωση των υπηρεσιών, υπάρχουν μεγάλες διαφορές ανάμεσα στις διάφορες δραστηριότητες όσον αφορά τη σχέση τους με την ανάπτυξη της παραγωγικότητας. Κάποιες υπηρεσίες που είναι απρόσωπες, όπως οι τηλεπικοινωνίες, εμφανίζουν παρόμοιες ιδιότητες με αυτές της βιομηχανίας και γι’ αυτό, μπορούν να είναι «τεχνολογικά προοδευτικές». Παρόλα αυτά, οι προσωπικές υπηρεσίες, όπως κάποια είδη ιατρικής περίθαλψης, δεν μπορούν να τυποποιηθούν εύκολα και να υπαχθούν στις ίδιες μεθόδους μαζικής παραγωγής που χρησιμοποιούνται στη βιομηχανία. Έτσι, τέτοιες υπηρεσίες θα είναι «τεχνολογικά στάσιμες». Γενικά, αν υπάρχουν δύο δραστηριότητες εκ των οποίων η μία είναι «τεχνολογικά προοδευτική» και η άλλη «τεχνολογικά στάσιμη», τότε σε βάθος χρόνου ο μέσος ρυθμός ανάπτυξης θα καθοριστεί από εκείνη τη δραστηριότητα όπου η ανάπτυξη της παραγωγικότητας είναι η πιο αργή». (ΔΝΤ, Απρίλιος 1997)

^{^[14]}. Η παροχή ενυπόθηκων δανείων αυξήθηκε ραγδαία μετά το 2001 λόγω της πτώσης των επιτοκίων. Ο κλάδος αυτός έφτασε σε κορεσμό, όπως άλλωστε και η αγορά στεγαστικών δανείων συνολικά το 2003. Σ’αυτό το σημείο ξεκινάει η ραγδαία άνοδος της αγοράς ενυπόθηκων δανείων υψηλού ρίσκου (subprime), η οποία στηρίζει ολόκληρη την αγορά στεγαστικών δανείων. Η ταχύτατη αυτή άνοδος κατέστη εφικτή χάρη στο γεγονός ότι το 80% των ενυπόθηκων δανείων υψηλού ρίσκου είχαν τιτλοποιηθεί […] Μια πραγματική χρηματοπιστωτική φούσκα δημιουργήθηκε το διάστημα 2001-07, η οποία τροφοδοτήθηκε από την ενυπόθηκη πίστωση και διατηρήθηκε μέσω της τιτλοποίησης των δανείων. Οι τράπεζες και τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα αύξησαν θεαματικά γρήγορα την κερδοφορία τους στις ΗΠΑ και τη Βρετανία και τη διατήρησαν μέσω της ολοένα και αυξανόμενης μόχλευσης. Κατά τη διάρκεια αυτής της περιόδου οι αποδόσεις της πραγματικής οικονομίας ήταν μέτριες, και ειδικά στην Αμερική οι επενδύσεις μειώθηκαν. (Financialisation and capitalist accumulation: structural accounts of the crisis of 2007-9, Costas Lapavitsas).

^{^[15]}. Η μείωση μισθών δεν ήταν για όλους η ίδια. Οι μισθοί μειώθηκαν περισσότερο σαν αγοραστική δύναμη στη Γερμανία από ότι στις υπόλοιπες χώρες της Ευρωζώνης. Επίσης δε μειώθηκαν οι μισθοί όλων των εργαζομένων. Υπήρξε ένα κομμάτι στελεχών επιχειρήσεων του οποίου οι μισθοί αυξήθηκαν και μάλιστα αρκετά. Αυτό οφείλεται στο γεγονός ότι η επισφάλεια ακόμη και στα υψηλότερα κλιμάκια συμψηφίζεται με μεγάλες αποδοχές ώστε να επιλυθεί μερικώς έστω η αντίφαση «του συμφέροντος της εταιρίας» με το «συμφέρον του ατόμου». Ακόμη αυξήθηκαν οι μισθοί κάποιων μεσαίων στελεχών που η δουλειά τους απέκτησε αντικειμενικά περισσότερο διοικητικές δραστηριότητες με την αύξηση της οργανικής σύνθεσης και την ανάπτυξη της πληροφορικής διάστασης των εργασιακών διαδικασιών. Σε καμιά περίπτωση όμως αυτά τα λεπτά στρώματα δεν μπορούν να ισορροπήσουν τη σχετική μείωση των μισθών της μεγάλης πλειοψηφίας των εργαζόμενων.

^{^[16]}. Η εμπλοκή του χρηματοπιστωτικού κλάδου του κεφαλαίου στη διαχείριση του εισοδήματος των εργαζομένων σχετίζεται άμεσα με τη στασιμότητα ή την πολύ αργή αύξηση των πραγματικών μισθών από τα τέλη της δεκαετίας του 1970. Σχετίζεται επίσης με την υποχώρηση της κρατικής πρόνοιας από μια σειρά υπηρεσιών: στέγαση, συντάξεις, εκπαίδευση, υγεία, μεταφορές κτλ. Σ΄ αυτό το πλαίσιο η κατανάλωση της εργατικής τάξης ιδιωτικοποιείται ολοένα και περισσότερο και διαμεσολαβείται από το χρηματοπιστωτικό σύστημα. Οι τράπεζες και άλλα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα παράγουν κέρδος που προέρχεται απευθείας από το μισθό των εργαζομένων και όχι από την αντλούμενη υπεραξία. Επίσης παράγουν κέρδη μέσω των «ενεργητικών κεφαλαίων της εργατικής τάξης», κυρίως λόγω της ιδιωτικοποίησης του συνταξιοδοτικού συστήματος, η οποία έχει οδηγήσει στη διοχέτευση των αποταμιεύσεων των εργαζομένων σε ιδιωτικά συνταξιοδοτικά προγράμματα και ασφαλιστικές εταιρείες και μέσω αυτών στο χρηματιστήριο. Αυτή η «χρηματιστικοποίηση» του εισοδήματος και γενικότερα της κατανάλωσης και των αποταμιεύσεων της εργατικής τάξης χαρακτηρίζει την τρέχουσα περίοδο. Η κρίση του 2007-09 φέρει τη σφραγίδα αυτής της «χρηματιστικοποίησης». Οι σχέσεις όμως μεταξύ των τραπεζών και των εργατικών νοικοκυριών είναι ποιοτικά διαφορετικές από τις σχέσεις μεταξύ των τραπεζών και του βιομηχανικού κεφαλαίου. Οι πρώτες αφορούν χρηματοδότηση που δεν εμπλέκεται άμεσα στη διαδικασία παραγωγής υπεραξίας και συσσώρευσης κεφαλαίου. Ακόμη περισσότερο σκοπός των εργαζομένων, γενικά μιλώντας, είναι να αποκτήσουν αξίες χρήσης ενώ τα χρηματοπιστωτικά ιδρύματα και το βιομηχανικό κεφάλαιο μοιράζονται τον ίδιο σκοπό, δηλαδή, την παραγωγή κέρδους. (Financialisation and capitalist accumulation: structural accounts of the crisis of 2007-9, Costas Lapavitsas )

^{^[17]}. Τα CDSs (credit default swaps) και τα CDOs (collateralized debt obligations) υποτίθεται ότι είναι τα χρηματοπιστωτικά εργαλεία πάνω στα οποία βασίστηκε η υποτιθέμενη εξασφάλιση των επενδύσεων που γίνονταν σε περιβάλλοντα υψηλού ρίσκου. Στην πραγματικότητα η μαζική στροφή του διεθνούς επενδυτικού κεφαλαίου προς αυτά ειδικά μέχρι το 2006 δείχνει ότι το επενδυτικό αδιέξοδο ήταν σαφές και απλώς γινόταν προσπάθεια κερδοσκοπίας πάνω στο αδιέξοδο αυτό.

^{^[18]}. Υπερπαραγωγή κεφαλαίου δεν σημαίνει ποτέ κάτι άλλο από υπερπαραγωγή μέσων παραγωγής, μέσων εργασίας και μέσων συντήρησης που μπορούν να λειτουργήσουν σαν κεφάλαιο, που μπορούν δηλαδή να χρησιμοποιηθούν για την εκμετάλλευση μισθωτής εργασίας με ένα δεδομένο βαθμό εκμετάλλευσης. Γιατί η πτώση αυτού του βαθμού εκμετάλλευσης κάτω από ένα δοσμένο σημείο προκαλεί διαταραχές και σταματήματα του κεφαλαιοκρατικού προτσές ποαραγωγής, κρίσεις, καταστροφή κεφαλαίου. Δεν αποτελεί αντίφαση το γεγονός ότι η υπερπαραγωγή αυτή του κεφαλαίου συνοδεύεται από ένα λίγο-πολύ σημαντικό σχετικό υπερπληθυσμό. Οι ίδιες οι συνθήκες που ανέβασαν την παραγωγική δύναμη της εργασίας, αύξησαν τη μάζα των παραγμένων εμπορευμάτων, διεύρυναν τις αγορές, επιτάχυναν την συσσώρευση του κεφαλαίου και σαν μάζα και σαν αξία και μείωσαν το ποσοστό κέρδους, αυτές οι ίδιες οι συνθήκες δημιούργησαν και δημιουργούν συνεχώς ένα σχετικό υπερπληθυσμό που δεν χρησιμοποιείται από το πλεονάζον κεφάλαιο, εξαιτίας του χαμηλού βαθμού εκμετάλλευσης της μισθωτής εργασίας που θα μπορούσε να χρησιμοποιηθεί, ή τουλάχιστον εξαιτίας του χαμηλότερου ποσοστού κέρδους που θα επέφερε η χρησιμοποίησή του με το δεδομένο βαθμό εκμετάλλευσης. (Κ. Μαρξ, Το Κεφάλαιο, εκδ. Σύγχρονη Εποχή).

^{^[19]}. Ο πληθυσμός στα ανεπτυγμένα καπιταλιστικά κράτη αυξάνεται με πολύ χαμηλούς ρυθμούς αναλογικά με την αύξηση πληθυσμού που παρατηρείται στις χώρες της Ανατολικής Ασίας και του παγκόσμιου νότου και ο μέσος όρος ηλικίας του αυξάνεται με πολύ μεγαλύτερους ρυθμούς. Οι επενδύσεις του κεφαλαίου στους παραγωγικούς κλάδους αν και αυξάνονται με ολοένα και μικρότερο ρυθμό παγκόσμια τείνουν να γίνονται έξω από τα ανεπτυγμένα καπιταλιστικά κράτη σύμφωνα με τις περισσότερες πηγές. Αυτό σημαίνει ότι η διαθέσιμη εργατική δύναμη στο σύνολο της αυξάνεται παγκόσμια και οι συνθήκες συγκλίνουν ολοένα και περισσότερο στο «ράλι» για τη χαμηλότερη τιμή εργατικής δύναμης.

^{^[20]}. Η διόγκωση του χρέους αποτελεί δομικό στοιχείο της χρηματιστικοποιημένης οικονομίας. Εμποδίζει τη διάδοση των πληθωριστικών πιέσεων που παράγονται από το γεγονός ότι η συσσώρευση βασίζεται στη συνεχή παροχή ρευστότητας.

^{^[21]}. Ήδη από το Νοέμβριο του 2008 οι σύντροφοι από το Internationalist Perspective έγραφαν: «[…] Αναγκαστικά θα αυξηθούν οι δημόσιες δαπάνες για να καταπολεμηθεί η ύφεση. Θα υπάρξουν άμεσες κρατικές παρεμβάσεις, περισσότερος «κρατικός καπιταλισμός». Στο τέλος τίποτα δε θα έχει αλλάξει : Θα έχει δημιουργηθεί ακόμη περισσότερο χρέος ώστε να εξουδετερώσει την απαξίωση του παλαιότερου χρέους. Η εξέλιξη αυτή θα μεταφέρει το πρόβλημα εμπιστοσύνης από τις τράπεζες στον δανειστή έσχατης ανάγκης, το κράτος. Για πολλές χώρες που βρίσκονται στο χείλος της ύφεσης η εμπιστοσύνη έχει ήδη κλονιστεί. Αλλά για χώρες με μεγάλα χρηματικά αποθέματα όπως η Ιαπωνία και οι ΗΠΑ (ο θεματοφύλακας του παγκόσμιου συστήματος), η εμπιστοσύνη ενισχύεται προσωρινά καθώς το κεφάλαιο αναζητά καταφύγιο από την αβεβαιότητα της χρηματοπιστωτικής θύελλας στα κρατικά ομόλογα. Έτσι η ζήτηση για αμερικανικά ομόλογα αυξήθηκε, παρά τη μικρή τους απόδοση, όπως και για δολάρια. Σε κάπως πιο μακροπρόθεσμο ορίζοντα όμως καθώς τα κρατικά χρέη θα διογκώνονται και θα αποκτούν τεράστιες διαστάσεις, αυτή η εμπιστοσύνη θα γίνεται ολοένα και πιο εύθραυστη. Θα είναι ολοένα και πιο αμφίβολο κατά πόσο θα μπορούν οι κυβερνήσεις να σταματήσουν, μέσω συντονισμένης δράσης, μια μαζική έξοδο κεφαλαίων την ώρα που τα χρέη θα συσσωρεύονται και θα απομυζούν τα χρηματικά τους αποθέματα. Η κρίση θα επιστρέψει και θα κάνει την τρέχουσα κρίση να μοιάζει παιχνιδάκι μπροστά της (http://internationalist-perspective.org/blog/2008/11/15/crisis/)».

^{^[22]}. Πρώτα στις ΗΠΑ, έπειτα στην Ευρώπη και στην Ασία, διέθεσαν τεράστια ποσά, άνω των 10 τρισ. δολ. (περίπου το 15% του ετήσιου παγκόσμιου ΑΕΠ) για να διασώσουν την διεθνή τοκογλυφία, το τραπεζικό σύστημα. Και πώς το διέσωσαν; Δανείστηκαν (πάλι από το τραπεζικό σύστημα!) και εκτίναξαν το κρατικό χρέος και τα δημοσιονομικά ελλείμματα στις χώρες-διασώστες. Έτσι η κρίση μεταλλάχτηκε σε δημοσιονομική κρίση, κρίση δημόσιου χρέους και τελικά κρίση δανεισμού στην εφιαλτική εκδοχή της Ελλάδας. Στο μεταξύ, η κρατική διαχείριση της τραπεζικής κρίσης έδωσε την ευκαιρία στις διασωθείσες τράπεζες (αφού ξεφορτώθηκαν τα σαπάκια του τραπεζικού ανταγωνισμού) να επιστρέψουν θριαμβευτικά στην κερδοφορία μέσα σε ενάμιση χρόνο. Μας το ανακοίνωναν αλαζονικά μάλιστα, σαν να επρόκειτο για μεγαλειώδες επίτευγμα των μετόχων και των στελεχών τους. (Chinamerica, Chermany, Chineuropa. ΚΙΜΠΙ, 26/6/2010)

^{^[23]}. Σύμφωνα με το Eurozone Crisis Report του Μαρτίου 2010 από το Research on Money and Finance η πιο σημαντική αιτία για την επιμονή της Γερμανίας στις «ορθόδοξες» μεθόδους ανάκαμψης είναι η επιτυχής άσκηση της πολιτικής αυτής στο προλεταριάτο που ζει στη Γερμανία (μεγαλύτερη μείωση άμεσου και έμμεσου μισθού σε ολόκληρη την Ευρώπη). Η επιμονή αυτή μπορεί να οδηγήσει στην θεσμοθέτηση της «Ευρωζώνης δύο ταχυτήτων» ή ακόμη και στη διάλυση της.

^{^[24]}. Αν [το πρόβλημα της πραγματοποίησης] ήταν όντως ένα ανεξάρτητο πρόβλημα, και δε συνδεόταν με το πρόβλημα της παραγωγής αξίας, τότε η αιτία του αλλά και η λύση του (ή ο λόγος για τον οποίο δεν υπάρχει λύση) δε θα συνδεόταν με τις αντιφάσεις στην παραγωγή. Αν η ανεπάρκεια της αγοράς είναι ένα ανεξάρτητο πρόβλημα, η λύση του, αν υπάρχει τέτοια, είναι προφανής: η επέκταση της αγοράς. Η αύξηση των μισθών ώστε να τονωθεί η κατανάλωση από τους εργάτες. Η παρέμβαση του κράτους ώστε να επιτευχθεί το Χ-Ε, δηλαδή η μετατροπή του χρήματος σε εμπορεύματα, κάτι που το ιδιωτικό κεφάλαιο αρνείται να κάνει. Αν κάποιος πιστεύει ότι η ανεπάρκεια της αγοράς είναι ένας ανεξάρτητος παράγοντας, που δε συνδέεται με το τι συμβαίνει στη σφαίρα της παραγωγής, δύσκολα θα μπορούσε να του αντιταχθεί κάτι σε αυτό του το όραμα, το οποίο είναι της αριστερής πτέρυγας του κεφαλαίου. (Sander, Internationalist Perspective 53).

^{^[25]}. Δες παράρτημα ΙΙ, σελ 52.

^{^[26]}. Οι καπιταλιστές στην πορεία προς την παρούσα κρίση προσπαθούσαν να παρακάμψουν τον νόμο της αξίας, κερδίζοντας προσωρινά από την αναγκαία υπεραξία για την αναπαραγωγή του κεφαλαίου που ακόμα όμως δεν είχε παραχθεί και ποντάροντας στο ότι αυτή θα παραχθεί σε ικανοποιητική ποσότητα στο μέλλον.

^{^[27]}. Ένα οριακό παράδειγμα απονομιμοποίησης της διεκδικητικής απεργίας αποτελεί η πρόσφατη περίπτωση της απεργίας στην British Airways. Με εντελώς γελοίες δικαιολογίες σχετικά με την τυπική διαδικασία κήρυξης της απεργίας η εταιρεία προσέφυγε στο δικαστήριο και κατόρθωσε να αναστείλει προσωρινά την ήδη αποφασισμένη με μεγάλη πλειοψηφία 20ήμερη απεργία (μέσω της οποίας διεκδικείται η μη περαιτέρω μείωση των μισθών, η μη περεταίρω ελαστικοποίηση και η αναίρεση των απολύσεων). Το ενδιαφέρον στοιχείο είναι ότι η εταιρεία δεν ενδιαφέρεται πια να διαπραγματευθεί επί της ουσίας των αιτημάτων. Το μόνο ενδιαφέρον της είναι να καταστείλει. Χαρακτηριστικές είναι οι δηλώσεις ενός στελέχους της British Airways στην εφημερίδα Guardian (27/6/2010): «Εκφράζουμε τις ανησυχίες μας μόνο στους πιο έμπιστους μας συνεργάτες. Όλο αυτό δεν έχει να κάνει μόνο με την εξοικονόμηση κόστους αλλά με τη διάλυση του πρωτοβάθμιου σωματείου BASSA (σωματείου αεροσυνοδών) και του δευτεροβάθμιου Unite. Όπως και τα πληρώματα καμπίνας έτσι κι εμείς αισθανόμαστε ότι όποιος διατυπώσει απλώς διαμαρτυρία για το ύφος της διαχείρισης της κατάστασης κινδυνεέυι με απόλυση».

^{^[28]}. Σύμφωνα με το ΔΝΤ στις χώρες του G7, το ποσοστό των μισθών επί του ΑΕΠ έπεσε κατά 5,8% ανάμεσα στο 1983 και το 2006, εντός της Ευρωπαϊκής Ένωσης το ποσοστό έπεσε κατά 8,6% και στη Γαλλία 9,3% (Michel Husson: Η πτωτική τάση του ποσοστού των μισθών).

^{^[29]}. Η κρίση επέβαλλε το ΔΝΤ ως σωτήρα και καθοδηγητή της αναδιάρθρωσης στην Ισλανδία, την Ουγγαρία, την Λιθουανία, το Πακιστάν το 2009 και στην Ελλάδα το 2010. Η συμφωνία της 9^ης Μαϊου ουσιαστικά επιβάλλει προληπτικά μέτρα αντίστοιχα με αυτά που ελήφθησαν στην Ελλάδα και στα υπόλοιπα κράτη της Ευρωπαικής Ένωσης ανάλογα με τη θέση τους στην εσωτερική ιεραρχία. Οι φυσικές καταστροφές επιτρέπουν τη στρατιωτικοποίηση για την επιβολή της αναδιάρθρωσης στη Νέα Ορλεάνη (τυφώνας Κατρίνα 2006), στη Χιλή και την Αϊτή (σεισμοί 2010). Πολλοί μικροί αγρότες στην Ινδία αυτοκτονούν υπό την πίεση των χρεών και έτσι επιταχύνεται η απαλλοτρίωση της γης που απαιτείται ώστε να εφαρμοστεί και στην Ινδία το αναδιαρθρωμένο μοντέλο συσσώρευσης.

^{^[30]}. Όσο οι κοινωνίες γίνονται πλουσιότερες, οι πολίτες όλο και περισσότερο θέλουν καλύτερα σχολεία, καλύτερη ιατρική περίθαλψη και άλλες κρατικές υπηρεσίες. Αυτή η χώρα [ΗΠΑ] ακολουθεί το ίδιο μοτίβο, αλλά χωρίς να πληρώνει τους απαραίτητους φόρους. Αυτός ο συνδυασμός μας βάζει σε τροχιά ενός χρέους τύπου Ελλάδας. Μ’ έναν πρόχειρο υπολογισμό, η κυβέρνηση θα χρειαστεί να προχωρήσει σε περικοπή δαπανών και αύξηση φόρων συνολικού ποσού ίσου με 7 έως 10% του ΑΕΠ. Όσο περισσότερο περιμένουμε, τόσο μεγαλύτερες θα πρέπει να είναι οι περικοπές (λόγω των συσσωρευόμενων τόκων). 7% του ΑΕΠ είναι σχεδόν 1 τρις δολάρια σήμερα. Με ασφαλή στοιχεία, ολόκληρος ο προϋπολογισμός της Medicare (κρατικής ιατρικής πρόνοιας) είναι περίπου 450 δις. Οι προϋπολογισμοί για την εκπαίδευση, την ενέργεια, την ασφάλεια, τη δικαιοσύνη, την εργασία, το κράτος, τις μεταφορές και τα τμήματα υποθέσεων των βετεράνων είναι λιγότερο από 600 δις. (NY Times 12/5/2010)

^{^[31]}. Αξιωματικοί του Πενταγώνου στο παρελθόν εξέφρασαν την ανησυχία τους ότι η χρήση της Εθνοφρουράς με ένα τέτοιο τρόπο μπορεί να παρερμηνευθεί ως στρατιωτικοποίηση των συνόρων, αν και κάποιοι πιθανόν να υποστηρίξουν ότι μια αυξημένη παρουσία της αστυνομίας θα μπορούσε με παρόμοιο τρόπο να είναι μια μορφή στρατιωτικοποίησης. (http://libcom.org/news/obama-send-1200-national-guard-troops-us-mexico-border-28052010)

^{^[32]}. Αποσπάσματα από συνέντευξη του M. Davis ήδη από το 1997 για την κατάσταση στην Καλιφόρνια: Αυτό που βλέπει κανείς να συμβαίνει παντού είναι τα μέτρα που λαμβάνονταν κάποτε για συγκεκριμένες φυλετικές μειονότητες να επεκτείνονται σιγά σιγά αργά και στη νεολαία. Όλες οι ανεπτυγμένες χώρες αντιμετωπίζουν τους νέους ως εγκληματίες. Ακόμη και τα πλουσιότερα παιδιά στο L.A., αντιμετωπίζουν την αστυνομική καταστολή. Δεν μπορούν να κοιμηθούν ένα βράδυ στην παραλία. Οι αστυνομικοί κατάσχουν τα μεγάφωνα των αυτοκινήτων τους επειδή παίζουν πολύ δυνατά μουσική. Είναι ενδιαφέρον, γιατί, ίσως, συσσωρεύονται οι συνθήκες ξεσπάσματος μιας νεανικής εξέγερσης. Αυτή η προσπάθεια να ελεγχθεί και να αστυνομευθεί ο δημόσιος χώρος ορίζει εκ νέου την πολιτική κατηγορία «νεολαία». Είναι πλέον αδύνατο να συζητήσει κανείς στις ΗΠΑ για το ζήτημα των θέσεων εργασίας [...] Αν μιλούσε κανείς για το ζήτημα της πλήρους απασχόλησης μπροστά σε κοινό, οι ακροατές θα κουνούσαν το κεφάλι τους και θα έφευγαν από την αίθουσα. Πριν από 25 χρόνια η πλήρης απασχόληση ήταν το πρόγραμμα του Δημοκρατικού κόμματος, δηλαδή, της μίας πτέρυγας του αμερικάνικου καπιταλισμού. Τώρα είναι εντελώς αδύνατο να πάρει κανείς στα σοβαρά κάποιον που μιλάει για πλήρη απασχόληση. Από την άλλη πλευρά δύο μήνες πριν ο κυβερνήτης της Καλιφόρνια είχε μια σοβαρή, ήρεμη και λογική συζήτηση σχετικά με το αν θα έπρεπε να εκτελούν 16χρονους, να τους στέλνουν στους θαλάμους αερίων, ή να τους εκτελούν με ένεση. Η Καλιφόρνια έχει γίνει πια μια κοινωνία στην οποία το θέμα αυτό συζητείται σοβαρά. Αλλά οποιαδήποτε συζήτηση για θέσεις εργασίας είναι ουτοπική, κατά κάποιον τρόπο, εξωφρενική.

^{^[33]}. Αυτό το κομμάτι του κειμένου συμπληρώνεται από το κείμενο Δημοκρατία: Καμία διέξοδος.

^{^[34]}. Μπορούμε να μιλάμε για αυτονομία μόνο αν η εργατική τάξη είναι ικανή να σχετίζεται με τον εαυτό της ενάντια στο κεφάλαιο και να βρίσκει σ’ αυτή τη σχέση με τον εαυτό της τη βάση και την ικανότητα να επιβεβαιωθεί ως κυρίαρχη τάξη. Η αυτονομία υποθέτει ότι ο ορισμός της εργατικής τάξης δεν είναι μια σχέση αλλά είναι εγγενής σε αυτή. Επρόκειτο για ένα ζήτημα τυποποίησης αυτού που είμαστε στη σημερινή κοινωνία ως βάση για τη νέα κοινωνία, η οποία θα φτιαχτεί ως η απελευθέρωση αυτού που είμαστε. Από το τέλος του πρώτου παγκοσμίου πολέμου μέχρι και τις αρχές της δεκαετίας του ’70, η αυτονομία και η αυτοοργάνωση δεν ήταν απλώς η άγρια απεργία και μια περισσότερο ή λιγότερο συγκρουσιακή σχέση με τα συνδικάτα. Η αυτονομία ήταν το σχέδιο μιας επαναστατικής διαδικασίας που εκτεινόταν από την αυτοοργάνωση μέχρι την επιβεβαίωση του προλεταριάτου ως κυρίαρχης τάξης της κοινωνίας, μέσω της απελευθέρωσης και της επιβεβαίωσης της εργασίας ως τρόπου οργάνωσης της κοινωνίας. Απελευθερώνοντας την «αληθινή κατάσταση» της εργατικής τάξης από την ενσωμάτωσή της στον καπιταλιστικό τρόπο παραγωγής, μια ενσωμάτωση η οποία αντιπροσωπευόταν σε όλους τους πολιτικούς και συνδικαλιστικούς θεσμούς, η αυτονομία ήταν η επανάσταση εν εξελίξει, η εν δυνάμει επανάσταση. Αν αυτή ήταν ακριβώς η ημερήσια διάταξη της Υπεραριστεράς, δεν ήταν μόνο μια ιδεολογία. Η αυτοοργάνωση, η ισχύς των συνδικάτων και το εργατικό κίνημα ανήκαν στον ίδιο κόσμο της επανάστασης ως επιβεβαίωσης της τάξης. Η επιβεβαίωση του αληθινού επαναστατικού είναι, που εκδήλωνε τον εαυτό της στην αυτονομία, δε θα μπορούσε να έχει τον παραμικρό υπαινιγμό πραγματικότητας αν δεν ήταν η καλή, μη αλλοτριωμένη πλευρά της ίδιας πραγματικότητας που ανήκε στο ισχυρό εργατικό κίνημα το οποίο «περιόριζε» την τάξη. Το ίδιο το εργατικό κίνημα ήταν επίσης η εγγύηση της ανεξαρτησίας της τάξης η οποία ήταν έτοιμη να επαναοργανώσει τον κόσμο καθ’ εικόνα της. Ήταν αρκετό να αποκαλυφθεί η αληθινή φύση αυτής της εξουσίας στην ίδια μέσω της απογραφειοκρατικοποίησής της, της αποαλλοτρίωσής της. Καθόλου σπάνιο δεν ήταν το να περνούν οι εργάτες από την αναγκαστικά εφήμερη συγκρότηση αυτόνομων οργανώσεων αγώνα στο παράλληλο σύμπαν του σταλινισμού που είχε θριαμβεύσει ή, στη βόρεια Ευρώπη, στη δημιουργία ισχυρών συνδικάτων. Η αυτονομία και το εργατικό κίνημα τροφοδοτούσαν και ενθάρρυναν το ένα το άλλο με έναν αμοιβαίο τρόπο. Ο σταλινικός ηγέτης ήταν ίσως «για τους εργάτες το ισοδύναμο του αφεντικού ελέω θεού», αλλά ήταν επίσης και το θεσμικό αντίστοιχο της αυτονομίας. Η αυτοοργάνωση ως επαναστατική θεωρία είχε νόημα στις ίδιες συνθήκες ακριβώς με αυτές που δόμησαν το «παλιό εργατικό κίνημα». Η αυτοοργάνωση είναι ο αυτοοργανωμένος αγώνας με την αναγκαστική επέκτασή του στην αυτοοργάνωση των παραγωγών∙ με μια λέξη, απελευθερωμένη εργασία∙ με μια άλλη λέξη, αξία […] Αυτονομία είναι η πρακτική, η θεωρία και το επαναστατικό σχέδιο της εποχής του «φορντισμού». Το υποκείμενό της είναι ο εργάτης και θεωρεί ότι η κομμουνιστική επανάσταση είναι η απελευθέρωσή του, δηλαδή η απελευθέρωση της παραγωγικής εργασίας. Προϋποθέτει ότι οι διεκδικητικοί αγώνες είναι βήματα προς την επανάσταση, και ότι το κεφάλαιο αναπαράγει και επιβεβαιώνει την εργατική ταυτότητα εντός της εκμεταλλευτικής σχέσης. (Theorie Communiste, Self-organisation is the first act of the revolution ; it then becomes an obstacle which the revolution has to overcome, http://libcom.org/library/self-organisation-is-the-first-act-of-the-revolution-it-then-becomes-an-obstacle-which-the-revolution-has-to-overcome)

^{^[35]}. Για τους αγώνες αυτούς στην Ελλάδα και στη Γαλλία δες και Blaumachen τ.3.

^{^[36]}. Lyannaj kont pwofitasyon (LKP), συμμαχία κατά των υπερκερδών, της υπερ-εκμετάλλευσης

^{^[37]}. Ο κατώτερος μισθός στην Κίνα ήταν περίπου το 15% του μέσου κατώτερου μισθού σε ολόκληρο τον πλανήτη μέχρι τα τέλη του Μάη 2010 (World Wage Research, 31/5/2010). Τον Ιούνιο του 2010 ξεκίνησαν να δίνονται αυξήσεις μισθών σε απάντηση των δυναμικών εργατικών αγώνων.

^{^[38]}. Η κατάσταση δεν είναι ίδια σε ολόκληρη την Κίνα. Πολύ διαφορετικές εκφάνσεις της αναπαραγωγής του κεφαλαίου εμφανίζονται στην ανεπτυγμένη παραλιακή ζώνη του νότου, στην αναπτυσσόμενη ενδοχώρα που βρίσκεται κοντά στα αστικά κέντρα των ακτών και στην απομακρυσμένη, ακόμη αγροτική σε μεγάλο βαθμό, ενδοχώρα. Χαρακτηριστικό παράδειγμα των αντιφάσεων αποτελεί η έλλειψη εργατικού δυναμικού στις ακτές που έχει προκαλέσει η βιομηχανική ανάπτυξη της ενδοχώρας και οι αυξήσεις μισθών που έχουν δοθεί μετά από αγώνες των εργατών στις παράκτιες πόλεις τους τελευταίους μήνες. Για μια περιγραφή των ταξικών αγώνων, Aufheben: Class conflicts in the transformation of China

^{^[39]}. Τα πιο πρόσφατα στατιστικά επιβεβαιώνουν τους φόβους για αστάθεια του συστήματος. Μέσα στο πρώτο τρίμηνο και ενώ οι απώλειες θέσεων εργασίας και οι επιστροφές των εσωτερικών μεταναστών στη γενέτειρα τους έχουν αυξηθεί κατακόρυφα στην Κίνα έλαβαν χώρα 58000 «μαζικές διαμαρτυρίες» Η ίδια η κυβέρνηση μιλάει για απεργίες, διαδηλώσεις, μπλοκαρίσματα δρόμων και άλλες μορφές μαζικής διαμαρτυρίας. Αν αυτή τάση συνεχιστεί το 2009 θα ξεπεράσει με πάνω από 230.000 συμβάντα όλες τις προηγούμενες χρονιές. Το 2008 καταγράφηκαν 120.000 μαζικές διαμαρτυρίες και το 2006 90.000.

^{^[40]}. Τουλάχιστον το ένα τρίτο των εργατών των εργοστασίων είναι σε καθεστώς μαθητείας, η χρήση φοιτητών και εποχιακών εργατών στα κατασκευαστικά εργοστάσια στην Κίνα είναι ευρύτατη καθώς η ζήτηση εργατικής δύναμης ξεπερνά την προσφορά. Αυτή η κατάσταση από την άλλη πλευρά έχει αυξήσει τη διαπραγματευτική δύναμη των εργατών σε ολόκληρη τη νότια Κίνα. «Η υπερπροσφορά εργατικής δύναμης που υπήρχε στην Κίνα προηγουμένως σήμαινε ότι η παραγωγή μπορούσε να από-αυτοματοποιηθεί και η φθηνή εργασία να αντικαταστήσει τις μηχανές» δήλωσε ο Arthur Kroeber, διευθύνων σύμβουλος της εταιρείας συμβούλων επιχειρήσεων Dragonomics που εδράζεται στο Πεκίνο. «Ακόμη και αν δεν άρεσε στους εργάτες αυτή η κατάσταση ήξεραν ότι υπήρχαν τουλάχιστον 10 άλλοι που περίμεναν στη σειρά για να κάνουν την ίδια δουλειά μ’ αυτούς. Τώρα δεν υπάρχει κανένας να τους πάρει τη δουλειά». (Financial Times 2/6/2010).

^{^[41]}. Περισσότερες πληροφορίες σε άρθρο του Le Monde που βρίσκεται στην http://dndf.org/?p=3381 και στο The Waltz before the storm: Summary of struggles, kidnapping and actions in factories and companies, 2009 (http://polisson.blogsport.de/archiv-braves/last-months/the-waltz-before-the-storm-summary-of-sturggles-kidnapping-and-actions-in-factories-and-companies-2009/).

^{^[42]}. Οι φιάλες γκαζιού είναι μέσα στο εργοστάσιο, έτοιμες να εκραγούν αν χρειαστεί. Οι 366 εργάτες του New Fabris Chatellerault, ειδικευμένοι στο χυτήριο αλουμινίου για αυτοκίνητα, αποφάσισαν να χρησιμοποιήσουν ριζικές απειλές. Η εταιρεία βρίσκεται σε καθεστώς εκκαθάρισης και οι εργαζόμενοι απαιτούν καταβολή αποζημίωσης 30000 ευρώ ανά εργαζόμενο από τους βασικούς πελάτες της PSA και Renault μέχρι τις 31 Ιουλίου για να μην πραγματοποιήσουν τις απειλές τους (dndf.org)… Εργάτες του Γαλλικού κατασκευαστή εξαρτημάτων αυτοκιβήτων Sodimatex απειλούν ότι θα καταστρέψουν το εργοστάσιο αν δεν τους δοθεί μεγαλύτερη αποζημίωση για την απόλυση τους από αυτή που τους προσφέρεται. (http://libcom.org/news/sacked-factory-workers-threaten-blow-plant-12042010)

^{^[43]}. Το αίτημα για αποζημίωση αποτελεί ήδη μια ρήξη με προηγούμενα αιτήματα αγωνιζόμενων ανέργων για «εγγυημένο εισόδημα». Το αίτημα για κατώτερο εγγυημένο εισόδημα δηλαδή για κοινωνικό μισθό ήταν ουσιαστικά μια διεκδίκηση επιστροφής μέρους των κερδών που αποκομίζει το συνολικό κοινωνικό κεφάλαιο ώστε να αποφευχθεί το αδιέξοδο της αναπαραγωγής του προλεταριάτου. Ένα τέτοιο αίτημα είναι αντιφατικό καθώς το όριο του είναι η απόλυτα βέβαιη μη ικανοποίηση του μέσα στην αναδιάρθρωση. Η κρίση απονοηματοδότησε το αίτημα του κοινωνικού μισθού το μετέτρεψε σε «αίτημα για αποζημίωση απόλυσης». Το όριο αυτού του αιτήματος παράγει τον αγώνα που θα ταυτίζει την αναπαραγωγή με το ξεπέρασμα του καπιταλισμού.

^{^[44]}. Ο μισθός του ανειδίκευτου εργάτη στην υφασματοβιομηχανία είναι περίπου 0,86 $ στην Κίνα, 0,51 $ στην Ινδία, 0,44 $ στην Ινδονησία, 0,38 $ στο Βιετνάμ και 0,22 $ στο Μπαγκλαντές. Παρά το γεγονός αυτό ο πληθωρισμός είναι περίπου 20%. Στις περισσότερες χώρες του κόσμου με πολύ χαμηλούς μισθούς …
Ο αριθμός των βίαιων απεργιών λόγω μη καταβολής των μισθών ή των απολύσεων αυξάνεται σταθερά. Το νέο σημαντικό στοιχείο αυτή τη φορά είναι ότι οι εργάτες καταστρέφουν συστηματικά τα εργοστάσια και τον εξοπλισμό. Εκατοντάδες εργοστάσια έχουν βανδαλιστεί τους τελευταίους μήνες.
Προφανώς οι μηχανές τις οποίες χειρίζονται αποτελούν κυρίως τους στόχους των εργατών, οι οποίοι με θυμό τις καταστρέφουν χτυπώντας τες με λοστούς. 20000 εργάτες λεηλάτησαν και μετά έβαλαν φωτιά σε εργοστάσια παραγωγής βαμβακερών ενδυμάτων. Οι κυριότερες αρτηρίες της χώρας μπλοκαρίστηκαν και πολλά οχήματα πυρπολήθηκαν. Οι δρόμοι μετατράπηκαν σε πεδία μάχης μεταξύ των εργατών και του στρατού. Το ίδιο βράδυ σε πολλά άλλα εργοστάσια κατασκευής υφασμάτων και ενδυμάτων στο Μπαγκλαντές ξέσπασαν ταραχές..

^{^[45]}. Οι εργάτες σε τρία εργοστάσια παραγωγής εξαρτημάτων αυτοκινήτων της Visteon ξεκίνησαν απεργία διαρκείας το απόγευμα της 22 Μαρτίου 2010. «Όχι στους μισθούς φτώχειας. Αύξηση 5% ή τίποτα» ήταν το κεντρικό τους αίτημα. (http://libcom.org/news/indefinite-strike-begins-visteon-france-26032010)

^{^[46]}. Οι ελάχιστες εξαιρέσεις αποσόβησης απολύσεων κυρίως αγωνιστών με πολλές διασυνδέσεις στο ευρύτερο κίνημα απλώς επιβεβαιώνουν τον κανόνα.

^{^[47]}. Πρόκειται για πρακτικές αντίστοιχες με αυτές που χρησιμοποιούσε το προλεταριάτο στην Ιταλία τη δεκαετία του 1970 και ονομάζονταν autoreduzzione: Άρνηση πληρωμής, ή πληρωμή μέρους των λογαριασμών, εισιτηρίων, διοδίων, ενοικίων, δόσεων δανείων κ.ο.κ.

^{^[48]}. Ένα κείμενο κριτικής στο «κόμμα του ένοπλου» που εκδόθηκε τον Δεκέμβρη του 2009 και αναπτύσσει περισσότερο το ζήτημα μπορεί να βρεθεί στο: http://athens.indymedia.org/front.php3?lang=el&article_id=1112328

Blaumachen #4, editorial

admin — Fri, 09 Jul 2010 16:49:54 +0000

«Η ισχύς της αποπληθωριστικής τάσης, και ο βαθμός στον οποίο το κράτος την αντισταθμίζει, θα καθορίσουν πόσο γρήγορα αυτή [η κρίση] θα μετατραπεί σε κρίση εμπιστοσύνης στο κράτος, το δολάριο, το ευρώ κλπ. Όταν φτάσουμε σ’ αυτό το σημείο, δεν υπάρχει άλλη ανώτερη δύναμη που να μπορεί να προσφέρει σωτηρία. Ο καπιταλισμός γίνεται ό,τι πιο επικίνδυνο όταν η φυγή προς τα εμπρός είναι η μόνη εναπομείνασα εναλλακτική».
Crisis of value, Sander, στο Internationalist Perspective #51, Ιούνιος 2009

«Είμαστε σε πόλεμο»
Γ. Παπανδρέου, Μάρτιος 2010

Πριν ενάμιση χρόνο, κι ενώ είχε ήδη διαγραφεί η αρχική φάση της παγκόσμιας καπιταλιστικής κρίσης, με καταρρεύσεις χρηματοπιστωτικών εταιριών, κλείσιμο παραγωγικών μονάδων και χιλιάδες νέους απολυμένους και άστεγους, οι ταραχές του Δεκέμβρη στην Ελλάδα ξέσπασαν ως μια μη διεκδικητική κριτική που άγγιζε το σύνολο των σύγχρονων κοινωνικών σχέσεων, αποτελώντας ιστορικό ορόσημο για την ταξική πάλη σε πλανητικό επίπεδο. Λίγους μήνες μετά, γραφόταν στο editorial του 3ου τεύχους ότι «ο Δεκέμβρης μας άλλαξε». Αν το διαπιστευμένο τέλος της εξέγερσης διατήρησε για κάποιο καιρό μια μελαγχολία, ο θεωρητικός απολογισμός της, της δύναμης που ήταν ταυτόχρονα και το όριο της εξέγερσης, έθετε συγκεκριμένους προβληματισμούς: Πώς μια περίοδος ύφεσης των προλεταριακών αγώνων -με τους όρους που μέχρι τότε κατανοούσαμε την ταξική πάλη, αντλώντας από την ιστορική παράδοση της κομμουνιστικής αριστεράς και της εργατικής αυτονομίας- παρήγαγε «τα πιο σημαντικά ιστορικά γεγονότα των τελευταίων 35 χρόνων στην Ελλάδα»; Ποια ήταν η σύνδεση των καταστροφικών πρακτικών του Δεκέμβρη με την κρίση αναπαραγωγής των καπιταλιστικών σχέσεων; Πώς σχετιζόταν η εξέγερση και ο μη διεκδικητικός της χαρακτήρας με τους εν εξελίξει καθημερινούς προλεταριακούς αγώνες; Και τελικά, γιατί δεν επεκτάθηκε στο πεδίο παραγωγής υπεραξίας και αναγκαστικά υποχώρησε; Οι παραπάνω προβληματισμοί αναζητούσαν επίμονα μια θεωρητική επαναδιαπραγμάτευση.

Τα πρώτα βήματα αυτής της επαναδιαπραγμάτευσης παρουσιάστηκαν στο κείμενο ‘Δεκέμβρης 2008: Μια προσπάθεια να ανιχνεύσουμε τη δύναμη και τα όρια του αγώνα μας’. Ήδη από τότε ήταν εμφανές ότι η επιρροή του θεωρητικού συστήματος της ομάδας Théorie Communiste (TC) ήταν σημαντική. Αποτιμώντας την εξέγερση του Δεκέμβρη και προσπαθώντας να αποσαφηνίσουμε τη σχέση της με τους σύγχρονούς της προλεταριακούς αγώνες, από τις ταραχές στα γαλλικά προάστια και το κίνημα ενάντια στη CPE μέχρι το φοιτητικό κίνημα των καταλήψεων του 2006-07 και τις κινητοποιήσεις των καθαριστριών της ΟΙΚΟΜΕΤ, καταλαβαίναμε ότι τα φαντάσματα του παρελθόντος έπρεπε να εγκαταλειφθούν. Η επανάσταση δεν μπορεί πλέον να αντιμετωπίζεται ως το αποτέλεσμα της συσσωρευτικής πορείας ενδυνάμωσης και ενοποίησης της τάξης, μέσα από την ολοένα και πιο αυτόνομη έκφραση των αγώνων της. Αυτό που μας χωρίζει από τις προηγούμενες επαναστάσεις δεν είναι μόνο μερικές δεκαετίες, αλλά ο μετασχηματισμός της ίδιας της εκμεταλλευτικής σχέσης -άρα του ορίζοντα της ταξικής πάλης- που προκλήθηκε από τις αντεπαναστάσεις που τις ακολούθησαν και αντιστοιχούσαν στο ιστορικό περιεχόμενό τους. Επομένως, απέναντι στην απογύμνωση του πλούτου των προλεταριακών πρακτικών της εξέγερσης σε συνδικαλιστικά και κομμουναλιστικά ή σε εξεγερσιακό ακτιβισμό, έγινε αναγκαία η θεωρητικοποίηση της κομμουνιστικής επανάστασης στη μοναδική της πραγματικότητα, δηλαδή όπως την παράγουν οι αγώνες που δίνονται κάθε μέρα σήμερα, οι οποίοι επιβεβαιώνουν ότι πλέον «από τους διεκδικητικούς αγώνες μέχρι την επανάσταση δεν μπορεί παρά να υπάρξει μία ρήξη, ένα ποιοτικό άλμα», όπως έγραφε η TC πριν μερικά χρόνια.

Από τότε που γραφόταν το 3ο τεύχος ζήσαμε ραγδαίες εξελίξεις. Η παγκόσμια καπιταλιστική κρίση υπερσυσσώρευσης παρουσιάζεται πλέον ως κρίση χρέους κρατών που τείνει να γενικευτεί και απειλεί να μετατραπεί σε νομισματική κρίση, καταρχήν στη ζώνη του ευρώ: «Διακεκριμένοι ειδικοί του City άρχισαν να αναγείρουν την πρόβλεψη μιας ‘Μεγάλης Ύφεσης ΙΙ’ εν μέσω ανησυχιών ότι η ευρωπαϊκή οικονομική κρίση θα μπορούσε να πυροδοτήσει ένα βαθύτερο ξέσπασμα χάους», έγραφε η βρετανική Telegraph στις 21 Μαΐου. Τα αφεντικά σε πλανητικό επίπεδο προσπαθούν να αποκαταστήσουν την κερδοφορία εμβαθύνοντας την αναδιάρθρωση ενάντια σε κάθε ανελαστικότητα στην αναπαραγωγή της εργατικής τάξης. Σ’ αυτή τη φάση μάλιστα, στοχεύουν στρατηγικά την Ευρώπη: «με χαμηλή ανάπτυξη, χαμηλό ρυθμό γεννήσεων και μεγαλύτερο προσδόκιμο ζωής, η Ευρώπη δεν μπορεί πλέον να σηκώσει οικονομικά τον άνετο τρόπο ζωής της, τουλάχιστον όχι χωρίς μια περίοδο λιτότητας και σημαντικών αλλαγών» (New York Times, 22 Μαΐου). Στην ατζέντα βρίσκεται η μαζική απαξίωση μεταβλητού κεφαλαίου, που σημαίνει την ολοένα και πιο επισφαλή προλεταριακή αναπαραγωγή, μέσα από μια σειρά εκσυγχρονισμένων προγραμμάτων δομικής προσαρμογής. Μάλιστα, η Ελλάδα έγινε το πειραματικό εργαστήριο της απόπειρας έναρξης αυτής της νέας φάσης της αναδιάρθρωσης στην Ευρώπη. Με το κέρδος που αντλείται από το προλεταριάτο που ζει και εργάζεται στη χώρα να πέφτει από το 2006, τις εξαγωγές να συρρικνώνονται και την οικονομία να βρίσκεται επίσημα σε ύφεση από τις αρχές του 2009, ως τοπική εκδήλωση της παγκόσμιας έλλειψης υπεραξίας, οι πρωτοβουλίες του κάθε ατομικού κεφαλαίου για διασφάλιση της κερδοφορίας του (περικοπές θέσεων εργασίας, εφαρμογή της εκ περιτροπής εργασίας, προσπάθεια συμπίεσης των μισθών, κλείσιμο εργοστασίων) και οι επιμέρους κρατικές απόπειρες εξορθολογισμού ήταν ανεπαρκείς. Το κράτος, ως καθολικός εγγυητής της αναπαραγωγής της σχέσης εκμετάλλευσης, όφειλε να προχωρήσει σε μια ‘θεραπεία σοκ’, κεντρικοποιώντας και επιταχύνοντας την απαξίωση μεταβλητού κεφαλαίου, χρησιμοποιώντας το δημόσιο χρέος ως τρομοκρατία ενάντια στην εργατική τάξη.

Ταυτόχρονα, καθώς το παγκόσμιο κεφάλαιο έχει κηρύξει τον πόλεμο στο παγκόσμιο προλεταριάτο, το τελευταίο διάστημα βίαιοι αγώνες πολλαπλασιάστηκαν στην Κίνα και σε ολόκληρη την νοτιοανατολική Ασία, στελέχη επιχειρήσεων σκοτώθηκαν από εξαγριωμένους εργάτες τόσο στην Κίνα όσο και στην Ινδία, καμιά πενηνταριά εργοστάσια πυρπολήθηκαν κατά τη διάρκεια εργατικών ταραχών στο Μπαγκλαντές, εργάτες απήγαγαν αφεντικά ή απειλούσαν να ανατινάξουν εργοστάσια στη Γαλλία, ενώ άλλοι κατέλαβαν παραγωγικές μονάδες μπύρας στο Βέλγιο, απαλλοτριώνοντας και χαρίζοντας κιβώτια μπύρας. Εκτεταμένες λεηλασίες καταστημάτων έγιναν μετά τους σεισμούς σε Αϊτή και Χιλή, ενάντια στις οποίες ο αμερικάνικος στρατός κινητοποιήθηκε σε ρόλο πλανητικής αστυνομίας με στόχο την επανένταξη της επιβίωσης στην εκμεταλλευτική σχέση. Σημαντικές ταραχές συνέβησαν στο Ιράν, την Αλγερία και την Καραϊβική -το περιεχόμενο των οποίων σε κάθε περίπτωση καθορίστηκε από την ιδιαιτερότητα της αναπαραγωγής του κεφαλαίου σε κάθε χώρα- και καταλήψεις πανεπιστημιακών κτιρίων στην Καλιφόρνια και τη Νέα Υόρκη. Στην Ελλάδα, παράχθηκε μια αύξηση της προλεταριακής βίας στο δρόμο, όπως αυτό αποτυπώθηκε στις απεργιακές διαδηλώσεις των τελευταίων μηνών. Αποκορύφωμα ήταν η 5η Μαΐου, όπου στη διαδήλωση που είχαν καλέσει η ΓΣΕΕ και η ΑΔΕΔΥ την ημέρα που «συζητιόταν» στη Βουλή το «πακέτο διάσωσης της ελληνικής οικονομίας» συμμετείχαν διακόσιες χιλιάδες άνθρωποι μόνο στην Αθήνα και έλαβαν χώρα εκτεταμένες επιθέσεις ενάντια στην ιδιοκτησία, ενώ έγιναν τουλάχιστον τρεις μαζικές προσπάθειες εισβολής στο χώρο του κοινοβουλίου, με τα συνθήματα «να καεί το μπουρδέλο η Βουλή» και «μπάτσοι γουρούνια δολοφόνοι» να εκφράζουν την αυθόρμητη οργισμένη αντίδραση ενός μεγάλου αριθμού διαδηλωτών. Ακόμα και τις ημέρες που γράφονταν αυτές οι γραμμές, σχολεία και αστυνομικά τμήματα δέχονταν επίθεση στο ‘μικρό Μογκαντίσου’ της Στοκχόλμης από πιτσιρικάδες μετανάστες δεύτερης γενιάς, ενώ σε σφοδρές συγκρούσεις με την αστυνομία εμπλέκονταν απεργοί απασχολούμενοι στη διοργάνωση του παγκόσμιου κυπέλλου ποδοσφαίρου στη Νότια Αφρική. Φαίνεται ότι είχε δίκιο ο Mike Davis όταν έλεγε, σχολιάζοντας την εξέγερση του Δεκέμβρη, «ότι όλος ο κόσμος έχει πάρει φωτιά και η Αθήνα είναι η πρώτη σπίθα».

Το 4ο τεύχος είναι μια πιο συγκροτημένη προσπάθεια έκθεσης μιας συγκεκριμένης θεωρητικής αποσαφήνισης της σύγχρονης ιστορικής περιόδου της ταξικής πάλης, στην οποία η επανάσταση παράγεται ως άμεση κομμουνιστικοποίηση της ζωής, μέσα στη χαοτική ανάδυση των σύγχρονων προλεταριακών αγώνων, που παρά τον πολλαπλασιασμό τους παγκόσμια και την αύξηση της βιαιότητάς τους εξαιτίας της κρίσης αναπαραγωγής της σχέσης εκμετάλλευσης, δεν ενοποιούνται ως ανασύνθεση μιας ισχυρής εργατικής τάξης. Πουθενά η εργατική τάξη δεν επιβεβαιώνεται ως μια κοινωνική ολότητα που επιδιώκει να θριαμβεύσει απέναντι στην αντίπαλη τάξη. Είναι χαρακτηριστικό ότι οι προλεταριακοί αγώνες παραμένουν διάχυτοι και τεμαχισμένοι, καθώς αυτή είναι σήμερα η πραγματική ύπαρξη της τάξης μέσα στην καπιταλιστική αναπαραγωγή. Όμως, εντός τους παράγονται στιγμές που προεικονίζουν την άμεση αμφισβήτηση της ίδιας της προλεταριακής κατάστασης. Αλλά αν βλέπουμε την επανάσταση σήμερα να προεικονίζεται στις πρακτικές που έρχονται σε ρήξη με αυτό που έχει γίνει το γενικό όριο της ταξικής πάλης, δηλαδή την ίδια την δράση του προλεταριάτου ως τάξης, η οποία μπορεί πλέον μόνο να βρίσκει συνεχώς μπροστά της την επιβεβαίωση του κόσμου του αναδιαρθρωμένου καπιταλισμού, αυτό δεν σημαίνει ότι απλά περιμένουμε τον Δεκέμβρη να επαναληφθεί, ελπίζοντας να είναι περισσότερο διευρυμένος. Στον αναδιαρθρωμένο καπιταλισμό, το προλεταριάτο ούτε εξαφανίστηκε αλλά ούτε μετατράπηκε σε μια καθαρή αρνητικότητα. Η επανάσταση όμως πλέον δεν παράγεται ως επιβεβαίωσή του σε τάξη-για-τον-εαυτό της, γιατί η ίδια η εκμεταλλευτική σχέση έχει μεταμορφωθεί. Μέσα στην καθημερινή εξορισμού διεκδικητική ταξική δράση πρέπει να αναζητηθεί ό,τι προεικονίζει την αυτο-κατάργηση της τάξης στο ξεπέρασμα του κεφαλαίου:

«Δεν μπορεί κάποιος να θέλει ταυτόχρονα την ενότητα του προλεταριάτου και την κομμουνιστική επανάσταση, δηλαδή αυτή την ενότητα ως συνθήκη ή προϋπόθεση για την επανάσταση. […] Οι εργάτες χαλκεύουν τον εαυτό τους σε επαναστατική τάξη επαναστατικοποιώντας τις κοινωνικές σχέσεις, δηλαδή ό,τι αυτοί είναι στις κατηγορίες της ανταλλαγής και της μισθωτής εργασίας. Εντός των μισθολογικών αγώνων [ΣτΜ: του τρέχοντος κύκλου αγώνων], δεν βλέπουν την εμφάνιση μιας «δύναμης» ή ενός «σχεδίου», αλλά την αδυνατότητα ενοποίησης χωρίς την επίθεση στην ίδια την ύπαρξη της τάξης εντός του καταμερισμού της εργασίας και όλων των διαχωρισμών της μισθωτής σχέσης και της ανταλλαγής∙ που σημαίνει, χωρίς την αμφισβήτηση της ίδιας της τάξης, χωρίς μια επαναστατική πρακτική. Η μόνη ενοποίηση του προλεταριάτου είναι αυτή που πραγματοποιεί καταργώντας τον εαυτό του, δηλαδή είναι η ενοποίηση της ανθρωπότητας. Τα μέτρα κομμουνιστικοποίησης, εκκινώντας από οποιοδήποτε σημείο του καπιταλιστικού κόσμου (θα πρέπει να είναι μια πλειάδα σημείων ταυτόχρονα), θα έχουν το αποτέλεσμα της ταχείας κομμουνιστικοποίησης ή θα συντριβούν».

***

Το προσωρινό αποτέλεσμα αυτής της προσπάθειας θεωρητικοποίησης της παρούσας κατάστασης είναι το πρώτο κείμενο αυτού του τεύχους ‘Η ιστορική παραγωγή της επανάστασης της τρέχουσας περιόδου’. Το κείμενο επιδιώκει να δείξει πώς η αναδιάρθρωση, που ακολούθησε ως αντεπανάσταση την προλεταριακή ανταρσία γύρω από τον Μάη του ’68 και το ιταλικό θερμό φθινόπωρο, μετασχημάτισε την εκμεταλλευτική σχέση εγκαινιάζοντας μια νέα περίοδο συσσώρευσης του κεφαλαίου και αποτελώντας ταυτόχρονα φορέα της σύγχρονης καπιταλιστικής κρίσης, ως κρίσης της ίδιας της μισθωτής εργασίας. Την ίδια στιγμή, μελετάει πώς η μετασχηματισμένη αντίφαση μεταξύ των τάξεων και η κρίση της αναπαραγωγής της αποτυπώνονται στα νέα χαρακτηριστικά των προλεταριακών αγώνων, στη διαλεκτική σχέση μεταξύ της δυναμικής και των ορίων τους, και πώς μέσα από αυτούς προεικονίζεται σήμερα η υπέρβαση του κεφαλαίου ως αυτο-κατάργηση του προλεταριάτου, ως κομμουνιστικοποίηση. Ακολουθεί το κείμενο ‘Théorie Communiste’, ουσιαστικά μια αυτοπαρουσίαση της ομάδας που δημοσιεύτηκε στο 14ο τεύχος του περιοδικού το 1997, η οποία παρουσιάζει την ιστορική γενεαλογία του θεωρητικού της συστήματος που έχει τις απαρχές της στις αντιπαραθέσεις που εξελίχθηκαν στο χώρο της υπεραριστεράς στη Γαλλία κατά τη δεκαετία του ’70, όταν η αντεπανάσταση άρχιζε να σαρώνει την παιγνιώδη χαρά της εξέγερσης του Μάη και μαζί τις προηγούμενες βεβαιότητες των ριζοσπαστών. Το αρχικό κείμενο της TC συμπληρώνεται από το επίμετρο ‘Από την TC14 στη θεωρία της απόκλισης’ που γράφτηκε το 2009 για την παρούσα έκδοση και καλύπτει την εξέλιξη της θεωρητικής της επεξεργασίας στο διάστημα που μεσολάβησε, όσον αφορά τη θεωρητικοποίηση των πρακτικών που παράγονται μέσα στους προλεταριακούς αγώνες και δείχνουν προς την υπέρβαση της ίδιας τους της φύσης ως αγώνων της τάξης που είναι μόνο τάξη του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής. Το κείμενο ‘Η παρέμβαση και το ρεύμα της κομμουνιστικοποίησης’ γράφτηκε από τον Bernard Lyon, ένα μέλος της TC, τον Αύγουστο του 2008. Το κείμενο, έχοντας ως αφορμή τις αντιπαραθέσεις σχετικά με το ζήτημα της «παρέμβασης στους ταξικούς αγώνες», δηλαδή ένα ζήτημα τελικά πολιτικής πρωτοπορίας, αλλάζει τους ίδιους τους όρους της συζήτησης, εστιάζοντας στο γεγονός ότι είναι η σύγχρονη αντίφαση μεταξύ των τάξεων που παράγει την αναγκαιότητα λήψης μέτρων που θα κομμουνιστικοποιούν τη ζωή ως επανάσταση μέσα στην επανάσταση. Υπό αυτό το πρίσμα διαπραγματεύεται τόσο τη θεωρητική επεξεργασία όσο και τη δράση αυτών που ονομάζει «υπέρμαχους της κομμουνιστικοποίησης». Τέλος, στο τεύχος περιλαμβάνεται η προκήρυξη ‘Δημοκρατία: καμία διέξοδος’, η οποία μοιράστηκε στις απεργιακές διαδηλώσεις της 11ης Μάρτη σε Αθήνα και Θεσσαλονίκη.

Ευχαριστούμε τον σύντροφο Θ. για τη μετάφραση του κειμένου ‘Théorie Communiste’, τη συνεισφορά του στη μετάφραση του ‘Η παρέμβαση και το ρεύμα της κομμουνιστικοποίησης’ και τα σχόλιά του στο ‘Η ιστορική παραγωγή της επανάστασης της τρέχουσας περιόδου’, την Γιώτα για την φιλολογική επιμέλεια, όπως και όλους όσοι βοήθησαν με τον τρόπο τους στην έκδοση αυτού του τεύχους.

Ροκαμαδούρ για το Blaumachen
Ιούνιος 2010

Δεκέμβρης 2008: Μια προσπάθεια να ανιχνεύσουμε τη δύναμη και τα όρια του αγώνα μας

admin — Thu, 02 Jul 2009 06:50:55 +0000

Παρόλο που το κράτος και το θέαμα προσπάθησαν να υποβιβάσουν τα γεγονότα του Δεκέμβρη του 2008 σε «εξέγερση των νέων», οι οποίοι λόγω της έμφυτης ευαισθησίας της ηλικίας τους έχουν κάθε δίκιο να αντιδρούν στον κόσμο των μεγαλύτερων, υπάρχουν στοιχεία σε αυτά που τα καθιστούν τα πιο σημαντικά ιστορικά γεγονότα των τελευταίων 35 χρόνων στην Ελλάδα. Ο Δεκέμβρης ήταν εξέγερση μιας μειοψηφίας της εργατικής τάξης που ζει σ’ αυτή τη γωνιά του κόσμου. Με τις πράξεις της, αυτή η μειοψηφία άσκησε κριτική στις σύγχρονες κοινωνικές σχέσεις∙ στην εργασία, στο εμπόρευμα, στο κράτος. Αυτή η καταστροφική και ταυτόχρονα δημιουργική κριτική ήταν αντικαπιταλιστική και όχι μεταρρυθμιστική∙ εξέφρασε την ανάγκη για το ξεπέρασμα των καπιταλιστικών σχέσεων.

Κατεβάστε το κείμενο από το τρίτο τεύχος του περιοδικού Blaumachen σε μορφή PDF

Blaumachen #3, editorial

admin — Wed, 01 Jul 2009 16:55:03 +0000

«Καληνύχτα Κεμάλ, αυτός ο κόσμος δεν θα αλλάξει ποτέ.»
…είπε ο Μωάμεθ στο Σεβάχ

«Ξύπνα Κεμάλ,
αυτός ο κόσμος πήρε φωτιά!»

Έχουν περάσει δύο χρόνια από την τελευταία έκδοση του περιοδικού Blaumachen. Από τότε μεσολάβησαν πολλά. Το επιταχυνόμενο σκάσιμο της χρηματοπιστωτικής φούσκας έφερε ξανά στην επιφάνεια την καπιταλιστική κρίση και ενώ τα αφεντικά ενέτειναν την επίθεση στην αναπαραγωγή της εργατικής τάξης, μια παγκόσμια όξυνση των ταξικών συγκρούσεων άρχισε να γίνεται ορατή. Κάπως έτσι διαμορφωνόταν το ιστορικό φόντο όταν μέσα σε μια νύχτα εμφανίστηκαν στο προσκήνιο οι εξεγερμένοι προλετάριοι του Δεκέμβρη. Μ’ αυτό το τεύχος επανερχόμαστε, προσπαθώντας να κάνουμε μια κριτική αποτίμηση αυτής της συγκλονιστικής ιστορίας. Όσα ζήσαμε κατά τη διάρκεια του Δεκέμβρη που πέρασε ήταν για εμάς η πιο ξεκάθαρη αποκάλυψη της τεράστιας δύναμης που μέλει να σαρώσει τον παλιό κόσμο. Οι εξεγέρσεις δεν είναι πια θολά γεγονότα του παρελθόντος, ειδήσεις από μακρινούς τόπους, ευχολόγια ή ουτοπίες. Ποιος θα τολμήσει πλέον να μας καληνυχτίσει νουθετώντας μας πως «αυτός ο κόσμος δεν θα αλλάξει ποτέ»;

Τί ήταν όμως αυτό το διαφορετικό στα γεγονότα του Δεκέμβρη που μας δίνει τη δυνατότητα να μιλάμε για ιστορική ρήξη, για πρωτοτυπία; Η απάντηση βρίσκεται στον πλούτο των πρακτικών του πλήθους των εξεγερμένων, σ’ όλα αυτά που έκαναν και τις δυνατότητες που ανέδειξαν οι πράξεις τους για το μέλλον, στις μαζικές και ανελέητες επιθέσεις ενάντια στους μπάτσους και τις εκτεταμένες καταστροφές κρατικών κτιρίων και εμπορικών καταστημάτων, στις απαλλοτριώσεις των εμπορευμάτων και την καταστροφή τους. Η απάντηση βρίσκεται στη σκανδαλώδη απουσία αιτημάτων και την απαξίωση της πολιτικής. Στην ενεργή συμμετοχή πλήθους μεταναστών, που εδώ και 20 περίπου χρόνια στην Ελλάδα, με ελάχιστες εξαιρέσεις, ήταν βυθισμένοι στη σιωπή. Βρίσκεται στην πρακτική της άρνησης που ισοπέδωσε όλες τις ταυτότητες των δρώντων υποκειμένων και ανέδειξε την κοινότητα των εξεγερμένων. Βρίσκεται στην ιστορική σύνδεση των πρακτικών όλων αυτών που δεν μπορούν πλέον να δουν τίποτα θετικό στο μέλλον, που βλέπουν ότι ο καπιταλισμός τους επιφυλάσσει μόνο την περαιτέρω υποτίμηση της ζωής τους.

Η εξέγερση του Δεκέμβρη δε γενικεύτηκε και αναγκαστικά υποχώρησε. Μία αποτίμηση της αναταραχής που θέλει να είναι χρήσιμη από τη σκοπιά της καταστροφής του κεφαλαίου οφείλει να αναδείξει και να επιχειρήσει να ερμηνεύσει τα όριά της. Αυτός είναι ο στόχος καταρχήν της καταγραφής των πρακτικών των εξεγερμένων προλετάριων και της συγκεκριμένης σύνθεσής τους. Αλλά αυτό δεν αρκεί. Πρέπει να συνοδεύεται από την ενδελεχή ανίχνευση της σχέσης αυτού του ιστορικού επεισοδίου αφενός με την καθημερινή εξέλιξη της ταξικής πάλης και αφετέρου με τη δυνατότητα της επανάστασης, δηλαδή της καταστροφής της σχέσης κεφάλαιο, της κομμουνιστικοποίησης της ζωής. Η εξέγερση πρέπει να αποτιμηθεί κριτικά μέσα στο ιστορικό πλαίσιο που ανήκει. Έτσι μπορεί να αποφευχθεί η ταυτολογική εξήγηση για την υποχώρηση κάθε εξέγερσης που λέει ότι το προλεταριάτο δεν κάνει την επανάσταση επειδή δεν καταστρέφει τον καπιταλισμό, αλλά και η διαχωρισμένη παγίωση των πρακτικών της εξέγερσης σε εξεγερσιακή πολιτική.

Ο Δεκέμβρης μας άλλαξε, όπως και πολλούς άλλους που βρέθηκαν στους δρόμους των εξεγερμένων πόλεων. Μας οδήγησε στο να δώσουμε μεγαλύτερη έμφαση στην ιστορικότητα της σχέσης κεφάλαιο, στη διαλεκτική της φύση και στο γεγονός ότι η δυνατότητα καταστροφής της εμπεριέχεται στην ίδια την αντιφατική της ανάπτυξη. Με το βασικό κείμενο αυτού του τεύχους «Δεκέμβρης 2008: Μια προσπάθεια να ανιχνεύσουμε τη δύναμη και τα όρια του αγώνα μας» προσπαθούμε ουσιαστικά να αναδείξουμε τη διαλεκτική μεταξύ της δύναμης του Δεκέμβρη και των εσωτερικών ορίων του. Όρια που αναγνωρίζουμε σαν ιστορικά και όχι σαν στρατηγικά ή τακτικά λάθη των προλετάριων ή της οργάνωσής τους. Επιστρέφοντας στο κεντρικό ερώτημα που είχαμε θέσει στο 1ο τεύχος του περιοδικού μας «πώς μπορεί το προλεταριάτο, ενεργώντας ως τάξη που ανήκει σ’ αυτόν τον τρόπο παραγωγής, στην αντίθεση του με το κεφάλαιο εντός της καπιταλιστικής σχέσης, να καταργήσει τις τάξεις και να κομμουνιστικοποιήσει τη ζωή;», επεκτείνουμε τη διαπίστωση της Théorie Communiste ότι «οι προλετάριοι δεν ‘είναι’ επαναστάτες, όπως ο ουρανός ‘είναι’ γαλάζιος, επειδή ‘είναι’ μισθωτοί και εκμεταλλευόμενοι, ούτε ‘είναι’ η διάλυση των υπαρχουσών συνθηκών. Στην αυτομεταμόρφωση τους συγκροτούν τον εαυτό τους από αυτό που είναι σε επαναστατική τάξη», με μια διαπίστωση που το Δεκέμβρη αντιληφθήκαμε τη δύναμή της και περιέχεται επίσης στο ίδιο κείμενο της ομάδας από τη Γαλλία: «Δεν υπάρχει θαυματουργή λύση γιατί δεν υπάρχει ενοποιητικό αίτημα. Η τάξη ενοποιείται μόνο στη διάρρηξη της σχέσης μέσα στην οποία τα αιτήματα έχουν νόημα: της καπιταλιστικής σχέσης».¹

Τοποθετώντας την εξέγερση του Δεκέμβρη στο ιστορικό πλαίσιο των σύγχρονων εκφράσεων της ταξικής πάλης στη Δύση, θεωρήσαμε επίσης χρήσιμο να συμπεριλάβουμε σ’ αυτό το τεύχος μια συνέντευξη που πήραμε από τη Γαλλίδα συντρόφισσα Jeanneneton, το 2007. Η άμεση εμπειρία της από το κίνημα ενάντια στη CPE και η δική μας από το φοιτητικό κίνημα του 2006-07 στην Ελλάδα συναντιούνται για να ξεδιαλύνουν τις συνδέσεις ανάμεσα στους δύο αυτούς αγώνες, που μαζί με τις ταραχές του 2005 στα γαλλικά προάστια, αποτελούν τους ιστορικούς τόπους όπου πρέπει να ψάξει κανείς για την άμεση προϊστορία της εξέγερσης του Δεκέμβρη.

Πηγαίνοντας όμως ακόμη μακρύτερα στο παρελθόν, αναζητώντας μέσα στο περιεχόμενο των ιστορικών εξεγέρσεων την απόσταση μεταξύ της σημερινής και της προηγούμενης ιστορικής περιόδου του κεφαλαίου, επιλέξαμε να συμπεριλάβουμε σ’ αυτό το τεύχος το κείμενο «Η παρακμή και η πτώση της θεαματικής-εμπορευματικής οικονομίας» για την εξέγερση των μαύρων προλετάριων στη συνοικία του Γουάτς, στο Λος Άντζελες, τον Αύγουστο του 1965. Πέρα από την αξία που έχει σαν ντοκουμέντο των γεγονότων μιας τόσο μακρινής χρονικά ιστορίας, αποτελεί μια σημαντική θεωρητική κατάθεση της επανάστασης της τότε εποχής.

Η έκδοση που κρατάτε στα χέρια σας συμπληρώνεται από ένα εκτενές χρονολόγιο των γεγονότων του Δεκέμβρη, εμπλουτισμένο με προκηρύξεις που κυκλοφόρησαν στην καρδιά της εξέγερσης. Η δουλειά αυτή έγινε με σκοπό να βοηθήσει στην όσο το δυνατόν πιο ολοκληρωμένη αποτύπωση του κλίματος που επικρατούσε και να αποτελέσει γραπτή παρακαταθήκη για το κίνημα, ενάντια στη λήθη που επιβάλλει η επιστροφή μας στην κανονικότητα.

Να σημειώσουμε, τελειώνοντας, ότι στο παρόν τεύχος δεν καταπιανόμαστε με τις εξελίξεις στο ταξικό μέτωπο μετά το τέλος της εξέγερσης, παρά μόνο στο περιθώριο του απολογισμού αυτής. Πολύ σημαντικές πτυχές αυτών των εξελίξεων, όπως η διαδικασία κανονικοποίησης μετά την πρωτοχρονιά του 2009, η σχέση της εξέγερσης με τους εν εξελίξει διεκδικητικούς προλεταριακούς αγώνες στην Ελλάδα, η διαφαινόμενη ενδυνάμωση του συνδικαλισμού βάσης και το ζήτημα της διαχείρισης των μεταναστών και των αναδυόμενων αγώνων τους, εκκρεμούν για περισσότερη ανάλυση στο μέλλον.

Ευχαριστούμε τον Α. για την συμμετοχή του στην έκδοση αυτού του τεύχους και τον Θ. για τη συνολική προσφορά του στην προσπάθειά μας. Ευχαριστούμε επίσης όλους τους φίλους και συντρόφους που συνεισέφεραν με τη μεταφορά και συζήτηση των εμπειριών τους από τον Δεκέμβρη.

Bequemot για το Blaumachen
Θεσσαλονίκη, Ιούνιος 2009

Όλα τα κείμενα του τεύχους έχουν δουλευτεί συλλογικά αλλά υπογράφονται από τους συγγραφείς τους οι οποίοι φέρουν και την ευθύνη για την τελική τους μορφή.

___________________________________
1.Theorie Communiste, Self-organisation is the first act of the revolution; it then becomes an obstacle which the revolution has to overcome. Το κείμενο βρίσκεται στην ιστοσελίδα http://libcom.org/library/theorie-communiste.

Blaumachen #2, editorial

admin — Fri, 01 Jun 2007 20:58:39 +0000

Ο τρόπος που τα άτομα εκδηλώνουν τη ζωή τους αντανακλά αυτό ακριβώς που είναι.
Αυτό που αυτά είναι συμπίπτει επομένως με την παραγωγή τους και με το τί παράγουν
και με το πώς το παράγουν. Αυτό που είναι τα άτομα εξαρτιέται έτσι
από τους υλικούς όρους που καθορίζουν την παραγωγή τους.

Καρλ Μαρξ, Η Γερμανική ιδεολογία

Στην κινηματογραφική ταινία «Καλά Χριστούγεννα» περιγράφεται το περιστατικό της συναδέλφωσης Γάλλων, Γερμανών και Σκοτσέζων στρατιωτών που βρίσκονται στα χαρακώματα σε κάποια περιοχή της Γαλλίας, κατά τη διάρκεια του πρώτου παγκοσμίου πολέμου. Με αφορμή τα Χριστούγεννα, οι αντίπαλες πλευρές κηρύσσουν ανακωχή για μερικές μέρες. Η ιστορία βασίζεται σε πραγματικό γεγονός και αποτελεί ένα από τα ελάχιστα δείγματα (γνωστής) διεθνιστικής προλεταριακής αλληλεγγύης σε περίοδο πολέμου, κατά το οποίο οι αντίπαλοι στρατιώτες, μετά από μερικές μέρες συναναστροφής, αρνούνται να συνεχίσουν την αλληλοεξόντωσή τους. Σήμερα, σχεδόν έναν αιώνα αργότερα, η διαίρεση του προλεταριάτου σε έθνη συνεχίζει να διατηρεί την ισχύ της και όπου «χρειάζεται» λαμβάνει την πιο ωμή της μορφή: την αλληλοσφαγή. Οι διαιρέσεις και οι ιδεολογίες που στοιχειώνουν το προλεταριάτο φαίνεται πως έχουν πολλαπλασιαστεί σε τέτοιο βαθμό ώστε η μαζική δυσφορία την οποία γεννά το κεφάλαιο να βρίσκει συνήθως καταφύγιο στις διάφορες μορφές «ταυτοτήτων»: εθνικών, πολιτικών, επαγγελματικών, πολιτισμικών ή life style. Ωστόσο, αυτές οι ταυτότητες δεν καταφέρνουν να καλύψουν πλήρως την ανάγκη των προλετάριων για ανθρώπινη κοινότητα, γι’ αυτό και στις περιπτώσεις στις οποίες αυτοί βάζουν σε πράξη την κριτική αυτού του γερασμένου κόσμου, οι διάφορες ταυτότητες διαλύονται μέσα στην ανάδυση μιας νέας ανθρώπινης κοινωνικότητας όπου η γνήσια ανησυχία της ζωής βρίσκει έδαφος για να βλαστήσει. Αυτή η κοινωνικότητα συνδέεται άρρηκτα με τη δυναμική της ταξικής πάλης και οπισθοχωρεί όσο οι αγωνιζόμενοι προλετάριοι εξακολουθούν να τρέφουν την αυταπάτη πως ο εκδημοκρατισμός των κοινωνικών θεσμών – μια «πραγματική δημοκρατία» – θα επιλύσει τα προβλήματά τους. Οι δημοκρατικές διεκδικήσεις, καθώς επιβεβαιώνουν την ύπαρξή μας ως εργατική δύναμη, ως μεταβλητό μέρος του κεφαλαίου, μπορούν μόνο να οδηγήσουν -στην καλύτερη περίπτωση και μόνο για μερικά κομμάτια της τάξης μας- σε μια καλύτερη θέση στην αγκαλιά του κεφαλαίου.
Ωστόσο, οι διάφορες ταυτότητες δεν είναι δημιουργήματα της φαντασίας και γι’ αυτό δεν μπορούν να εξαλειφθούν με διανοητική κριτική. Εκφράζουν την υλικότητα των κοινωνικών σχέσεων και αντανακλώνται πρακτικά πάνω τους. Η συνεχής διαδικασία καταστροφής των κοινωνικών δεσμών από τις εμπορευματικές σχέσεις, οι οποίες διαμεσολαβούν και τις πιο απλές ανθρώπινες πράξεις, εμφανίζεται και με την κατοπτρική της μορφή: ως διαδικασία ενοποίησης της διαχωρισμένης κοινωνικής συναναστροφής μέσα σε αφηρημένες εθνικές, πολιτικές ή επαγγελματικές κοινότητες, στις οποίες προβάλλονται στοιχεία που εμφανίζονται ανώτερα από το χρήμα. Στην πραγματικότητα, όμως, αυτές οι κοινότητες βρίσκονται στην υπηρεσία του κεφαλαίου. Οι θανάσιμες συγκρούσεις οπαδών αντίπαλων ομάδων δεν εμποδίζουν σε τίποτα τους ιδιοκτήτες τους να κάνουν business. Ή η ύπαρξη της εθνικής κοινότητας, για παράδειγμα, εντός της οποίας μυστικοποιούνται οι ταξικές διαιρέσεις υπό την αιγίδα των «κοινών» εθνικών χαρακτηριστικών και συμφερόντων, προϋποθέτει την κοινότητα του κράτους, δηλαδή την αφηρημένη κοινότητα που ενοποιεί το διασπασμένο σε άτομα-ιδιώτες κοινωνικό ιστό, διασφαλίζοντας το γενικό συμφέρον ως γενικότητα των ιδιοτελών συμφερόντων. Αλλιώς, οι διαφορές φυλής ή χρώματος δε θα συγκροτούσαν πόλους εχθρότητας αλλά περάσματα για κοινωνική αλληλοεξερεύνηση.

***

Ο δημοκρατισμός και η «πολιτική της ταυτότητας» χαρακτήριζαν τη σκέψη και τη δράση μας μέχρι πριν λίγα χρόνια, όντας μέλη της συλλογικότητας TRiSTERO. Οι απόψεις που φέραμε τότε, όπως και οι πρακτικές μας, θεωρούμε πλέον πως αποτελούν εμπόδιο για την εξέλιξη των ταξικών αγώνων. Έτσι, στους στόχους του παρόντος τεύχους περιλαμβάνεται η (αυτο)κριτική στο δημοκρατικό, διαχωρισμένο χαρακτήρα της προηγούμενης δράσης μας. Διαχωρισμένο τόσο με την έννοια ότι αντιλαμβανόμασταν τις διάφορες εκφράσεις αυτού που ονομάζαμε κυριαρχία ως αυτόνομες ή σχετικά αυτόνομες (οικονομία, κράτος, ρατσισμός, σεξισμός κλπ) όσο και με την έννοια του διαχωρισμού αυτών των εκφράσεων από τους αγώνες. Ταυτόχρονα, θέλουμε να δείξουμε πώς οι δημοκρατικές αυταπάτες και η ανάγνωση της κοινωνικής δυναμικής μέσα από το παραμορφωτικό πρίσμα της «ταυτότητας» δεν είναι απλά προβληματικές αλλά καταλήγουν στο να ενισχύουν τον έναν πόλο του κοινωνικού πολέμου: το κεφάλαιο.
Στις σελίδες που ακολουθούν, η αυτοκριτική σε σχέση με τη δράση μας ως TRiSTERO πραγματοποιείται μέσα από την κριτική στις βασικές πτυχές της σκέψης του Κορνήλιου Καστοριάδη: Από την εργατική διεύθυνση της παραγωγής στην υπεράσπιση της δημοκρατίας: Βασικές γραμμές για μια κριτική στο έργο του Κορνήλιου Καστοριάδη. Θα αναπτύξουμε μ’ αυτόν τον τρόπο την (αυτο)κριτική μας, διότι οι απόψεις του (ύστερου κυρίως) Καστοριάδη, ο δημοκρατισμός του και η προσέγγιση που ανέπτυξε για τη σύγχρονη καπιταλιστική κοινωνία (χρησιμοποιώντας ως αναλυτικά εργαλεία το θεσμό, τη θέσμιση και τις φαντασιακές σημασίες, περιγράφοντας την κοινωνική δυναμική ως σύγκρουση ανάμεσα στην ετερονομία και την αυτονομία και προτάσσοντας τη ρητή αυτοθέσμιση, δηλαδή την «κοινωνική και ατομική αυτονομία» – φράση που είχαμε μετατρέψει σε μότο της συλλογικότητας TRiSTERO) ήταν η ουσία των όσων έλεγε και έκανε το TRiSTERO. Αυτό το «καστοριαδικό» έδαφος ήταν που ενοποιούσε όλες τις υπόλοιπες απόψεις που συγκυριακά ενσωμάτωνε η συλλογικότητα -από την ιδέα της διεθνοποίησης της κυριαρχίας μέχρι την ανάλυση περί κράτους ασφάλειας- και που αποτυπώνονταν στη δράση της. Από την άλλη, η κριτική αντιπαράθεση με τη σκέψη του Καστοριάδη υπερβαίνει το TRiSTERO, καθώς η επιρροή που αυτή είχε και συνεχίζει να έχει σε διάφορους πολιτικούς χώρους στην Ελλάδα είναι σημαντική.

Το κείμενο Η κρυφή γοητεία του εισαγόμενου αντι-γερμανισμού αποτελεί κριτική στις θέσεις που οι ομάδες Terminal119 και Café Morgenland προπαγάνδισαν κατά τη διάρκεια του πολέμου στον Λίβανο το καλοκαίρι του 2006. Οι θέσεις αυτές εισήχθησαν στην Ελλάδα από τους Terminal119 ως αντίβαρο στον κυρίαρχο αντι-ιμπεριαλισμό της αριστεράς. Ωστόσο, καταλήγουν, μέσα από την αντι-ιστορική ανάλυση του αντισημιτισμού και του ολοκαυτώματος, στην ταύτιση με την εθνική προπαγάνδα του κράτους του Ισραήλ, στην αναπαραγωγή της φιλελεύθερης ιδεολογίας σχετικά με την αντιπαράθεση Ισλάμ-Δύσης και τελικά στην υπεράσπιση της επίθεσης της στρατιωτικής μηχανής του ισραηλινού κράτους εναντίον τόσο του προλεταριάτου του Λιβάνου όσο και του «δικού του» εσωτερικού εχθρού. Στόχος της κριτικής μας είναι μια όψη της «πολιτικής της ταυτότητας»: ο εθνικισμός [1]. Ο αντιγερμανισμός/ανθελληνισμός και ο φαινομενικά αντίθετος πόλος του, ο αντι-ιμπεριαλισμός της αριστεράς, μοιράζονται το ίδιο περιεχόμενο. Πρόκειται για ιδεολογίες που καταλήγουν στο να υπερασπίζονται ένα φιλελεύθερο ή αριστερό εθνικισμό και συνεπώς να στηρίζουν τη μια ή την άλλη κρατική μορφή η οποία είναι σε κάθε περίπτωση η υλική έκφραση της μιας ή της άλλης εθνικής ταυτότητας. Ο εθνικισμός είτε εμφανίζεται με το αριστερό/πατριωτικό είτε με το ανθελληνικό/φιλελεύθερο πρόσωπό του διαιρεί το προλεταριάτο προς όφελος του κεφαλαίου συμβάλλοντας στην ήττα του προλεταριακού κινήματος, οδηγώντας ακόμα και στην αλληλοσφαγή των προλετάριων. Η ανάπτυξη τέτοιων απόψεων μέσα στο προλεταριάτο αφοπλίζει την τάξη μας, εμποδίζοντάς την να θέσει ξεκάθαρα το κοινωνικό ζήτημα.

Τέλος, σ’ αυτό το τεύχος επιδιώκουμε να αναδείξουμε μια «συζήτηση» που παραμένει ανοιχτή (εδώ και δύο αιώνες) εντός του επαναστατικού κινήματος: τη σχέση της πολιτικής, των πολιτικών οργανώσεων, των ιδεών και της συνείδησης που φέρουν οι προλετάριοι με την ανάπτυξη της επαναστατικής δραστηριότητας. Με την ενότητα Μπορντίγκα εναντίον Πάνεκουκ παρουσιάζουμε αυτή τη συζήτηση μέσα από την αντιπαράθεση των δύο βασικότερων εκπροσώπων της ιταλικής και γερμανο-ολλανδικής κομμουνιστικής αριστεράς, επιχειρώντας την ίδια στιγμή την ιστορική παρουσίαση των δύο αυτών επαναστατικών τάσεων.

***

Για να δώσουμε μια εικόνα της ασυνέχειας που ανοίχτηκε ανάμεσα στο τώρα και στο πολιτικό μας παρελθόν, θα αναφερθούμε συνοπτικά στην εξέλιξη του TRiSTERO και σε ορισμένους παράγοντες που καθόρισαν την αλλαγή μας. Και αυτό γιατί η συλλογικότητα TRiSTERO διασπάστηκε επειδή αυτοί που αποτελούμε σήμερα το Blaumachen ήρθαμε σε ρήξη με αυτό που ήμασταν. Τα άλλα μέλη της συλλογικότητας δεν άσκησαν καμία κριτική στα όσα λέγαμε και κάναμε ως τότε. Αντίθετα, όπως σωστά ισχυρίζονται και οι ίδιοι, συνεχίζουν την πολιτική πορεία του TRiSTERO ως Terminal119.
Παρότι το TRiSTERO εμφανίστηκε δημόσια στις αρχές του 2004, πολλά από τα μέλη του είχαν μακροχρόνιες πολιτικές και φιλικές σχέσεις, ενώ οι βασικές κατευθύνσεις της δράσης του είχαν ήδη αρχίσει να τίθενται μέσα από τη συνεργασία των ομάδων «προβοκάτορες του ήσυχου ύπνου», «διαρρήκτες του κοινωνικού ιστού» και του περιοδικού «Ανάρες». Οι περισσότεροι από τους ανθρώπους που βρεθήκαμε σ’ αυτή τη συνεργασία (και στη συνέχεια στο TRiSTERO) είχαμε πολιτικοποιηθεί μέσα στον αναρχικό/αντιεξουσιαστικό χώρο. Η συνεργασία των δύο ομάδων και του περιοδικού, που ξεκίνησε μέσα στο 2002, βασίστηκε στη δυσφορία μας απέναντι σε αυτά που τότε κατανοούσαμε ως προβληματικά χαρακτηριστικά του χώρου, δηλαδή στον τρόπο με τον οποίο τα διάφορα κομμάτια του οργανώνονταν και στο γεγονός ότι οι περισσότεροι αναρχικοί/αντιεξουσιαστές δεν εμβάθυναν σε μια θεωρητική επεξεργασία που (εμείς πιστεύαμε ότι) θα ενίσχυε την κοινωνική τους απεύθυνση. Επιδιώξαμε, λοιπόν, την αναβάθμιση των οργανωτικών του δομών, τον εμπλουτισμό του αναρχικού λόγου και τη χάραξη συγκεκριμένων στρατηγικών. Με λίγα λόγια, στόχος μας ήταν να συμβάλλουμε στην πολιτικοποίηση των αναρχικών, αφού θεωρούσαμε σημαντικό πρόβλημα το γεγονός ότι η συσπείρωση ανθρώπων στο χώρο γινόταν περισσότερο στη βάση μιας lifestyle ταυτότητας παρά ενός «ριζοσπαστικού προτάγματος». Αυτό το πολιτικό σχέδιο «βελτίωσης του χώρου», το οποίο επιχειρήσαμε μέσα από διάφορες συνεργασίες να υλοποιήσουμε το 2002-2003, απέτυχε και έτσι επαναπροσδιορίσαμε τον τρόπο με τον οποίο θα διαχειριζόμασταν τα κριτικά μας σημεία σε σχέση με τις οργανωτικές δομές και τις αντιλήψεις των αντιεξουσιαστών στην Ελλάδα.
To TRiSTERO γεννιέται και επίσημα στις αρχές του 2004, στη βάση της υποτιθέμενης «εξόδου» μας από τον αναρχικό χώρο. Ήδη η ιδέα αυτή ήταν προβληματική, με την έννοια ότι μπορεί να έχει ισχύ μόνο υπό την προοπτική της δημιουργίας μιας διακριτής πολιτικής οργάνωσης. Ο χώρος δεν είναι μια πολιτική οργάνωση στην οποία μπαίνεις ή από την οποία φεύγεις. Ούτε μπορεί να προσεγγιστεί ως μια κοινωνιολογική κατηγορία. Αποτελεί προϊόν της ιδιαίτερης ιστορικής πορείας εξέλιξης των κοινωνικών αγώνων κυρίως της νεολαίας στην Ελλάδα. Αν παγώσουμε αυτή την πορεία με τη μορφή μιας φωτογραφίας του χώρου σήμερα, θα δούμε ένα αρκετά θολό σύνολο ανθρώπων και πολιτικών ομάδων, με διάφορες ριζοσπαστικές ή μη πολιτικές αντιλήψεις, που καλύπτουν ένα ευρύτατο πολιτικό φάσμα από το δημοκρατικό ατομικισμό-φιλελευθερισμό μέχρι τον αριστερό αντι-ιμπεριαλισμό και τον (αναρχο)κομμουνισμό. Ταυτόχρονα, ο χώρος συνιστά ένα πεδίο κοινωνικότητας: με τα στέκια, τις γιορτές, τις προβολές και τα πάρτυ, καθώς και με τη δημιουργία φιλικών και ερωτικών σχέσεων. Για το TRiSTERO, αυτή η κοινωνική πλευρά του χώρου ήταν προβληματική, καθώς θεωρούσε ότι επισκίαζε την πολιτική του πλευρά. Γι’ αυτό κιόλας τονίζαμε τη lifestyle πτυχή της κοινωνικότητας του χώρου, αποκρύπτοντας έτσι την ουσιαστική της πλευρά, δηλαδή την ανάγκη των ανθρώπων να δημιουργήσουν κοινωνικές σχέσεις έξω από τη διαμεσολάβηση του εμπορεύματος. Τελικά, με τα κοινωνικά υποκείμενα που συνθέτουν το χώρο βρίσκεσαι ή δε βρίσκεσαι στους αγώνες της τάξης, συμφωνείς ή συγκρούεσαι, αντιπαρατίθεσαι ή αδιαφορείς. Οι αναρχικοί αποτελούν ένα κοινωνικό κομμάτι με ριζοσπαστικές τάσεις και βρίσκονται μέσα στη διαδικασία της εξέλιξης των υποκειμενικών δυνάμεων του προλεταριάτου.
Έτσι, μπήκαμε στη διαδικασία της συγκρότησης μιας διακριτής πολιτικής οργάνωσης και του αντίστοιχου πολιτικού προτάγματος και από το Σεπτέμβριο του 2004 ξεκινήσαμε μια εσωτερική συζήτηση που έθετε ως στόχο μια γενική επαναστατική θεωρία. Μια σειρά ζητημάτων που πιστεύαμε πως μπορούσαμε να χειριστούμε με διακριτό τρόπο (και μάλιστα μόνο θεωρητικά, χωρίς καμία σύνδεση με τους κοινωνικούς αγώνες) τέθηκαν υπό μελέτη. Κοινωνία, ιστορία, εργασία, τάξη, κράτος, φύλο, φυλή…και ο κατάλογος μπορεί να επιμηκυνθεί σχεδόν απεριόριστα.
Η εσωτερική διαδικασία της συλλογικότητας εξελίχθηκε προς τα τέλη του 2004 σε συζήτηση σχετικά με τα μεθοδολογικά μας εργαλεία, πράγμα που υπήρξε η απαρχή των διαφωνιών και των συγκρούσεων. Ενώ κάποιοι άνθρωποι αρχίσαμε να βρίσκουμε στο έργο του Μαρξ [2] τη μέθοδο που έλειπε και παράλληλα να θέτουμε σε κριτική τον Καστοριάδη και τις αντιλήψεις που είχαμε αναπτύξει μέχρι τότε, άλλοι ταμπουρώθηκαν στα δεδομένα, στις θέσεις και τις κατηγορίες που χρησιμοποιούσε το TRiSTERO και παράλληλα ανέπτυσσαν αυτές τις θέσεις, με υπόβαθρο την αυτονομία των διαφόρων μορφών κυριαρχίας (όπως ονομάζαμε και ονομάζουν τις διάφορες μορφές ύπαρξης του κεφαλαίου) -σεξισμός, ρατσισμός, οικονομία, πολιτική αντιπροσώπευση, κράτος. Όσο λοιπόν οι απόψεις μας αλλάζανε τόσο η σύγκρουση εντός της συλλογικότητας λάμβανε οξύτερη μορφή. Η αλλαγή αυτή έφτασε μέχρι το σημείο της απόρριψης των προηγούμενων θέσεών μας.
Η αντιπαράθεση δεν περιορίστηκε μόνο ανάμεσα σε εμάς και στα υπόλοιπα μέλη της συλλογικότητας. Το κείμενο Το «πολιτικό» και το «κοινωνικό» ή απόπειρα για τη διάλυση μιας κυρίαρχης σημασιοδότησης, το οποίο είχαμε δημοσιεύσει το 2003 στο τεύχος 7 του περιοδικού Ανάρες, υπήρξε η αφορμή της πρώτης ουσιαστικής αντιπαράθεσης των απόψεών μας με τις κομμουνιστικές απόψεις των ανθρώπων γύρω από το περιοδικό Τα Παιδιά της Γαλαρίας και το Κόκκινο Νήμα. Αυτή η αντιπαράθεση ξεκίνησε το καλοκαίρι του 2004, οπότε οι σύντροφοι κατέθεσαν την κριτική τους στο κείμενο του Ανάρες και τις θέσεις τους γύρω από το κράτος ως πολιτική μορφή του κεφαλαίου, τη δημοκρατία ως συμμετοχική δημοκρατία και τις μορφές εμφάνισης της καπιταλιστικής σχέσης. Η αντιπαράθεση συνεχίστηκε κατά τη διάρκεια της συνεργασίας του περιοδικού Ανάρες με το Κόκκινο Νήμα για την έκδοση στα ελληνικά του κειμένου του βρετανικού περιοδικού Aufheben, Πίσω από την Ιντιφάντα του 21ου αιώνα. Η επιρροή που είχαν πάνω μας οι απόψεις των συντρόφων από τα Παιδιά της Γαλαρίας, καθώς και του Aufheben στη συγκεκριμένη προσέγγισή του πάνω στο ζήτημα της αραβο-ισραηλινής διαμάχης, ήταν καθοριστικός παράγοντας για την εξέλιξή μας.
Πέραν των υποκειμενικών αλλαγών που συνέβαλαν για τον καθένα μας στο να έρθει σε ρήξη με τη δραστηριότητα του TRiSTERO, ήταν επίσης σημαντική η αυξανόμενη συσχέτιση κάποιων από εμάς με τη μισθωτή εργασία. Ο διαχωρισμός ανάμεσα στην πολιτική δραστηριότητά μας, ως κάτι κεντρικό για τη ζωή και την κοινωνικότητά μας, και τη δουλειά, ως κάτι εξαναγκαστικό και ανούσιο, δεν μπορούσε να αντέξει στο βάρος της υλικότητας: τον εκβιασμό του κλεμμένου χρόνου και της κλεμμένης δημιουργικότητας και την απουσία επικοινωνίας ανάμεσα σε ανθρώπους που βιώνουν τις ίδιες συνθήκες. Δεν είναι τυχαίο το ότι η «εργασία», αν και εμφανιζόταν στα κείμενα μας ως τότε, αποτελούσε ένα χαμένο πεδίο μάχης, όλη η μάχη δινόταν έξω από αυτή, στο πολιτικό πεδίο. Γι’ αυτό και το επαναστατικό υποκείμενο που βλέπαμε ήταν οι πολιτικά συνειδητοποιημένοι και όχι αυτοί με τους οποίους καθημερινά συναναστρεφόμασταν (συνάδελφοι και συμφοιτητές).
Όλοι οι παραπάνω παράγοντες έπαιξαν το ρόλο τους κατά την αντιπαράθεση με τα άλλα μέλη της συλλογικότητας. Έτσι, τον Μάιο του 2005 διασπάσαμε το TRiSTERO, καθώς είχε γίνει ξεκάθαρο πως δεν υπήρχε καμιά δυνατότητα σύνδεσης με την προηγούμενη δραστηριότητά μας και με την υπόλοιπη συλλογικότητα που επεδίωκε τη διατήρηση και προέκταση αυτής της δραστηριότητας.

blaumachen
Θεσσαλονίκη-Αθήνα, Καλοκαίρι του 2007

Ευχαριστούμε τον Γιάννη για τις παρατηρήσεις του στην κριτική του έργου του Καστοριάδη, τον Αχιλλέα για τη συνεισφορά στην έρευνα για τη συγγραφή της «Κρυφής γοητείας» και στην επιμέλεια της μετάφρασης του κειμένου του Αμαντέο Μπορντίγκα «Κόμμα και Τάξη», την Κατερίνα για τη συνεισφορά της στην «Κρυφή γοητεία» με τις μεταφράσεις από κείμενα των Café Morgenland και τον Werner Bonefeld για την αποστολή υλικού, χρήσιμου για την συγγραφή του εν λόγω κειμένου, το Γιώργο και τον Αντρέα για τις γενικότερες κριτικές παρατηρήσεις τους. Ευχαριστούμε όσους και όσες βοήθησαν με τον τρόπο τους να εκδοθεί αυτό το τεύχος. Όλα τα κείμενα μπορούν να χρησιμοποιηθούν ελεύθερα και χωρίς την ένδειξη της προέλευσης τους. Δεν υπάρχει copyright. Οποιαδήποτε κερδοσκοπική χρήση ή παραποίηση τους θα μας βρει ενάντιους.

_________________

[1]. «Ο εθνικισμός αντανακλά την επιφανειακή ταύτιση των συμφερόντων που υπάρχει ανάμεσα στην εθνική αστική τάξη μιας χώρας και το προλεταριάτο της, όσο διατηρούνται οι καπιταλιστικές κοινωνικές σχέσεις. Ταύτιση συμφερόντων διότι η αξιοποίηση και η πραγματοποίηση του κεφαλαίου παρέχει τόσο στους καπιταλιστές όσο και στους εργάτες μια πηγή εισοδήματος με την οποία, ως ανεξάρτητα υποκείμενα σε μια αγορά νομικά διαχωρισμένη από τα μέσα παραγωγής, μπορούν να αγοράζουν εμπορεύματα για να ικανοποιούν τις ανάγκες τους (αν και με έναν αλλοτριωμένο τρόπο). Επιφανειακή επειδή, αν και δεν εμφανίζεται άμεσα ως τέτοια, είναι μια διαδικασία ταξικής εκμετάλλευσης και συνεπώς ανταγωνισμού. Στο βαθμό που η αστική τάξη οργανώνεται σε εθνικό επίπεδο και εξακολουθεί να έχει νόημα να μιλάμε για εθνικές οικονομίες, το προλεταριάτο είναι μια παγκόσμια τάξη διαιρεμένη σε εθνική βάση. Όσο παραμένουμε ηττημένοι, δηλ. όσο υπάρχει η μορφή-αξία, τόσο ο εθνικισμός θα τρέφεται από αυτή τη διαίρεση. Το κεφάλαιο μπορεί να είναι ενιαίο αλλά είναι μια διαφοροποιημένη ενότητα, η συνοχή της οποίας συγκροτείται μέσω του ανταγωνισμού σε διεθνές επίπεδο. Ο ανταγωνισμός που υπάρχει στην παγκόσμια αγορά βασίζεται στη μείωση του κόστους των εμπορευμάτων. Ως εκ τούτου, η αποδοχή του “εθνικού συμφέροντος” και η πραγματοποίηση θυσιών προς όφελος της εθνικής αστικής τάξης μπορεί να σημαίνει μεν την αύξηση της εκμετάλλευσης της εργατικής τάξης, την υποταγή σε έναν καθημερινό θάνατο ή σε έναν πραγματικό θάνατο ως κρέας για τα κανόνια, αλλά αυξάνει επίσης την ανταγωνιστικότητα του εθνικού κεφαλαίου στην παγκόσμια αγορά κάνοντας την πραγματοποίησή του πιο πιθανή, πράγμα που συμβάλλει στην εξασφάλιση του μελλοντικού εισοδήματος και των δύο τάξεων». Yugoslavia Unravelled: Class Decomposition in the ‘New World Order’, Aufheben, τεύχος 2, 1993.

[2]. Και όχι μόνο στον Μαρξ αλλά και στο Socialisme ou Barbarie και τους Καταστασιακούς, την εργατική αυτονομία, Τα Παιδιά της Γαλαρίας, τους Aufheben, τους Wildcat, τον Χόλογουεϊ, τον Κλήβερ κ.α.

Κατεβάστε ολόκληρο το δεύτερο τεύχος του περιοδικού Blaumachen σε μορφή PDF